বাংলাদেশৰ স্থাপত্য

বাংলাদেশৰ স্থাপত্য বংগ অঞ্চল আৰু বিশাল ভাৰত উপমহাদেশৰ স্থাপত্যৰ সৈতে জড়িত।^১ বাংলাদেশৰ স্থাপত্যৰ ইতিহাস বহু পুৰণি আৰু ই বাংলাদেশৰ সংস্কৃতি, ধৰ্ম আৰু ইতিহাসত শিপাই আছে।^২ শতিকাজুৰি ইয়াৰ বিকাশ ঘটিছে আৰু সামাজিক, ধৰ্মীয় আৰু বিদেশী সম্প্ৰদায়ৰপৰা প্ৰভাৱ সামৰি থিয় হৈ আছে। বাংলাদেশৰ স্থাপত্যই বাংলাদেশী মানুহৰ জীৱন-শৈলী, পৰম্পৰা আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনত উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পেলায়। বাংলাদেশত হাজাৰ হাজাৰ বছৰৰ আগৰ বহু স্থাপত্যৰ ধ্বংসাৱশেষ আৰু কীৰ্তিচিহ্ন আছে।

পাল বৌদ্ধ স্থাপত্য

ৰ গঠন]]

পাল সাম্ৰাজ্য আছিল অষ্টম শতিকাৰপৰা দ্বাদশ শতিকালৈকে বংগৰপৰা (য'ত বৰ্তমানৰ বাংলাদেশকো সামৰি লোৱা) শাসন কৰা বাঙালী বৌদ্ধ বংশৰ আদিম ভাৰতীয় সাম্ৰাজ্য। পালসকলে বাংলা স্থাপত্য আৰু শিল্পৰ এক সুকীয়া ৰূপ সৃষ্টি কৰিছিল যাক "পাল স্কুল অৱ স্কাল্পচাৰেল আৰ্ট" নামেৰে জনাজাত। পাহাৰপুৰ বিহাৰৰ কেন্দ্ৰীয় মন্দিৰটো আছিল ক্ৰুছ আকৃতিৰ বৌদ্ধ মন্দিৰ আৰু শিখৰ-শিৰ্ষ-ভদ্ৰপ্ৰকাৰৰ পৰিপক্ব ৰূপ।^৩ বিক্ৰমশিলা বিহাৰ, ওদান্তপুৰী বিহাৰ, জগদ্দল বিহাৰৰ বিশাল গঠন পালসকলৰ মাষ্টাৰপিছ আছিল। এই বিশাল গঠনসমূহ বখতিয়াৰ খিলজীৰ সেনা-বাহিনীয়ে ধ্বংস কৰিছিল। বাংলাদেশৰ পাহাৰপুৰত অৱস্থিত ধৰ্মপালৰ সৃষ্টি সোমপুৰ মহাবিহাৰ ভাৰত উপমহাদেশৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ বৌদ্ধ বিহাৰ আৰু ইয়াক "বিশ্বৰ চকুত আনন্দদায়ক" বুলি অভিহিত কৰা হৈছে। ইউনেস্কোৱে ১৯৮৫ চনত ইয়াক বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল। সমগ্ৰ দক্ষিণ-পূব এছিয়া আৰু চীন, জাপান আৰু তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলত পালৰ স্থাপত্য শৈলী অনুসৰণ কৰা হৈছিল। বংগই সঠিকভাৱে "পূবৰ মিষ্ট্ৰেছ" নামটো লাভ কৰিছিল। ড° ষ্টেলা ক্ৰামৰিছে কয়: "বিহাৰ আৰু বংগৰ শিল্পই নেপাল, বাৰ্মা, চিলন আৰু জাভাৰ শিল্পৰ ওপৰত স্থায়ী প্ৰভাৱ পেলাইছিল।" ধীমান আৰু বিটপালা আছিল দুজন প্ৰখ্যাত পাল ভাস্কৰ্য। সোমপুৰ মহাবিহাৰৰ বিষয়ে মিষ্টাৰ জে চি ফ্ৰেঞ্চে শোকেৰে কৈছে: "ইজিপ্তৰ পিৰামিডৰ গৱেষণাৰ বাবে আমি প্ৰতি বছৰে লাখ লাখ টকা খৰচ কৰোঁ। কিন্তু সেই ধনৰ এক শতাংশহে আমি সোমপূৰা মহাবিহাৰৰ খননৰ বাবে ব্যয় কৰা হ'লে কোনে জানে, কি কি অসাধাৰণ আৱিষ্কাৰ হ’ব পাৰিলেহেঁতেন।"^৪

ভাৰত-ইছলামিক স্থাপত্য

বংগৰ চুলতান ৰাজ্য আছিল মধ্য এছিয়া মূলৰ মুছলমান নবাব বংশৰ, যিয়ে ১৩৪২ চনৰ পৰা ১৫৭৬ চনলৈকে মোগল সাম্ৰাজ্যৰ পৰা স্বাধীনভাৱে শাসন কৰিছিল। সেই সময়ৰ মুছলমান স্থাপত্যৰ অধিকাংশই পশ্চিমবংগৰ ঐতিহাসিক গৌৰ অঞ্চল, আজিৰ ৰাজশাহী সংমণ্ডল আৰু মালদা জিলাত পোৱা যায়। সেই সময়ৰ স্থাপত্য বাংলা স্থাপত্য পৰম্পৰাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত এক অনন্য স্থানীয় শৈলীৰ বিকাশৰ বাবে উল্লেখযোগ্য। সোণাৰগাঁও মোগলৰ আগমনৰ পূৰ্বে চুলতান ৰাজধানীও আছিল আৰু ঢলাই খালৰ পৰিসীমাৰ ভিতৰত ঢাকা তেওঁলোকৰ বাণিজ্যিক আউটপোষ্ট আছিল। চুলতানীয় স্থাপত্যৰ উদাহৰণ শত গোম্বুজ মছজিদ, সোনা মছজিদ আৰু কুছুম্বা মছজিদৰ দৰে গঠনত পোৱা যায়।^৫

মোগল স্থাপত্য

১৫৭৬ চনত বংগৰ বহু অংশ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ অধীনলৈ আহে। সেই সময়ত ঢাকা মোগলৰ সামৰিক ঘাটি হিচাপে কাম কৰিছিল। নগৰায়ণ আৰু গৃহ নিৰ্মাণৰ উন্নয়নৰ ফলত জনসংখ্যাৰ যথেষ্ট বৃদ্ধি হৈছিল, কিয়নো ১৬০৮ চনত প্ৰথম চুবেদাৰ ইছলাম খানে চহৰখনক চুবহ বাংলাৰ ৰাজধানী হিচাপে ঘোষণা কৰিছিল, এই সময়ছোৱাত বহুতো মছজিদ আৰু দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ১৬৪৪ চনৰ পৰা ১৬৪৬ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত বৰা কাটৰা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল সম্ৰাট শ্বাহজাহানৰ দ্বিতীয় পুত্ৰ মোগল ৰাজকুমাৰ শ্বাহ ছুজাৰ চৰকাৰী বাসগৃহ হিচাপে।

বৰ্তমানৰ বাংলাদেশত ভাৰতীয় মোগল স্থাপত্যই চুবেদাৰ শায়েস্তা খানৰ ৰাজত্বকালত শিখৰত উপনীত হয়, তেওঁ অঞ্চলটোৰ পুৰণি আফগান দুৰ্গত (বৰ্তমানৰ পুৰণি কেন্দ্ৰীয় কাৰাগাৰ) থাকি ঢাকাত আধুনিক টাউনশ্বিপ আৰু ৰাজহুৱা কাম-কাজ নিৰ্মাণৰ বাবে উৎসাহিত কৰে, যাৰ ফলত ব্যাপক নগৰীয়া আৰু অৰ্থনৈতিক সম্প্ৰসাৰণ ঘটিল। তেওঁ কলাৰ পৃষ্ঠপোষক আছিল আৰু সমগ্ৰ প্ৰদেশখনতে মছজিদ, সমাধিস্থল আৰু ৰাজপ্ৰসাদকে ধৰি ভয়ংকৰ কীৰ্তিচিহ্ন নিৰ্মাণৰ বাবে উৎসাহিত কৰিছিল যিয়ে মোগল স্থাপত্যৰ উন্নতমানৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছিল। খানে লালবাগ দুৰ্গ (গড় ঔৰংগাবাদও), চক বজাৰ মছজিদ, লালবাগ শ্বাহী মছজিদ, শ্বাত মছজিদ, আণ্ডাৰকিল্লা শ্বাহী জামে মছজিদ আৰু চোটো কাত্ৰাৰ ভেটি স্থাপন কৰে। তেওঁ গড় অঞ্চলত কন্যা বিবি পাৰীৰ বাবে সমাধিস্থল নিৰ্মাণৰ কামো তদাৰক কৰিছিল।