মণিমহেশ হ্ৰদ

মণিমহেশ হ্ৰদক হিন্দু ধৰ্মত পবিত্ৰ হ্ৰদ বুলি গণ্য কৰা হয়। এই হ্ৰদটো সনাতন ধৰ্মত উল্লেখ কৰা পঞ্চ কৈলাশ পৰ্বতসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম মণিমহেশ কৈলাশ পৰ্বতত অৱস্থিত। ভাৰতৰ হিমাচল প্ৰদেশৰ চাম্বা জিলাৰ ভৰমৌৰ মহকুমাত হিমালয়ৰ পীৰ পাঞ্জল ৰেঞ্জৰ মণিমহেশ কৈলাশ শৃংগৰ ওচৰত অৱস্থিত এটা উচ্চ উচ্চতাৰ হ্ৰদ (উচ্চতা ৪,০৮০ মিটাৰ (১৩,৩৯০ ফুট))। তিব্বতৰ মানছাৰোভাৰ হ্ৰদৰ পিছতে এই হ্ৰদটোৰ ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য আছে।^১২৩

হিন্দু পঞ্জিকা অনুসৰি ভাদ মাহৰ লগত সংগতি ৰাখি আগষ্ট/ছেপ্টেম্বৰ মাহত, অমাৱস্যাৰ অষ্টম দিনত গ্ৰহণ কৰা এক অতিশয় পূজনীয় তীৰ্থযাত্ৰাৰ স্থান এই হ্ৰদটো। ইয়াক ‘মণিমহেশ যাত্ৰা’ বুলি জনা যায়। হিমাচল প্ৰদেশ চৰকাৰে ইয়াক ৰাজ্যিক পৰ্যায়ৰ তীৰ্থযাত্ৰা হিচাপে ঘোষণা কৰিছে।^৪

এই হ্ৰদটো পাবলৈ দুটা ট্ৰেকিং পথ আছে। এটা হাডছাৰ গাঁৱৰ, যিখন বেছিভাগ তীৰ্থযাত্ৰী আৰু ট্ৰেকাৰে ব্যৱহাৰ কৰে। এই পথটো সহজ আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ সময়ত মৌলিক খাদ্য আৰু থকাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। আনটো পথ হোলী গাঁৱৰ পৰা। এই পথটো ওপৰলৈ উঠি তাৰ পিছত হ্ৰদটোলৈ নামি যায়। এই পথত এখন সৰু গাঁৱৰ বাহিৰে আন কোনো বাসস্থান নাই।

ব্যুৎপত্তি

'মণিমহেশ' শব্দৰ ব্যুৎপত্তি অৰ্থ হৈছে "শিৱ (মহেশ)ৰ মুকুটত থকা ৰত্ন (মণি)।" স্থানীয় এটা কিংবদন্তি অনুসৰি মণিৰ পৰা প্ৰতিফলিত হোৱা চন্দ্ৰ-ৰশ্মি মণিহেশ হ্ৰদৰ পৰা স্পষ্ট পূৰ্ণিমা ৰাতি (যিটো বিৰল অনুষ্ঠান)ত দেখা যায়। কিন্তু অনুমান কৰা হৈছে যে এই পৰিঘটনা শিৱৰ ডিঙিত সাপৰ ৰূপত শৃংগটোক শোভা বঢ়া হিমবাহৰ পৰা পোহৰ প্ৰতিফলিত হোৱাৰ ফলত হ'ব পাৰে।^৩

কিংবদন্তি

গাদ্দীছৰ শিৱৰ কিংবদন্তি

এই অঞ্চলৰ গাদ্দী (গোহালিৰ ৰখীয়া) জনগোষ্ঠীয়ে গাদ্দী উপত্যকাত বাস কৰে যিটো ৰবি নদীৰ ওপৰৰ অঞ্চলৰ নাম য'ত চাম্বা কৈলাশ পৰ্বত অৱস্থিত, তেওঁলোকে শিৱক তেওঁলোকৰ দেৱতা হিচাপে পূজা কৰে। তেওঁলোকৰ জনপ্ৰিয় কিংবদন্তি অনুসৰি মাতা গোৰ্জা হিচাপে পূজা কৰা পাৰ্বতীক বিয়া কৰাই শিৱই মণিমেহেশৰ সৃষ্টি কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। শিৱ আৰু তেওঁৰ ক্ষোভৰ লগত জড়িত বহুতো কাহিনী আছে, য'ত এই অঞ্চলত হোৱা হিমস্খলন আৰু তুষাৰপাত আদিও আছে।^১ মণিমহেশ হ্ৰদৰ পাৰত শিৱই তপস্যা কৰিছিল। তদুপৰি কিংবদন্তি অনুসৰি ৰাজ্যখনৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বত কৈলাশ পৰ্বতত বাস কৰা শিৱই গাদ্দীসকলক চুহালী টপি (নোমযুক্ত টুপি) উপহাৰ দিছিল, যিটো তেওঁলোকে পৰম্পৰাগতভাৱে তেওঁলোকৰ আন পোছাক চোলা (কোট) আৰু ডোৰা (প্ৰায় ১০–১৫ মিটাৰ দীঘল দীঘল ক’লা ৰছী)ৰ সৈতে পিন্ধে। গাদ্দীসকলে এই পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ ভূমিক "শিৱ ভূমি" (শিৱৰ দেশ) বুলি ক'বলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু নিজকে শিৱভক্ত বুলি গণ্য কৰে। মানসৰোৱৰ হ্ৰদত পাৰ্বতীক বিয়া কৰাই "ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সাৰ্বজনীন পিতৃ-মাতৃ" হোৱাৰ আগতে শিৱই হিমাচল প্ৰদেশত কৈলাশ পৰ্বত সৃষ্টি কৰি নিজৰ বাসস্থান হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল। তেওঁ গাদ্দীসকলক নিজৰ ভক্ত কৰি তুলিলে। গাদ্দীসকলে বসবাস কৰা ভূমি ভৰমৌৰৰ পৰা ১৫ মাইল (২৪ কিলোমিটাৰ) পশ্চিমে বুঢ়ী আৰু ৰবি নদীৰ সংগমস্থলীৰ ওপৰেৰে মণিমহেশলৈকে বিস্তৃত আছিল।

মণিমহেশক ত্ৰিমূৰ্তি অৰ্থাৎ শিৱ, বিষ্ণু আৰু ব্ৰহ্মৰ বাসস্থান বুলিও গণ্য কৰা হৈছিল। মণিমহেশক শিৱৰ স্বৰ্গ (কৈলাশ) হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। এই হ্ৰদৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা মণিমহেশ হ্ৰদলৈ যোৱাৰ পথত ধনচোত দেখা জলপ্ৰপাতটোক বিষ্ণু (বৈকুণ্ঠ)ৰ স্বৰ্গ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। ব্ৰহ্মৰ স্বৰ্গক ভৰমৌৰ নগৰৰ ওপৰৰ এটা পাহাৰ হিচাপে বুলি কোৱা হৈছিল।^৫

গাদ্দীসকলেও বিশ্বাস কৰে যে শিৱই কৈলাশ পৰ্বতত ছমাহ বাস কৰে, তাৰ পিছত তেওঁ বিষ্ণুৰ হাতত ৰাজত্ব অৰ্পণ কৰি পাতাললৈ যায়। তেওঁ পাতাললৈ যোৱা দিনটো প্ৰতি বছৰে গাদ্দীসকলে শ্ৰদ্ধাৰে পালন কৰে, যিটো জন্মাষ্টমীৰ দিন, ভাদ মাহৰ অষ্টম দিন, কৃষ্ণৰ (বিষ্ণুৰ অৱতাৰ) জন্মদিন। শিৱই ফেব্ৰুৱাৰী মাহৰ শেষৰ ফালে, তেওঁলোকৰ বিয়াৰ নিশাৰ আগতেই পাতালৰ পৰা ভৰমূৰলৈ উভতি আহিছিল আৰু এই দিনটো মহাশিৱৰাত্ৰি হিচাপে পালন কৰা হয়; গাদ্দী লোকসকলেও ইয়াক উৎসৱ হিচাপে পালন কৰে কাৰণ শিৱ আৰু পাৰ্বতী গাদ্দী ভূমিৰ কৈলাশ পৰ্বতলৈ উভতি আহিছিল।^৫

মণিমহেশ শৃংগত প্ৰথম সূৰ্য্যৰ ৰশ্মিৰ এটা বিৰল পৰিঘটনা কেশৰ তিলাকাৰ দৰে হ্ৰদত প্ৰতিফলিত হোৱা দেখা যায়। হ্ৰদটোত এই দৃশ্যই বাৰ্ষিক তীৰ্থযাত্ৰাত যোৱা কৈলাশ পৰ্বতৰ পাদদেশত অৱস্থিত মণিমহেশ হ্ৰদৰ পবিত্ৰতাৰ প্ৰতি গাদ্দী জনগোষ্ঠীৰ কিংবদন্তি বিশ্বাস আৰু অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছে। এই অনুষ্ঠানে কৃষ্ণৰ জন্মৰ পোন্ধৰ দিনৰ পিছত জন্মাষ্টমীৰ দিন বা ৰাধাষ্টমীৰ দিনা হ্ৰদত স্নান কৰাৰ প্ৰথাতো অৰিহণা যোগাইছে।^৫

শিৱৰ ধনচো কিংবদন্তি ভস্মাসুৰ

শিৱক নিজেই ছলনা কৰা আন এক কিংবদন্তি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ধনচোৰ সৈতে জড়িত এই কথন অনুসৰি য’ত তীৰ্থযাত্ৰীসকলে মণিমেহেশ হ্ৰদলৈ যোৱাৰ পথত এৰাতি কটায়, শিৱই তেওঁৰ এজন উগ্ৰ ভক্ত ভস্মাসুৰ (এজন অসুৰ) ৰ ভক্তিত সন্তুষ্ট হৈ তেওঁক এটা বৰদান দিছিল, যাৰ ফলত ভস্মাসুৰে যিকোনো ব্যক্তিক স্পৰ্শ কৰিলে সেই ব্যক্তিজনক ছাইলৈ ৰূপান্তৰিত কৰাৰ শক্তি প্ৰদান কৰে। ভস্মাসুৰে নিজেই শিৱৰ ওপৰত এই বৰ পৰীক্ষা কৰিব বিচাৰিছিল। গতিকে, শিৱৰ পিছে পিছে গৈ তেওঁক স্পৰ্শ কৰি তেওঁৰ পৰা মুক্তি পালে।কিন্তু শিৱই কোনোমতে পলায়ন কৰি ধনচোৰ জলপ্ৰপাতটোত প্ৰৱেশ কৰি জলপ্ৰপাতটোৰ বৈ যোৱা পানীৰ আঁৰত থকা এটা গুহাত আত্মগোপন কৰে। ভস্মাসুৰে জলপ্ৰপাতটো পাৰ হ’ব নোৱাৰিলে। তাৰ পাছত বিষ্ণুৱে হস্তক্ষেপ কৰি ভস্মাসুৰক বধ কৰে। তেতিয়াৰ পৰাই জলপ্ৰপাতটোক পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।^৬

শিৱৰ মণিমহেশ হ্ৰদৰ কিংবদন্তি

মণিমহেশ হ্ৰদৰ বিষয়ে প্ৰবাদ অনুসৰি শিৱই ইয়াত কেইবাশ বছৰ ধৰি তপস্যা কৰিছিল। শিৱৰ জট চুলিৰ পৰা পানীৰ ঢৌবোৰ ওলাই আহি হ্ৰদৰ ৰূপ ল’লে। ফলত সৃষ্টি হোৱা হ্ৰদটো চচৰৰ দৰে দেখা আৰু ইয়াৰ দুটা সুকীয়া অংশ আছে। ডাঙৰ অংশত বৰফৰ দৰে ঠাণ্ডা পানী থাকে, যাক ‘শিৱ কৰোত্ৰী’ (শিৱৰ গা ধোৱা ঠাই) বুলি কোৱা হয়। জোপোহাৰে লুকুৱাই ৰখা বিলখনৰ সৰু অংশটোত কুহুমীয়া পানী থাকে আৰু ইয়াক ‘গৌৰী কুণ্ড’ বুলি কোৱা হয়, শিৱৰ পত্নী পাৰ্বতীৰ স্নান স্থান। এইদৰে হ্ৰদটোৰ বিভিন্ন ঠাইত পুৰুষ-মহিলাই গা ধুই থাকে। প্ৰথা অনুসৰি হ্ৰদটোত ডুব (স্থানীয়ভাৱে নাউন বুলি কোৱা হয়) চাৰিবাৰকৈ লোৱা হয়, যদি অনুমতি দিয়া হয় বা অন্যথা মাত্ৰ এবাৰহে লোৱা হয়।^৭