পূৰ্ব বংগৰ শৰণাৰ্থী

পূৰ্ব বংগৰ শৰণাৰ্থী ১৯৪৭ চনত ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ স্বাধীনতাৰ অংশ হিচাপে থকা বংগ বিভাজনৰ পিছত পূব বংগ এৰি যোৱা লোকসকল হৈছে পূব বঙালী শৰণাৰ্থী।^১ পশ্চিম পাকিস্তানৰ সৈতে বাংলাদেশ মুক্তিযুদ্ধৰ সময়ত পূব পাকিস্তানৰ (বৰ্তমানৰ বাংলাদেশ) প্ৰায় দহ নিযুত লোকে দেশ এৰি পলায়ন কৰি ভাৰতলৈ, বিশেষকৈ পশ্চিমবংগ আৰু ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব অঞ্চল, বিশেষকৈ ত্ৰিপুৰা আৰু অসমত আশ্ৰয় লয়।

ইতিহাস

১৯৪৭ চনত বংগক ভাৰতৰ পশ্চিম বংগ ৰাজ্য আৰু পাকিস্তানৰ পূব বংগ প্ৰদেশত বিভক্ত কৰা হয়। পৰৱৰ্তী সময়ত পূব বংগৰ নাম পূব পাকিস্তান ৰখা হয় আৰু পাকিস্তানে পাকিস্তানৰপৰা বিচ্ছিন্ন হৈ স্বাধীন বাংলাদেশ গঠন কৰে। অসমৰ চিলেট জিলাৰ অধিকাংশয়ো পূব বংগত যোগদান কৰি পিছলৈ পূৱ পাকিস্তানৰ অংশ হৈ পৰে। পূব বংগ কৃষি উন্নয়নৰ বাবে এখন অঞ্চল আছিল, আনহাতে পশ্চিম বংগ আছিল ঔদ্যোগিক উন্নয়নৰ বাবে।

বসতি স্থাপন

অধিকাংশ পূব বঙালী শৰণাৰ্থীয়ে কলকাতা চহৰ (কলকাতা) আৰু পশ্চিম বংগৰ বিভিন্ন নগৰ আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰিছিল যদিও উল্লেখযোগ্যসংখ্যকে অসমৰ বৰাক উপত্যকা আৰু ৰাজকীয় ৰাজ্য ত্ৰিপুৰাতো বসতি স্থাপন কৰিছিল, যিখন ৰাজ্য অৱশেষত ১৯৪৯ চনত ভাৰতৰ সৈতে একত্ৰিত হৈছিল। প্ৰায় ৫ লাখ শৰণাৰ্থীয়ে ভাৰতৰ অন্যান্য অঞ্চলতো বসতি স্থাপন কৰিছিল, য'ত পূব পাকিস্তান স্থানচ্যুতসকলো আছিল দিল্লী(পিছলৈ চিত্তৰঞ্জন পাৰ্ক), ওড়িশা, মধ্য প্ৰদেশ, বিহাৰ, আৰু ছত্তীসগঢ়ত থকা ব্যক্তি কলনী (EPDP)। দিল্লীৰ অনুমাণিক ৫ লাখ বাঙালী আৰু মুম্বাইৰ ৩ লাখ বঙালীও মূলতঃ পূব বঙালী শৰণাৰ্থী আৰু তেওঁলোকৰ বংশধৰ।^২

এলাকা তথা পৰিসৰ

শৰণাৰ্থীৰ সঠিক সংখ্যা কেতিয়াও আনুষ্ঠানিকভাৱে সংগ্ৰহ কৰা হোৱা নাই আৰু অনুমান যথেষ্ট বেলেগ বেলেগ।

বিভাজনৰ ঠিক পিছতেই সাধাৰণতে প্ৰকাশ কৰা পৰিসংখ্যায় ইংগিত দিয়ে যে প্ৰায় ৩০ লাখ পূব বঙালী ভাৰতলৈ আৰু ৮৬৪,০০০ ভাৰতৰপৰা পূব পাকিস্তানলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে।^৩ ভাৰত চৰকাৰৰ হিচাপ অনুসৰি প্ৰায় ২৬ লাখ প্ৰব্ৰজনকাৰীয়ে পূব বংগ এৰি ভাৰতলৈ আহিছিল আৰু ৭ লাখ ভাৰতৰপৰা পূব পাকিস্তানলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল।^৪

পশ্চিমবংগ চৰকাৰৰ শৰণাৰ্থী সাহায্য আৰু পুনৰ্বাসন বিভাগৰ মতে, লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি ১৯৭১ চনত পূব পাকিস্তানৰপৰা অহা শৰণাৰ্থীৰ সংখ্যা প্ৰায় ৬০ লাখ আছিল আৰু ১৯৮১ চনত এই সংখ্যা ৮০ লাখ বুলি অনুমান কৰা হৈছিল।^৫ ১৯৭১ চনত জিলাভিত্তিক বিভাজনে ইংগিত দিয়ে যে শৰণাৰ্থীৰ প্ৰৱাহৰ মূল কেন্দ্ৰ আছিল ২৪-পৰগনা (মুঠ শৰণাৰ্থীৰ ২২.৩%), নাদিয়া (২০.৩%), বাংকুৰা (১৯.১%) আৰু কলকাতা (১২.৯%)।^৬

অধিক প্ৰব্ৰজন

১৯৫০ ৰ দশক

১৯৫০ চনত বিশেষকৈ ১৯৫০ চনৰ বৰিছাল সংঘৰ্ষ আৰু নোয়াখালী সংঘৰ্ষৰ পিছত ১০ লাখতকৈ অধিক শৰণাৰ্থী পশ্চিম বংগত উপস্থিত হোৱা বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ^৭১৯৫১ চনৰ ভাৰতীয় লোকপিয়ল অনুসৰি কলকাতাৰ ২৭% জনসংখ্যা পূব বঙালী শৰণাৰ্থী আছিল, যিসকল প্ৰধানকৈ হিন্দু বাঙালী আছিল আৰু বিভিন্ন খণ্ডত কলকাতাৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত অৰিহণা যোগাইছিল। পূব পাকিস্তানৰপৰা লাখ লাখ হিন্দু বিশেষকৈ বাংলাভাষীসকলে ভাৰতৰ বিভিন্ন ৰাজ্য বিশেষকৈ পশ্চিম বংগত আশ্ৰয় লৈছিল। এটা অনুমান অনুসৰি ১৯৪৭ চনৰ ভিতৰত পূব পাকিস্তানৰপৰা প্ৰায় ৩.২ লাখ হিন্দু প্ৰব্ৰজন কৰিছিল, মূলতঃ কলিকতা আৰু পশ্চিম বংগৰ বিভিন্ন গ্ৰাম্য অঞ্চল আৰু চহৰলৈ।^৮

১৯৬০ চনৰ দশক

১৯৭১ চনত বাংলাদেশৰ মুক্তিৰ আগলৈকে মূলতঃ পূব পাকিস্তানৰপৰা ভাৰতলৈ প্ৰব্ৰজন চলি আছিল। এই প্ৰব্ৰজন অবিৰতভাৱে চলিছিল আৰু বিশেষ সাম্প্ৰদায়িক অশান্তিৰ সময়ছোৱাত বৃদ্ধি পাইছিল, যেনে ১৯৬৪ চনৰ পূব পাকিস্তানৰ বিদ্ৰোহ আৰু ১৯৬৫ চনৰ ভাৰত-পাকিস্তানী যুদ্ধ, যেতিয়া অনুমাণিক ৬ লাখ শৰণাৰ্থী ভাৰতলৈ পলায়ন কৰিছিল। ১৯৭০ চনলৈকে কেৱল পশ্চিম বংগত শৰণাৰ্থীৰ সংখ্যা পাঁচ নিযুততকৈও অধিক বুলি অনুমান কৰা হৈছে। ^৯ ইয়াৰ ভিতৰত ১৯৪৬ চনৰপৰা ১৯৫৮ চনৰ ভিতৰত প্ৰায় ৪১ লাখ আৰু ১৯৫৯ চনৰপৰা ১৯৭১ চনৰ ভিতৰত ১২ লাখ শৰণাৰ্থী আহিছিল।^১০

১৯৭০ চনৰ দশক

ভাৰতলৈ আন এক বৃহৎ প্ৰৱাহ ঘটিছিল ১৯৭১ চনত বাংলাদেশ মুক্তি যুদ্ধৰ সময়ত, যেতিয়া হিন্দু শৰণাৰ্থীসকলে পদ্ধতিগত হত্যাকাণ্ড, ধৰ্ষণ, লুণ্ঠন, অগ্নিসংযোগৰপৰা পলায়ন কৰিছিল। অনুমান কৰা হৈছে যে যুদ্ধৰ প্ৰথম মাহবোৰত প্ৰায় দহ নিযুত পূব বঙালী শৰণাৰ্থী ভাৰতত প্ৰৱেশ কৰিছিল, ইয়াৰে ১৫ লাখ বাংলাদেশৰ স্বাধীনতাৰ পিছতো থাকিব পাৰে।

অধিক পঢ়ক

• Kudaisya, Gyanesh. (2006). Divided Landscapes, Fragmented Identities: East Bengal Refugees and Their Rehabilitation in India, 1947–79. Singapore Journal of Tropical Geography. পৃ. 24–39
• Nakatani, Tetsuya. (2000). Away from Home: The Movement and Settlement of Refugees from East Pakistan in West Bengal, India. Journal of the Japanese Association for South Asian Studies. পৃ. 73–
• Roy, Haimanti. (2013). Partitioned Lives: Migrants, Refugees, Citizens in India and Pakistan, 1947-65. OUP India. ISBN 978-0-19-808177-7