গোটিপুৱা নৃত্য

ৰ পুৰীৰ ষ্টাৰলিং ৰিজৰ্টত অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰি থকা অৱস্থাত গোটিপুৱা নৃত্যশিল্পী]]

গোটিপুৱা নৃত্য ( Gotipua) হৈছে ভাৰতৰ ওড়িশা ৰাজ্যৰ এটা পৰম্পৰাগত নৃত্যৰ ধৰণ আৰু ওডিচি শাস্ত্ৰীয় নৃত্যৰ পূৰ্বসূৰী।^১ যুগ যুগ ধৰি ওড়িশাত সৰু ল’ৰা-ছোৱালীয়ে পৰিবেশন কৰি আহিছে, যিসকলে মহিলাৰ সাজ-পোছাক পৰিধান কৰি জগন্নাথ আৰু কৃষ্ণৰ প্ৰশংসা কৰে। ৰাধা আৰু কৃষ্ণৰ জীৱনৰ পৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ এক্ৰ’বেটিক ফিগাৰ প্ৰদৰ্শন কৰা ল’ৰাৰ দল এটাই এই নৃত্য সম্পন্ন কৰে। ল’ৰাবোৰে সৰুৰে পৰাই কৈশোৰলৈকে নৃত্য শিকিবলৈ আৰম্ভ কৰে, যেতিয়া তেওঁলোকৰ এণ্ড্ৰজিনাছ চেহেৰা সলনি হয়। ওড়িয়া ভাষাত গোটিপুৱাৰ অৰ্থ হৈছে "একক ল'ৰা" (গোটি-পুৱা)।^২ ৰঘুৰাজপুৰ, ওড়িশা (পুৰীৰ ওচৰত) গোটিপুৱা নৃত্য দলৰ বাবে পৰিচিত এখন ঐতিহাসিক গাঁও। গোটিপুৱাসকলৰ নৃত্যৰ লগত পৰম্পৰাগত ওডিচি সংগীতৰ প্ৰধান পাৰ্কাচন হৈছে মাৰ্ডালা।

নৃত্যশিল্পী

ল'ৰাবোৰে চুলিখিনি কাটিব নোৱাৰে, বৰঞ্চ গাঁঠিৰ দৰে ষ্টাইল কৰে আৰু তাত ফুলৰ মালা বয়। বগা আৰু ৰঙা গুড়ি মিহলি কৰি মুখখন তৈয়াৰ কৰে। চকুৰ চাৰিওফালে কাজল বহলকৈ লগালে চকুৰ দীঘলীয়া ৰূপ দিয়া হয়। সাধাৰণতে ঘূৰণীয়া বিন্দি কপালত লগোৱা হয়, চন্দন কাঠৰ পৰা তৈয়াৰী আৰ্হিৰে আগুৰি থাকে। পৰম্পৰাগত চিত্ৰই মুখখন শোভা পায়, যিবোৰ প্ৰতিখন নৃত্য বিদ্যালয়ৰ বাবে অনন্য।

সময়ৰ লগে লগে সাজ-পোছাকৰ বিকাশ ঘটিছে। পৰম্পৰাগত সাজ কাঞ্চুলা, চিকচিকিয়া সজ্জাৰ সৈতে উজ্জ্বল ৰঙৰ ব্লাউজ। এপ্ৰ’নৰ দৰে এম্ব্ৰয়ডাৰী কৰা ৰেচম কাপোৰ কঁকালত ৰফেলৰ দৰে বান্ধি ভৰিৰ চাৰিওফালে পিন্ধি থাকে। কিছুমান নৃত্যশিল্পীয়ে এতিয়াও পৰম্পৰা মানি চলে পটছাৰী পিন্ধি: প্ৰায় ৪ মিটাৰ (১৩ ফুট ১ ইঞ্চি) দীঘল পাতল কাপোৰৰ টুকুৰা, দুয়োফালে সমান দৈৰ্ঘ্যৰ সামগ্ৰী আৰু নাভিত গাঁঠিৰে টানকৈ পিন্ধা। কিন্তু এই পৰম্পৰাগত সাজ-পোছাকৰ ঠাইত প্ৰায়ে নতুনকৈ ডিজাইন কৰা কাপোৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয় যিটো পিন্ধিবলৈ সহজ।

নৃত্যশিল্পীসকলে বিশেষভাৱে ডিজাইন কৰা, গুটিযুক্ত গহনা পিন্ধে: নেকেলেচ, ব্ৰেচলেট, আৰ্মবেণ্ড আৰু কাণৰ অলংকাৰ। নাক বিন্ধা গহনাবোৰৰ ঠাইত ৰং কৰা মটিফ লগোৱা হৈছে। ভৰিৰ দ্বাৰা টেপ কৰা স্পন্দনবোৰ জোৰ দিবলৈ, গোৰোহাৰ ঘণ্টা পিন্ধা হয়। হাতৰ তলুৱা আৰু ভৰিৰ তলুৱাত আলটা নামেৰে জনাজাত ৰঙা তৰল পদাৰ্থৰে ৰং কৰা হয়। সাজ-পোছাক, গহনা আৰু ঘণ্টা পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।

ইতিহাস

বহু আগতেই ওড়িশাৰ মন্দিৰবোৰত দেৱদাসী (বা মহাৰী) নামেৰে পৰিচিত মহিলা নৃত্যশিল্পী আছিল, যিসকল জগন্নাথৰ প্ৰতি নিষ্ঠাবান আছিল, যাৰ ফলত মহাৰী নৃত্যৰ জন্ম হৈছিল। উৰিষ্যাৰ মন্দিৰত (আৰু পুৰীৰ ক’নাৰ্ক ছান আৰু জগন্নাথ মন্দিৰ) বেছ-ৰিলিফত নৃত্যশিল্পীৰ ভাস্কৰ্য্যই এই প্ৰাচীন পৰম্পৰাক প্ৰদৰ্শন কৰে। প্ৰায় ষোড়শ শতিকাত ৰামচন্দ্ৰ দেৱৰ (যিজনে ভোই বংশ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল) ৰাজত্বকালত মহাৰী নৃত্যশিল্পীৰ অৱনতি ঘটাৰ লগে লগে উৰিষ্যাৰ ল’ৰা নৃত্যশিল্পীসকলে এই পৰম্পৰা অব্যাহত ৰাখিছিল। গোটিপুৱা নৃত্য অডিচি শৈলীৰ, কিন্তু তেওঁলোকৰ কৌশল, সাজ-পোছাক আৰু উপস্থাপন মহাৰীৰ তুলনাত পৃথক, গায়ন-বায়ন নৃত্যশিল্পীসকলে কৰে। বৰ্তমানৰ ওডিচি নৃত্য গোটিপুৱা নৃত্যৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছে। ওড়িছী নৃত্যৰ অধিকাংশ মাষ্টৰ (যেনে কেলুচৰণ মহপাত্ৰ, ৰঘুৰাজপুৰৰ) যৌৱনত গোটিপুৱা নৃত্যশিল্পী আছিল।

ওড়িছী নৃত্য হৈছে তাণ্ডৱ (জ্বল, পুৰুষ) আৰু লাস্য (শোভিত, নাৰীসুলভ) নৃত্যৰ সংমিশ্ৰণ। ইয়াৰ দুটা মৌলিক ভংগিমা আছে: ত্ৰিভাংগী (য’ত শৰীৰটোক মূৰ, ধড় আৰু আঁঠুত বেঁকা কৰি ধৰি ৰখা হয়) আৰু চৌকা (বৰ্গৰ দৰে স্থিতি, জগন্নাথৰ প্ৰতীক)। ওপৰৰ ধড়ৰ তৰলতা ওডিচি নৃত্যৰ বৈশিষ্ট্য, যাক প্ৰায়ে উৰিষ্যাৰ বিলক আদৰ কৰা কোমল সাগৰীয় ঢৌৰ সৈতে তুলনা কৰা হয়।

প্ৰতি বছৰে গুৰু কেলুচৰণ মহপাত্ৰ ওডিছি গৱেষণা কেন্দ্ৰৰ উদ্যোগত ভুৱনেশ্বৰত গোটিপুৱা নৃত্য মহোৎসৱৰ আয়োজন কৰা হয়।^৩

প্ৰদৰ্শনৰ সূচী

সাধাৰণতে নৃত্যৰ আৰম্ভণিতে বন্দনা প্ৰাৰ্থনা (আমন্ত্ৰণ, পৃথিৱী মাতৃ, জগন্নাথ আৰু নিজৰ গুৰুৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতাৰ প্ৰাৰ্থনা আৰু দৰ্শকক আদৰণি জনোৱা)। নৃত্যশিল্পীসকলে তিনিটা পদক্ষেপৰ প্ৰণাম কৰে: প্ৰথমটো মূৰৰ ওপৰত ঈশ্বৰৰ ফালে, দ্বিতীয়টো গুৰুৰ বাবে মুখৰ সন্মুখত আৰু তৃতীয়টো দৰ্শকৰ বাবে বুকুৰ সন্মুখত। সৰিগামা হৈছে সৌন্দৰ্য্য উদযাপন কৰা নৃত্য, আৰু কৌশলৰ আয়ত্তক উজ্জ্বল কৰি তোলা; ইয়াক প্ৰাচীন মন্দিৰৰ বাহিৰৰ দেৱালত খোদিত কৰা নৃত্যশিল্পী আৰু সংগীতজ্ঞসকলে চিত্ৰিত কৰিছে।

অভিনয় হৈছে এটি গীতৰ প্ৰণয়ন আৰু প্ৰাচীন কবিতাৰ ব্যাখ্যা। এই নৃত্যত দ্বাদশ শতিকাৰ গীতা গোবিন্দৰ দৰে ৰাধা কৃষ্ণমুখী কবিতা চিত্ৰিত কৰা হৈছে।

গোটিপুৱাৰ এটা আমোদজনক অংশ হৈছে বন্ধা নৃত্য, উৰিষ্যাৰ পট্টাচিত্ৰ শিল্পীসকলৰ দৃশ্যগত উপস্থাপনৰ সৈতে মিল থকা আক্ৰোবেটিক যোগ ভংগিমাৰ (কৃষ্ণৰ জীৱনৰ পৌৰাণিক দৃশ্যৰ কথা উল্লেখ কৰি) উপস্থাপন। কঠিন আৰু জটিল ভংগিমা (অংগৰ কোমলতাৰ প্ৰয়োজন)ক বন্ধ (ওডিয়া ভাষাত "এক্ৰ'বেটিক") বুলি জনা যায়। এই নৃত্য প্ৰদৰ্শন কৰিবলৈ ল’ৰা-ছোৱালীয়ে পাঁচ-ছয় বছৰ বয়সৰ পৰাই শিকিবলৈ আৰম্ভ কৰিব লাগিব। সংগীতৰ সংগীতৰ ব্যৱস্থা কৰে মাৰ্ডালা (দুটা মূৰৰ ঢোল, উৰিষ্যাৰ এটা পাৰ্কাচন বাদ্য), জিনি (সৰু জংঘল), হাৰমনিয়াম, ভায়লিন, বানছুৰি আৰু এজন বা দুজন কণ্ঠশিল্পী।

অভিনয় চন্দ্ৰিকা (মহেশ্বৰ মহাপাত্ৰৰ পঞ্চদশ শতিকাৰ ওডিছি নৃত্যৰ ওপৰত লিখা গ্ৰন্থ)ত ভৰি, হাত (মুদ্ৰা), থিয় হৈ থকা ভংগিমা, গতি আৰু ৰেপাৰ্টৰীৰ গতিবিধি বিশদভাৱে অধ্যয়ন কৰা হৈছে। ইয়াত গগনা, ধূৰ্মুখ, টৰোনা আৰু শায়নাকে ধৰি ২৫টাতকৈও অধিক প্ৰজাতিৰ বন্ধৰ কথা উল্লেখ কৰা হৈছে। সপ্তদশ শতিকাৰ সংগীত আৰু নৃত্য সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থ সংগীতা দৰ্পণত সম্পূৰ্ণ ৰেপাৰ্টৰী আৰু সামগ্ৰিকভাৱে উপস্থাপনৰ শৈলী দিয়া হৈছে।

মৌখিক পৰম্পৰাত কিছুমান বন্ধ পোৱা যায়; ইয়াৰ ভিতৰত আছে:

• চিৰা (আদৰণি ভংগিমা)
• পদ্মাসন (পদম ভংগিমা)
• হন্সা (হঁস; প্ৰজ্ঞা, কৃপা আৰু সৌন্দৰ্য্যক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু সৰস্বতী দেৱীৰ বাবে এক বাহন)
• ময়ূৰ (ময়ূৰ; হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনীৰ পবিত্ৰ চৰাই, যাৰ পাখিয়ে কৃষ্ণৰ মূৰত শোভা পায়)
• চৰা ময়ূৰ (চৰা ময়ূৰ, মহিমা আৰু মহিমাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা)
• কেলি কদম্ব (পবিত্ৰ গছ যাৰ তলত কৃষ্ণই খেলিছিল)
• গৰুড় (পৌৰাণিক ঈগল; বিষ্ণুৰ বাহন)
• কন্দৰ্প ৰাথ (কন্দৰ্পৰ ৰথ, প্ৰেমৰ দেৱতা)
• সগাদী (চকা, জগন্নাথৰ ৰথৰ চকাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা)
• নৌকা (নাও)
• কলিয়াদলন (কৃষ্ণৰ দ্বাৰা ব্লেকস্নেক পৰাজয়)
• বকাসুৰ (মহাভাৰতত বকাসুৰক বধ কৰা ভীমে)

পদ্মশ্ৰী বিজয়ী তথা ওড়িশা সংগীত নাটক অকাডেমী বঁটা লাভ কৰা মাগুনি চৰণ দাস আছিল গোটিপুৱা নৃত্যৰ অন্যতম মাষ্টৰ।^৪

বাহ্যিক সংযোগ

• www.gotipua.com