নৈষধ চৰিত

নৈষধ চৰিত (Naishadha Charita) এখন সংস্কৃত ভাষাত লিখা কবিতা পুথি যিখন সংস্কৃতত লিখা পাঁচখন মহাকাব্যৰ এখন বুলি স্বীকৃত৷ কাব্যখনিত নিষাদ ৰজা নলৰ জীৱনী বৰ্ণনা কৰা আছে৷ গ্ৰন্থখন ৰচনা কৰিছিল জয়চন্দ্ৰৰ ৰাজসভাৰ কবি শ্ৰীহৰ্ষই৷^১২ শ্ৰীহৰ্ষ ১২শ শতিকাৰ ভাৰতৰ সংস্কৃত কবি আছিল৷^৩ নৈষধ চৰিত কৃষ্ণকান্ত সন্দিকৈয়ে প্ৰথম ১৯৩৪ চনত ইংৰাজীলৈ অনুবাদ কৰে৷^৪

বিষয় বস্তু

’নৈষধ চৰিত’ত নলৰ জীৱনৰ কাহিনী উপস্থাপন কৰা হৈছে; দময়ন্তীৰ প্ৰেমত পৰা, তেওঁলোকৰ বিবাহ আৰু মধুচন্দ্ৰিকাৰ বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৫ এই মহাকাব্যখনি দুটা ভাগত বিভক্ত – পূৰ্ব আৰু উত্তৰ৷ প্ৰত্যেকতে এঘাৰটা কাণ্ড বা বিভাজন আছে। ইয়াৰ কাহিনী বিদৰ্ভৰ ৰজা ভীমকৰ কন্যা দময়ন্তী আৰু নিষাদ ৰাজ নলৰ। এই কাহিনীটো প্ৰথমে মহাভাৰতৰ বনপৰ্বৰ ৩য় খণ্ডত বৰ্ণনা কৰা হৈছে, কিছু বেলেগ দৃষ্টিকোণেৰে। নৈষধ চৰিতৰ ভাষা অতি ব্যঞ্জনাময় আৰু পৰিশীলিত।^৬ মাঘৰ শিশুপাল বধ আৰু শ্ৰীহৰ্ষৰ নৈষধ চৰিতক পণ্ডিতসকলৰ বাবে এক পৰীক্ষা বুলি গণ্য কৰা হয়; ^২নৈষধৰ বিষয়ে এইদৰে কোৱা হয় যে “নৈষধম বিদ্বাদ-ঔষধম’’, অৰ্থাৎ ই "পণ্ডিতসকলৰ টনিক"।^২

চৰিত্ৰ

নৈষধ চৰিতৰ কাহিনীত থকা চৰিত্ৰসমূহ হ’ল:- নল, দময়ন্তী, সৰস্বতী, ইন্দ্ৰ আৰু দময়ন্তীৰ প্ৰেমিক দেৱতা৷^৭

প্লট

প্ৰথম কাণ্ডটোৰ আৰম্ভণিতে নলৰ বিশদ বৰ্ণনা, তেওঁৰ শাৰীৰিক সৌন্দৰ্য, শৌৰ্য আৰু অন্যান্য গুণৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে। নলৰ দৰবাৰ ভ্ৰমণ কৰা অমাত্যসকলে ৰজা ভীমনৰ কন্যা দময়ন্তীৰ খবৰ আনে, এগৰাকী নিপুণ আৰু মনোমোহা ৰাজকুমাৰী হিচাপে। সেই ৰাজকুমাৰীৰ প্ৰতি নলৰ মনত প্ৰেম উঠলি উঠিল। সেই অনুভৱ সহ্য কৰিব নোৱাৰি তেওঁ নিজৰ ৰাজপ্ৰসাদৰ এখন বাগিচালৈ গ’ল য’ত তেওঁ এটা ধুনীয়া হাঁহ দেখা পালে আৰু সেইটো বন্দী কৰিলে। হাঁহটোৱে ভয়তে কান্দিছিল আৰু দয়ালু ৰাজকুমাৰে তাক এৰি দিছিল। ই ভীমক ৰজাৰ ৰাজধানী কুণ্ডিনাপুৰালৈ গৈ তাতে এখন বাৰীত দময়ন্তীক বিচাৰি পাবলৈ সক্ষম হ’ল। হাঁহটোৱে তাইক নলৰ বিষয়ে ভাল বৰ্ণনা দি তাই আৰু নলৰ মাজত পাৰস্পৰিক মৰম গঢ়ি তোলাত সেৱাৰ আশ্বাস দিলে। ই নলৰ ওচৰলৈ উৰি গৈ দময়ন্তীৰ ঈৰ্ষণীয় সৌহাৰ্দ্যৰ বিষয়ে অৱগত কৰিলে। দময়ন্তীৰ নিৰীহ আৰু অনভিজ্ঞ সংগীসকলৰ পৰা ৰজা ভীমকে তেওঁৰ কন্যাৰ অসুস্থতাৰ বিষয়ে অৱগত হৈছিল, যিটো কাৰ্যতঃ প্ৰেম-ৰোগ আছিল৷ তাৰ পিছত ভীমে নিজৰ কন্যাৰ স্বয়ম্বৰ (প্ৰাচীন ভাৰতীয় প্ৰথা, য'ত ছোৱালীয়ে প্ৰেমিকৰ তালিকাৰ পৰা স্বামী বাছি লয়)ৰ ব্যৱস্থা কৰিলে।^৭

ইফালে দেৱতাৰ ৰজা ইন্দ্ৰই নাৰদৰ পৰা দময়ন্তীৰ স্বয়ম্বৰৰ খবৰ আৰু নলৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ অটল প্ৰেমৰ খবৰ জানিব পাৰিলে। এগৰাকী কন্যাৰ হাত জয় কৰাৰ স্বাভাৱিক আকৰ্ষণে ইন্দ্ৰক স্বয়ম্বৰত উপস্থিত থাকিবলৈ উচটনি দিছিল। তেওঁ জুই, যম, বৰুণ আৰু শনি (শনি) দেৱতাৰ সৈতে পৃথিৱীলৈ নামি আহিল আৰু বাটত নলক লগ পালে, তেৱোঁ স্বয়ম্বৰত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ আগবাঢ়িছিল। নলৰ মোহনীয় ৰূপটো লক্ষ্য কৰি তেওঁ নিজৰ ঈৰ্ষা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব নোৱাৰিলে আৰু সেয়েহে নলক দেৱতাৰ দূত হ’বলৈ আৰু তেওঁলোকৰ অতুলনীয় যোগ্যতাৰ কথা দময়ন্তীৰ ওপৰত কৈ হেঁচা দিবলৈ অনুৰোধ কৰি এটা কৌশলৰ আশ্ৰয় ল’লে। তেওঁ কৰা কামৰ বাবে পৰম্পৰাগতভাৱে যি পুৰস্কাৰ প্ৰদান কৰা হ’ব, সেই পুৰস্কাৰসমূহ ইন্দ্ৰই নলৰ দৃষ্টিগোচৰ কৰিছিল, নল এই সম্পৰ্কে অনিচ্ছুকতা প্ৰকাশ কৰিছিল আৰু একে সময়তে ঐশ্বৰিক সত্তাৰ অনুৰোধ নাকচ কৰাৰ সুখ অনুভৱো কৰিছিল। অৱশেষত তেওঁ মান্তি হ'ল আৰু আনৰ বাবে অদৃশ্য হৈ থাকি দময়ন্তীৰ হাৰেমলৈ পঠিওৱা হ'ল — দেৱতাসকলে তেওঁক প্ৰদান কৰা এক আশীৰ্বাদ।

নিজৰ পৰিচয় দময়ন্তীৰ বাবে অজ্ঞাত কৰি ৰাখি নলে দেৱতাৰ বাৰ্তা তাইৰ ওচৰলৈ পঠিয়াবলৈ চেষ্টা কৰিছিল যদিও দেৱতাৰ হৈ তেওঁ দিয়া উপযুক্ত যুক্তি দময়ন্তীৰ বাবে গ্ৰহণযোগ্য নাছিল, তেওঁ দেৱতাৰ অনুগ্ৰহ নিবিচৰা এজন মানুহৰ সন্ধানত আছিল। নলে সতৰ্কবাণী কৰিছিল যে দেৱতাই তাইৰ বিবাহিত জীৱনত সমস্যা আৰু বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব৷ যদি তাই আন কাৰোবাক বাছি লয়, তেন্তে তাইৰ নলৰ প্ৰতি থকা অটল প্ৰেমৰ পৰা আঁতৰি নাযায়। অৱশেষত নলই নিজৰ পৰিচয় প্ৰকাশ কৰি হাৰেমৰ পৰা ওলাই যায়।

চাৰিওজন দেৱতাই নলৰ সৈতে একে ৰূপ ধাৰণ কৰিছিল আৰু নলৰ সৈতে তাত আছিল, কাৰ্যতঃ পাঁচজন নল উপস্থাপন কৰিছিল। বিষ্ণুৰ আদেশত বিদ্বানৰ দেৱী সৰস্বতী দময়ন্তীৰ কইনাধৰা হৈ পৰিল। তাই ৰাজকুমাৰীক ৰজাসকলৰ ওচৰলৈ লৈ গৈ প্ৰত্যেকৰে গুণ-গৰিমাৰ কথা উচ্চস্বৰে ক’লে, কিন্তু তেওঁলোক সকলোকে দময়ন্তীয়ে নাকচ কৰিলে। অৱশেষত ৰাজকুমাৰীক পাঁচ নলৰ আগলৈ অনা হ’ল। সৰস্বতীয়ে প্ৰতিজন দেৱতাক এনেদৰে বৰ্ণনা কৰিছিল যে তেওঁৰ সেই দেৱতাৰ বাবে আৰোপ কৰিব পৰা কথাবোৰো তেওঁৰ বৰ্ণনাত সন্নিবিষ্ট হৈছিল। দময়ন্তী বিমোৰত পৰিল। তাই অনুভৱ কৰিছিল যে নল বহুতো জ্ঞানত পাকৈত আৰু আনকি তেওঁ ঘোঁৰাৰ উদ্দেশ্যও বুজিব পাৰে আৰু সেয়েহে তেওঁ তাত নিজকে পাঁচটা ৰূপত উপস্থাপন কৰি আছিল। তাই প্ৰকৃত নলক চিনিব নোৱাৰিলে আৰু যন্ত্ৰণাৰ মাজত দেৱতাসকলক তেওঁলোকৰ পৰিচয় প্ৰকাশ কৰি নলক বাছি ল’বলৈ সক্ষম কৰিবলৈ প্ৰাৰ্থনা কৰিলে। তাই দেখিলে যে দেৱতাসকলে ভৰিৰে মাটি স্পৰ্শ নকৰে, চকু টিপিয়াই নাথাকে আৰু শৰীৰত ঘাম নাথাকে। তেওঁলোকৰ মালাবোৰ ম্লান নহ’ল। এইদৰে শেষত তাই তেওঁলোকৰ পৰিচয়ৰ বিষয়ে নিশ্চিত হৈ পৰিল।

নলৰ পৰিচয় গম পোৱাৰ লগে লগে লাজে তাইৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ ল’লে। তাই নলৰ ডিঙিত মালা দিব লাগে কিন্তু তেনে কৰিবলৈ তাইৰ আঙুলিবোৰ অলপো লৰচৰ নহ’ল, সংযম আৰু লাজ-লজ্জাই তাইক স্তব্ধ কৰিছিল। তাই ন (শব্দ নহয়) আখৰটো উচ্চাৰণ কৰি সৰস্বতীৰ কাণত ফুচফুচাই ক’লে আৰু ৰৈ গ’ল। এই কথা শুনি হাঁহি থকা সৰস্বতীৰ আঙুলিত তাই চুই গ’ল। কইনাধৰাজনীয়ে ৰাজকুমাৰীক নলৰ আগলৈ লৈ গৈ দেৱতাক সম্বোধন কৰি ক’লে যে সতী দময়ন্তীয়ে তেওঁলোকৰ কোনো এজনকো বাছি নল’লে আৰু এতিয়া ৰাজকুমাৰীৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ অনুগ্ৰহৰ বৃষ্টি বৰষিবলৈ অনুৰোধ কৰিলে। চকুৰ পচাৰতে দেৱতাসকলে সন্মতি দি নিজ নিজ ঠাইলে উভতি আহিল। তাৰ পিছত মহা ধুমধামেৰে বিবাহ অনুষ্ঠিত হ’ল৷^৭

নিজৰ নিজৰ অঞ্চললৈ উভতি অহা দেৱতাসকলক দুষ্ট কলিয়ে লগ পায় আৰু দময়ন্তীৰ পছন্দৰ বিষয়ে জানিব পাৰে। বিবাহিত যুটীটোৰ সুখী জীৱন নষ্ট কৰাৰ পণ লৈ তেওঁ নলৰ অট্টালিকাৰ গছ এজোপাৰ ওপৰত নিজৰ স্থান ল'লে।

শেষৰ পাঁচটা কাণ্ডত নল আৰু দময়ন্তীৰ সুখী জীৱনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। কবিয়ে এই দিশত মনোযোগ লৈছে যাতে নলে তেওঁৰ ধৰ্মীয় কামত আচৰণৰ নিয়মৰ উলংঘা নকৰে।^৭ চন্দ্ৰাৱলী নিশা দময়ন্তীৰ সৌন্দৰ্য বৰ্ণিত কৰি হঠাতে কবিতাটোৰ অন্ত পৰিছে।^৮