ব'হাগ বিহু

ব'হাগ বিহু বা ৰঙালী বিহু অসমৰ আটাইতকৈ বিস্তৃত আৰু জনপ্ৰিয় বিহু উৎসৱ। বসন্ত ঋতুৰ আগমণ, নতুন বছৰৰ সূচনা আৰু খেতি-বতৰৰ আৰম্ভণিৰ সৈতে ইয়াৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে; সেইবাবেই ই এক কৃষিভিত্তিক উৎসৱ হিচাপে বিশেষ তাৎপৰ্য বহন কৰে। লোকসংস্কৃতিত ব'হাগ বিহুক ৰং-ধেমালিৰ উৎসৱ বুলি ধৰা হয়, আৰু বহু লোকবিশ্বাস, আচার-অনুষ্ঠান, নৃত্য-গীত আৰু সামাজিক সাৱলীলতা এই উৎসৱত একেলগে দেখা যায়। ডেকা-গাভৰুৱে দল বান্ধি বিহু পাতি নাচে-গায়, আৰু লোককথা-ধাৰণাত এই সময়ক যৌৱন, উৰ্বৰা শক্তি আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক গঢ়াৰ সময় বুলিও বৰ্ণনা কৰা হয়।

নাম আৰু স্বৰূপ

ব'হাগ বিহুক বহু ঠাইত ৰঙালী বিহু বোলা হয়। “ৰঙালী” শব্দে ইয়াৰ আনন্দ, উচ্ছ্বাস আৰু ৰং-ৰহস্যৰ স্বাভাৱিক প্ৰকাশ সূচায়। লোকমতে এই বিহু বিশেষকৈ ডেকা-গাভৰুৰ নাচ-গান, বিহুগীত আৰু মিলন-মহিমাৰ সৈতে জড়িত; সেয়েহে ইয়াক “যৌৱনৰ উৎসৱ” বুলিও কোৱা হয়। সমাজ-জীৱনত ই কেৱল বিনোদনৰ অনুষ্ঠান নহয়; ই কৃষিকেন্দ্ৰিক জীৱন-যাপনৰ নিয়মিত চক্ৰত এক প্ৰাৰম্ভিক সংকেত, য’ত নতুন খেতি আৰম্ভ কৰাৰ আগতে শুভ কামনা, শুদ্ধি আৰু মংগলচিন্তা একেলগে প্ৰকাশ পায়।

কৃষি-সংস্কৃতি আৰু ঋতুচক্ৰ

অসমীয়া সমাজৰ ঐতিহ্যগত কৃষি-নির্ভৰ জীৱনত ব'হাগ বিহুৰ অৱস্থান বিশেষ। খেতি আৰম্ভ কৰাৰ আগে আগে এই বিহুৰ আচারসমূহে উৰ্বৰা বিশ্বাস, স্বাস্থ্য-ৰক্ষা, অপায়-অমঙ্গল দূৰীকৰণ আৰু পশুধনৰ মংগল কামনা আদি ধাৰণাকো সাঙুৰি লয়। লোকবিশ্বাসত যৌৱনৰ শক্তি আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতাৰ মাজত এক গভীৰ যোগসূত্ৰ থকা বুলি ধৰা হয়; সেইবাবে বিহুৰ নাচ-গীত, খেল-ধেমালি আৰু সমষ্টিগত আনন্দকো কেতিয়াবা উৰ্বৰা-আকাঙ্ক্ষাৰ সাংস্কৃতিক প্ৰকাশ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়।

সময়সীমা আৰু “সাত বিহু” ধাৰণা

লোকপৰম্পৰাত ব'হাগ বিহু একেৰাহে সাতদিন ধৰি উদযাপনৰ কথা কোৱা হয়। এই ধাৰণাক “সাত বিহু” বুলি জনা যায় আৰু কোৱা হয় যে উৎসৱ চ’তৰ সংক্ৰান্তিৰ পৰা আৰম্ভ হৈ ব'হাগ মাহৰ ৬ তাৰিখলৈ চলি থাকে। পৰম্পৰাগত নামসমূহত তলৰ ভাগ-বিভাজন পোৱা যায়—

• গৰু বিহু (চ’তৰ সংক্ৰান্তিৰ দিন)
• মানুহ বিহু
• তাঁত বিহু
• চেনেহী বিহু
• মাইকী বিহু
• ৰঙালী বিহু
• চেৰা বিহু

ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ উত্তৰ পাৰে কিছুমান ঠাইত এটা দিন “গোসাঁই বিহু” বুলিও মানা হয়। তবে “সাত বিহু”ৰ এই পূৰ্ণ পৰম্পৰা বৰ্তমান বহু ঠাইত বিলুপ্তপ্ৰায় বুলি উল্লেখ কৰা হয়। আন কিছুমান ব্যাখ্যাত ব'হাগ বিহুৰ অনুষ্ঠানসমূহ এইদৰে ভাগ কৰা দেখা যায়—চ’ত বিহু, ৰাতি বিহু, গৰু বিহু, মানুহ বিহু/চেনেহী বিহু, কুটুম বিহু, মেলা/হাট বিহু, আৰু চেৰা/এৰা বিহু। এই দুয়োটা ভাগ-বিভাজনেই অঞ্চলভেদে চলিত ৰীতি-নীতিত একে দৰে উপস্থিত নহ’বও পাৰে।

মুখ্য আচার-অনুষ্ঠান

গৰু বিহু

ব'হাগ বিহুৰ প্ৰথম দিন হিচাপে জনপ্ৰিয় গৰু বিহু চ’তৰ সংক্ৰান্তিত পালন কৰা হয়। এইদিনা গৰু ধুৱাই-পখলাই, শিঙত তেল ঘঁহি, নতুন পঘা আঁৰি বিভিন্ন খাদ্য (লাও-বেঙেনা আদিৰ উল্লেখ পোৱা যায়) খুৱাই মংগল কামনা কৰা হয়। গৰু ধোৱাঁতে লোকগীত গোৱা আৰু মাখিয়তী বা দীঘলতি জাতীয় পাত-ডালেৰে গৰুৰ গাত আলোকপাত-সদৃশ কোবোৱা ৰীতিৰ সৈতে উৰ্বৰা বিশ্বাস জড়িত বুলি ধৰা হয়। কিছুমান ঠাইত গধূলি ধূপ-ধূনা, ধোঁৱা তোলা আৰু গোহালিত মহ-ডাঁহ বা অপদেৱতা আঁতৰোৱাৰ উদ্দেশ্যে শুকান খেৰ-পাত জ্বলাই ধোঁৱাময় পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰাৰ ৰীতিও দেখা যায়। স্নান-শুদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰতো মাহ, হালধি আদিৰ ব্যৱহাৰ আৰু “অপায়-অমঙ্গল দূৰ হয়” বুলি বিশ্বাসৰ উল্লেখ পোৱা যায়।

মানুহ বিহু, চেনেহী বিহু আৰু কুটুম বিহু

এক ব'হাগৰ দিনা মানুহ বিহু (কিছুমান ঠাইত চেনেহী বিহু বুলি উল্লেখিত) পালন কৰা হয়। এইদিনা গা ধুই গোসাঁইক সেৱা, মান্যজনক সৰুৱে সেৱা-সৎকাৰ কৰি আশীৰ্বাদ লোৱা, আৰু আপোনজনে আপোনজনক বিহুৱান আগবঢ়োৱা আদি আচাৰ সমাজত বিস্তৃত। ব'হাগৰ দ্বিতীয় দিন “কুটুম বিহু” বুলি কিছুমান ঠাইত ধৰা হয়; এইদিনা বিশেষকৈ জী-জোঁৱাই আদি আত্মীয়-সম্পৰ্ক শক্তিশালী কৰিবলৈ একে-আনক আদৰ-সেৱা কৰাৰ প্ৰথা দেখা যায়।

মেলা/হাট বিহু আৰু গছ তলৰ বিহু

কিছুমান অঞ্চলত “মেলা বিহু” বা “হাট বিহু” পালন কৰা দেখা যায়। উৎস-টোকা অনুসাৰে, পথাৰৰ মাজত এডাল গছক প্ৰতীক কৰি তাৰ তলত গাভৰুসকলে বিহু নাচে আৰু গছজোপালৈ বিহুৱান, তামোল-পাণ আদি আগবঢ়ায়; এই ধৰণৰ বিহু শিমলুগুৰি, নাহৰকটীয়া, টেঙাখাট আদি ঠাইত দেখা যায় বুলি উল্লেখ আছে। গছ তলৰ বিহুৰ আন এক ৰূপ হৈছে জেং বিহু—য’ত নৃত্য আৰু গীত কেবল মহিলাসকলৰ দ্বাৰা পৰিবেশন কৰা হয়, আৰু আগতে চাৰিওফালে বাঁহৰ “জেং” গুজি এক ধৰণৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ ৰীতি আছিল বুলি কোৱা হয়।

চেৰা/এৰা বিহু

ব'হাগ বিহুৰ শেষৰ ফালে “চেৰা বিহু” বা “এৰা বিহু”ৰ কথা কোৱা হয়। উৎস-টোকাত আছে—এইদিনা ডেকা-গাভৰুৱে নাচি-বাগি ভাগৰি পৰাৰ পিছত বিহুক সমাপ্তি দিয়া হয়, আৰু বিহুৱানসমূহ ধুই বিহুক বিদায় জনোৱাৰ ৰীতি দেখা যায়। কিছুমান লোকবিশ্বাসত বিহুৰ পিছত ব’বলৈ থোৱা কাপোৰ বা বিহুৱান পুৰুষক দিয়া অনুচিত বুলি ধাৰণা, আৰু “বিহুচেৰা” বস্ত্ৰ গ্ৰহণ/পৰিধান সম্পৰ্কীয় অমংগল-ভয়ো উল্লেখিত।

সাংস্কৃতিক প্ৰকাশ: গীত, নৃত্য আৰু হুঁচৰি

ব'হাগ বিহুৰ মূল সাংস্কৃতিক ভাষা হৈছে বিহু নৃত্য আৰু বিহুগীত। গাঁৱে-চহৰে ডেকা-গাভৰুৰ দলীয় নাচ-গান, আখৰা, আৰু নিশা বিহু পতাৰ ৰীতি বহু ঠাইত জনপ্ৰিয়। উৎস-টোকা অনুসাৰে, ৰাতি বিহুৰ পৰিৱেশত ডেকা-গাভৰুৱে একেলগে বিহু পাতে আৰু লোকধাৰণাত এই সময়তে জীৱন-সংগী বাছনিৰ সামাজিক সুযোগো গঢ় লৈ উঠে বুলি ধৰা হয়। আনহাতে, হুঁচৰি গোৱা প্ৰথাত আশীৰ্বাদ লোৱাৰ ধাৰণা শক্তিশালী; আশীৰ্বাদ গ্রহণে পুণ্য লাভ হয়—এনেধৰণৰ লোকবিশ্বাসো উল্লেখিত।

লোকবিশ্বাস, স্বাস্থ্যধাৰণা আৰু খেল-ধেমালি

ব'হাগ বিহু সম্পৰ্কে বহু লোকবিশ্বাস দেখা যায়। কিছুমান ঠাইত গোহালিৰ চাৰিওকাষে নহৰু বটা পানী ছটিওৱা, গৰু-ছাগলীৰ ডিঙিত বগা-ৰঙা সূতা মেৰোৱা, বা গৰু বিহুৰ দিনা কিছুমান নিয়ম মানি চলাৰ পৰম্পৰা আছে। স্বাস্থ্যৰ সৈতে জড়িত বিশ্বাসো উল্লেখযোগ্য—কিছুমান ঠাইত ৰাশি অনুযায়ী চেনি, নিমখ, মৌ, গাখীৰ আদি খোৱাৰ কথা কোৱা হয়; আন কিছুমান ঠাইত তিতা-টেঙা খাদ্য গ্ৰহণে স্বাস্থ্য ভালে থাকে বা বিশেষ অঘটন এৰাই চলা যায় বুলি ধাৰণা আছে।

খাদ্য-সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান অঞ্চলত এশ এবিধ শাক বা সাতবিধ শাক খোৱাৰ নিয়মৰ উল্লেখ পোৱা যায়; ইয়াক কেতিয়াবা “সাত শাকেতী/সাথেক তোলা” বুলিও কোৱা হয়। এই শাকপাতক ঔষধিগুণসম্পন্ন ধৰি বছৰটোৰ বাবে “বল বান্ধে” বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। বৰপেটা অঞ্চলত ১ আৰু ৬ ব'হাগৰ দিনা মহিলাসকলে দল বান্ধি শাক তুলি, স্নান-নামকীৰ্তন কৰি, শেষত সাতখন আঞ্জাৰে ভোজন কৰা আদিৰ উল্লেখো উৎস-টোকাত আছে।

ব'হাগ বিহুত খেল-ধেমালিৰ ভিতৰত কড়ি খেলৰ উল্লেখ পোৱা যায়; লোকবিশ্বাসত কড়িক প্ৰজননৰ প্ৰতীক বুলিও ধৰা হয়, আৰু খেলৰ ফলাফলক ভাগ্য বা বিবাহ-যোগ আদিৰ সৈতে জড়ি ধৰা ধাৰণাও আছে। কিছুমান ঠাইত কণী যুঁজ বা ম'হ যুঁজ আদি লোকখেল/প্ৰতিযোগিতাৰ পৰম্পৰাও বিহুৰ পৰিসৰত আলোচনা হয়।

তাৎপৰ্য

ব'হাগ বিহু অসমীয়া সমাজ-সংস্কৃতিৰ এক কেন্দ্ৰীয় উৎসৱ—য’ত ঋতুচক্ৰ, কৃষিজীৱন, সামাজিক আত্মীয়তা, লোকবিশ্বাস আৰু শিল্প-সৌন্দৰ্য একে সমলয়ত মিলি যায়। “সাত বিহু”ৰ দৰে কিছুমান পূৰ্ণাংগ পৰম্পৰা আজিও সকলো ঠাইত একেদৰে টিকি নাথাকিলেও, গৰু বিহুৰ মংগলাচাৰ, মানুহ বিহুৰ সৌজন্য-সেৱা, আৰু নাচ-গীত-হুঁচৰি-কেন্দ্ৰিক উল্লাসে ব'হাগ বিহুক অসমীয়াৰ সামূহিক পৰিচয় আৰু সাংস্কৃতিক স্মৃতিৰ অন্যতম আধাৰ কৰি ৰাখিছে।

আৰু চাওক

• বিহু
• সাত বিহু
• গৰু বিহু
• ৰাতি বিহু
• জেং বিহু
• হুঁচৰি
• বিহুগীত
• বিহু নৃত্য
• বিহুৰ খাদ্য
• বিহুৰ সাজ-পোচাক আৰু অলংকাৰ
• বিহুৰ বাদ্যযন্ত্ৰ
• কড়ি খেল
• শিৱ