পট্টচিত্ৰ

পটচিত্ৰ বা পট্টাচিত্ৰ হৈছে পৰম্পৰাগত, কাপোৰত স্ক্ৰল চিত্ৰকলাৰ জৰিয়তে প্ৰস্তুত কৰা এক কাৰুকাৰ্য।^১ এই কলা পূব ভাৰতৰ ৰাজ্য ওড়িশা,^২৩ পশ্চিমবংগ^৪ আৰু বাংলাদেশৰ কিছু অংশত দেখিবলৈ পোৱা যায়।

পটচিত্ৰ শিল্পৰূপ ইয়াৰ জটিল বিৱৰণৰ লগতে ইয়াত লিপিবদ্ধ পৌৰাণিক আখ্যান আৰু লোককথাৰ বাবে জনাজাত। পটচিত্ৰ হৈছে উৰিষ্যাৰ প্ৰাচীন শিল্পকৰ্মবোৰৰ অংশ,যাক মূলতঃ আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে আৰু পুৰীৰ লগতে ওড়িশাৰ অন্যান্য মন্দিৰলৈ যোৱা তীৰ্থযাত্ৰীসকলৰ বাবে স্মৃতিগ্ৰন্থ/স্মৰণিকা হিচাপে সৃষ্টি কৰা হৈছিল।^৫ পটচিত্ৰ প্ৰাচীন বাংলা আখ্যান শিল্পৰ এটা উপাদান, মূলতঃ গীত পৰিৱেশনৰ সময়ত ই দৃশ্যগত যন্ত্ৰ হিচাপে কাম কৰে।^৬

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

সংস্কৃত ভাষাত পট্টাৰ অৰ্থ হৈছে "কাপোৰ" আৰু চিত্ৰৰ অৰ্থ হৈছে "চিত্ৰ।" এই চিত্ৰসমূহৰ অধিকাংশই হিন্দু দেৱতাৰ কাহিনী চিত্ৰিত কৰে।^৭

ওড়িশাৰ পট্টাচিত্ৰ

পট্টাচিত্ৰ ভাৰতৰ ওড়িশাৰ এখন পৰম্পৰাগত চিত্ৰ। এই চিত্ৰসমূহ হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনীৰ ওপৰত আধাৰিত আৰু বিশেষভাৱে জগন্নাথ আৰু বৈষ্ণৱ পন্থাৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত।^৮ চিত্ৰকলাত ব্যৱহৃত সকলো ৰং প্ৰাকৃতিক। চিত্ৰকলাসমূহ সম্পূৰ্ণ পুৰণি পৰম্পৰাগত পদ্ধতিৰে চিত্ৰকৰাছ অৰ্থাৎ ওড়িয়া চিত্ৰকলাৰ দ্বাৰা তৈয়াৰ কৰা হৈছে। পট্টাচিত্ৰ শৈলীৰ চিত্ৰকলা ওড়িশাৰ অন্যতম পুৰণি আৰু জনপ্ৰিয় শিল্পকলা। সংস্কৃত শব্দ পট্টা অৰ্থাৎ কেনভাছ আৰু চিত্ৰ অৰ্থাৎ ছবিৰ পৰাই পট্টাচিত্ৰ নামটোৰ বিকাশ ঘটিছে। পট্টাচিত্ৰা এনেদৰে কেনভাচত কৰা এক চিত্ৰ। এই চিত্ৰ ৰঙৰ প্ৰয়োগ, সৃজনশীল আৰ্হি, ডিজাইন আৰু সৰল বিষয়বস্তুৰ চিত্ৰায়নৰ দ্বাৰা প্ৰকাশিত হয়, যিবোৰৰ চিত্ৰণ বেছিভাগেই পৌৰাণিক।^৯ পট্টাচিত্ৰ চিত্ৰকলাৰ পৰম্পৰা হাজাৰ বছৰৰো অধিক পুৰণি। ^১০১১

মূল

মাধ্যমৰ দৃষ্টিকোণৰ পৰা ওড়িশাৰ চিত্ৰকলাক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। সেইকেইটা হৈছে কাপোৰ বা 'পট্টা চিত্ৰ', দেৱালত অংকন বা 'ভিত্তী চিত্ৰ' আৰু কলপাত খোদিত বা "তালা পাত্ৰ চিত্ৰ' বা "পট্টা," চিত্ৰ'।^১২

'পট্টাচিত্ৰ' চিত্ৰখনৰ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৫ম শতিকাৰ পুৰণি ওড়িশাৰ muralৰ সৈতে সাদৃশ্য আছে। বিশেষকৈ পুৰী, কোণাৰ্ক আৰু ভুৱনেশ্বৰ অঞ্চলৰ ধৰ্মীয় কেন্দ্ৰসমূহৰ সৈতে ইয়াৰ সাদৃশ্য দেখা যায়। ইয়াৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ কাৰুকাৰ্য্য পুৰী,বিশেষকৈ ৰঘুৰাজপুৰ গাওঁ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে পোৱা যায়।^১৩

ওড়িয়া চিত্ৰকলাৰ এই পুৰণি পৰম্পৰা পুৰী, ৰঘুৰাজপুৰ, পৰলাখেমুণ্ডি, চিকিটি আৰু সোণেপুৰ আদি ঠাইত আজিও জীয়াই আছে। বৰ্তমানৰ প্ৰভু জগন্নাথক পট্টা শৈলীৰ উৎপত্তি হিচাপে লোৱা হৈছে। পুৰীৰ দেৱতাসকলৰ ৰঙৰ শৈলীৰ লগত পট্টা শৈলীৰ যথেষ্ট মিল আছে। পট্টা চিত্ৰকলাৰ সবাতোকৈ পুৰণি প্ৰয়োগটো বোধহয় পুৰীত অৱস্থিত বৰ্তমান শ্ৰী জগন্নাথৰ মন্দিৰ স্থাপনৰ পিছলৈ যোৱা নাই। ইয়াৰ কাৰণ হ’ব পাৰে যে চিত্ৰকলা ভাস্কৰ্যৰ দৰে জীয়াই নাথাকে। পুৰীৰ ভগৱান জগন্নাথৰ মন্দিৰৰ ভিতৰত থকা ৰঙে এই তাৰিখ সম্ভাৱ্য কৰি তুলিছে। কেওঁঝাৰত সীতাবঞ্জীৰ আটাইতকৈ পুৰণি ধ্ৰুপদী মাৰ্বল চিত্ৰসমূহ বৰ্তমানৰ পট্টা চিত্ৰকলাৰ শৈলীৰ সৈতে সম্পূৰ্ণৰূপে মিল নাই। তিনিওজন দেৱতাৰ কাঠৰ মূৰ্তিবোৰো কাপোৰেৰে ঢাকি তাৰ পিছত চক মিহলি আঠাৰে আবৃত কৰা হয়। তাৰ পিছত ৰঙা, হালধীয়া, বগা আৰু ক’লা ৰঙৰ চাৰিটা সীমিত ৰঙৰহে ৰং দিয়া হয়। ওড়িয়াসকলে উচ্চ সন্মান লাভ কৰা আৰু জনসাধাৰণৰ ধৰ্ম, জীৱন আৰু কাৰ্যকলাপৰ প্ৰেৰণা যোগোৱা দেৱতাসকলেও নিজৰ লগত শিল্প আৰু চিত্ৰকলাৰ পৰম্পৰা কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে, যি দেৱতাসকলৰ দৰেই পুৰণি। যদি জগন্নাথৰ সাৱৰা উৎপত্তিৰ কথা মানি লোৱা হয়, তেন্তে পট্টা চিত্ৰৰ তাৰিখ প্ৰাচীন যুগৰ পৰাই অনুমান কৰিব পাৰি। এই চিত্ৰবোৰ মূলতঃ সেই দিনবোৰত উপাসনাৰ বিকল্প আছিল যেতিয়া মূৰ্তিবোৰ তেওঁলোকৰ ৰীতি-নীতিৰে স্নান কৰাৰ পিছত ৰাইজৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা হৈছিল।^১৪

বিষয়বস্তু আৰু শৈলী

ওড়িয়া চিত্ৰকলাৰ বিষয়বস্তু জগন্নাথ আৰু বৈষ্ণৱ পন্থাৰ কেন্দ্ৰবিন্দু। পট্টাচিত্ৰ সংস্কৃতিৰ আৰম্ভণিৰে পৰা ভগৱান শ্ৰীকৃষ্ণৰ অৱতাৰ হিচাপে পৰিগণিত প্ৰভু জগন্নাথ প্ৰেৰণাৰ প্ৰধান উৎস হৈ আহিছে। পট্টাচিত্ৰৰ বিষয়বস্তু বেছিভাগেই পৌৰাণিক, ধৰ্মীয় কাহিনী আৰু লোককথা। বিষয়বস্তুবোৰ মুখ্যতঃ ভগৱান জগন্নাথ আৰু ৰাধা-কৃষ্ণ, শ্ৰী জগন্নাথ, বলভদ্ৰ আৰু সুভদ্ৰাৰ বিভিন্ন "ভেচা", মন্দিৰৰ কাৰ্যকলাপ, জয়দেৱৰ 'গীতা গোবিন্দ', কাম কুজাৰা নৱগুঞ্জৰা, ৰামায়ণ, মহাভাৰতৰ 'গীতা গোবিন্দ'ৰ ওপৰত আধাৰিত বিষ্ণুৰ দহটা অৱতাৰ।^১৫ দেৱ-দেৱীৰ ব্যক্তিগত চিত্ৰসমূহো অংকন কৰা হৈছে। পট্টাচিত্ৰ শৈলী, লোক আৰু ধ্ৰুপদী উভয় উপাদানৰ মিশ্ৰণ যদিও লোকৰূপৰ প্ৰতি অধিক ঢাল খায়। পোছাকশৈলীত মোগলৰ প্ৰভাৱ আছে। সকলোবোৰ ভংগিমা কেইটামান সুনিৰ্দিষ্ট ভংগীত সীমাবদ্ধ কৰি ৰখা হৈছে। এইবোৰ একঘেয়ামী পুনৰাবৃত্তিৰ পৰা মুক্ত নহয় যদিও কেতিয়াবা শৈলীৰ আখ্যানমূলক চৰিত্ৰটোক জোৰ দিবলৈ এইটো প্ৰয়োজনীয় হয়। ৰেখাবোৰ সাহসী, পৰিষ্কাৰ, কৌণিক আৰু তীক্ষ্ণ। সাধাৰণতে কোনো দৃশ্য, দৃষ্টিভংগী আৰু দূৰৱৰ্তী দৃশ্য নাথাকে। সকলো ঘটনা ঘনিষ্ঠভাৱে দেখা গৈছে। সেই পৃষ্ঠভূমিত চিত্ৰবোৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হৈছে, ফুল আৰু পাতৰ সজ্জাৰ সৈতে বৰ্ণনা কৰা হৈছে আৰু বেছিভাগ ৰঙা ৰঙত অংকিত কৰা হৈছে। সকলো ছবিকে সজ্জাগত সীমা দিয়া হৈছে। গোটেই চিত্ৰখনক এটা নিৰ্দিষ্ট কেনভাছত ডিজাইনৰ ৰূপত ধাৰণা কৰা হৈছে।

বিষয়বস্তুসমূহক তলত দিয়া শ্ৰেণীসমূহত ভাগ কৰিব পাৰি^১৬

১. জগন্নাথৰ চিত্ৰকলা

২. বৈষ্ণৱ চিত্ৰকলা

৩. ভাগবতৰ চিত্ৰ

৪. ৰামায়ণৰ চিত্ৰ

৫. শৈৱ চিত্ৰকলা

৬. শাক্ত চিত্ৰকলা

৭. কিংবদন্তি হিচাপে চিত্ৰকলা

৮. ৰাগচিত্ৰ

৯. বন্ধাচিত্ৰ

১০. যমপতি আৰু যাত্ৰীপাত – (পুৰী মন্দিৰৰ স্কেচ) গঞ্জাপা খেলা তাচ চিত্ৰ আৰু চিত্ৰকলাৰ ওপৰত অন্যান্য সামাজিক বিষয়বস্তু।

১১. নৱগুঞ্জৰা^১৭