ধনতেৰাচ

ধনতেৰাচ^১ (Dhanteras, হিন্দী: धनतेरस), যাক ধনত্ৰয়োদশী বুলিও কোৱা হয়, ভাৰত আৰু নেপালৰ বেছিভাগ অঞ্চলতে দেৱালী বা তিহাৰ উৎসৱৰ প্ৰথম দিনত পালন কৰা হয়। হিন্দু পঞ্জিকাৰ আহিন মাহৰ কৃষ্ণ পক্ষৰ ত্ৰয়োদশ চন্দ্ৰদিনত (কৃষ্ণ পক্ষ)ত ইয়াক পালন কৰা হয়। ধনতেৰাচ উপলক্ষে পূজা কৰা ধন্বন্তৰীক আয়ুৰ্বেদৰ দেৱতা বুলি গণ্য কৰা হয়, যিয়ে মানৱ জাতিৰ মংগলৰ বাবে আৰু ৰোগৰ দুখ-কষ্টৰ পৰা মুক্তিত সহায় কৰিবলৈ আয়ুৰ্বেদৰ জ্ঞান প্ৰদান কৰিছিল।^২ ভাৰতীয় আয়ুৰ্বেদ, যোগ আৰু প্ৰাকৃতিক চিকিৎসা মন্ত্ৰালয়, ইউনানি, সিদ্ধ আৰু হোমিঅ'পেথী মন্ত্ৰালয়ে ধনতেৰাচক "ৰাষ্ট্ৰীয় আয়ুৰ্বেদ দিৱস" হিচাপে ২০১৬ চনৰ ২৮ অক্টোবৰৰ পৰা পালন কৰাৰ সিদ্ধান্ত ঘোষণা কৰে আৰু ই তেতিয়াই পালন কৰা হৈছিল।^৩

উদ্‌যাপন

ধনতেৰাচ ধনবন্তৰীৰ পূজা। হিন্দু পৰম্পৰা অনুসৰি সমুদ্ৰ মন্থনৰ সময়ত এহাতত অমৃত(অমৰত্ব প্ৰদান কৰা অমৃত)ৰে ভৰা পাত্ৰ আৰু আনহাতে আয়ুৰ্বেদ সম্পৰ্কীয় পৱিত্ৰ গ্ৰন্থ লৈ ধন্বন্তৰীৰ আবিৰ্ভাৱ ঘটিছিল। তেওঁক দেৱতাসকলৰ চিকিৎসক বুলি গণ্য কৰা হয়।^৪ ধন্বন্তৰীক বিষ্ণুৰ অৱতাৰ বুলিও গণ্য কৰা হয়।^৫

ধন্বন্তৰীক আয়ুৰ্বেদৰ দেৱতা বুলি পুৰাণত উল্লেখ আছে। পৃথিৱীত অৱতাৰ কালত ধন্বন্তৰীয়ে বৰ্তমান বাৰাণসী নামেৰে পৰিচিত কাশীৰ ৰজা হিচাপে শাসন কৰিছিল। বিষ্ণু পুৰাণত উল্লেখ কৰা কাশীৰ কিংবদন্তি ৰজা দিভোদাসৰ পূৰ্বৰ পিতৃ-মাতৃ হিচাপেও তেওঁক স্বীকৃতি দিয়া হৈছে।^৬

এই উৎসৱটো লক্ষ্মী পূজা হিচাপে পালন কৰা হয়, যিটো পূজাত সন্ধিয়া সময়ত মাটিৰ চাকি জ্বলোৱা হয়। লক্ষ্মী দেৱীৰ প্ৰশংসাত ভজন বা ভক্তি গীত গোৱা হয় আৰু দেৱীক পৰম্পৰাগত মিঠাই আগবঢ়োৱা হয়। মহাৰাষ্ট্ৰত এটা অদ্ভুত প্ৰথা আছে, য’ত মানুহে শুকান ধনীয়া গুটি গুড়ৰ সৈতে লাহে লাহে গুড়ি কৰি মিশ্ৰণটোক থপথপীয়া কৰি প্ৰসাদৰূপে আগবঢ়ায়।

ধনতেৰাচৰ দিনা দীপাৱলীৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে ঘৰ-দুৱাৰ ভালদৰে পৰিষ্কাৰ কৰি নিকা কৰা হয়। স্বাস্থ্য আৰু আয়ুৰ্বেদৰ দেৱতা ধন্বন্তৰীক সন্ধিয়া পূজা কৰা হয়। ঘৰৰ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰত ৰঙীন বন্তি আৰু আলোকমালাৰ পোহৰেৰে সজাই তোলা হয় আৰু ধন-সম্পত্তি আৰু সমৃদ্ধিৰ দেৱী লক্ষ্মীক আদৰিবলৈ ৰংগোলী অংকন কৰা হয়। লক্ষ্মীৰ গৃহ প্ৰৱেশৰ বহু প্ৰত্যাশিত ইংগিত পাবলৈ গোটেই ঘৰটোত চাউলৰ গুড়ি আৰু আটাৰে সৰু সৰু ভৰিৰ ছাপ অংকন কৰা হয়। ধনতেৰাচৰ নিশা লক্ষ্মী আৰু ধন্বন্তৰীৰ সন্মানত গোটেই ৰাতি চাকিবোৰ নিয়মমতেই জ্বলাই ৰখা হয়।^৭

হিন্দুসকলে নতুন নতুন বস্তু ক্ৰয়ৰ বাবে বিশেষকৈ সোণ বা ৰূপৰ সামগ্ৰী আৰু নতুন বাচন-বৰ্তন ক্ৰয় কৰাৰ বাবে এই দিনটো অত্যন্ত শুভ দিন বুলি গণ্য কৰে। নতুন "ধন" (ধন) বা বহুমূলীয়া ধাতুৰে নিৰ্মিত কোনো বস্তু শুভ ভাগ্যৰ লক্ষণ বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। আধুনিক যুগত ধনতেৰাচ সোণ, ৰূপ, আৰু অন্যান্য ধাতু বিশেষকৈ পাকঘৰৰ সামগ্ৰী ক্ৰয়ৰ আটাইতকৈ শুভ অনুষ্ঠান হিচাপে পৰিচিত হৈছে। এই দিনটোত সঁজুলি আৰু অটোম'বাইলৰ গধুৰ ক্ৰয়ো কৰা দেখা যায়।

এই নিশা আকাশৰ দীপত আৰু তুলাসী গছৰ গুৰিতে প্ৰসাদ হিচাপে আৰু ঘৰৰ দুৱাৰমুখৰ সন্মুখত ৰখা দিয়া আকাৰত পোহৰ জ্বলোৱা হয়। এই পোহৰ দীপাৱলী উৎসৱৰ সময়ত অকাল মৃত্যুৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ মৃত্যুৰ দেৱতা যমলৈ আগবঢ়োৱা প্ৰসাদ। ধন-সম্পত্তি আৰু সমৃদ্ধি বৃদ্ধিৰ লক্ষ্যৰে এই দিৱস উদযাপন কৰা হয়। ধনতেৰাচে লক্ষ্মীৰ মূৰ্ত ৰূপত শুদ্ধিকৰণ, নবীকৰণ আৰু মংগল নিশ্চিতকৰণৰ বিষয়বস্তুৰ সৈতে জড়িত।^৮

গাঁৱত গৰু-ম’হক কৃষকসকলে তেওঁলোকৰ উপাৰ্জনৰ মূল উৎস হিচাপে সজাই পূজা কৰে।

ভাৰতৰ ভিতৰত

দক্ষিণ ভাৰতত (বিশেষকৈ তামিলনাডুত) ব্ৰাহ্মণ মহিলাসকলে নৰক চতুৰ্দশীৰ প্ৰাকক্ষণত ধনত্ৰয়োদশীত মৰুণ্ডু (যাৰ আক্ষৰিক অনুবাদ ‘ঔষধ’) তৈয়াৰ কৰে। মৰুণ্ডু নামাজৰ সময়ত পূজা কৰি নৰক চতুৰ্দশীৰ দিনা সূৰ্য্য উদয়ৰ আগে আগে খোৱা হয়। বহু পৰিয়ালে এই ঔষধৰ ৰেচিপি নিজৰ জীয়েক আৰু বোৱাৰীক গতাই দিয়ে। শৰীৰত থকা ত্ৰিদোষৰ ভাৰসাম্যহীনতা দূৰ কৰিবলৈ মৰুণ্ডু সেৱন কৰা হয়।

সাধাৰণতে গুজৰাটী পৰিয়ালে নতুন বছৰত বাজিবলৈ ডাল বাথ আৰু মালপুৱাৰ আহাৰ গ্ৰহণ কৰে।^৯

তাৎপৰ্য্য

ধনত্ৰয়োদশীৰ দিনা সমুদ্ৰ মন্থনৰ সময়ত ক্ষীৰ সাগৰৰ পৰা লক্ষ্মী দেৱীৰ আবিৰ্ভাৱ হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। সেয়েহে ত্ৰয়োদশীৰ দিনা লক্ষ্মী দেৱীক পূজা কৰা হয়।

এটা জনপ্ৰিয় কিংবদন্তি অনুসৰি যেতিয়া দেৱ-অসুৰসকলে অমৃত(অমৰত্বৰ ঐশ্বৰিক অমৃত)ৰ বাবে সমুদ্ৰ মন্থন (সাগৰৰ মন্থন) কৰিছিল, তেতিয়া ধন্বন্তৰী(দেৱতাৰ চিকিৎসক আৰু বিষ্ণুৰ অৱতাৰ)য়ে এটা অমৃতৰ কলহ লৈ ধনতেৰাছৰ দিনা ওলাই আহিছিল।^৮

কিংবদন্তি

এটা কিংবদন্তি অনুসৰি এই অনুষ্ঠানৰ কাৰণ ৰজা শিল্পৰ ১৬ বছৰীয়া পুত্ৰৰ কাহিনী। তেওঁৰ সোঁৱৰণীত তেওঁৰ বিবাহৰ চতুৰ্থ দিনা সাপে কামোৰাৰ ফলত তেওঁৰ মৃত্যুৰ ভৱিষ্যদ্বাণী কৰা হৈছিল। সেই বিশেষ দিনটোত তেওঁৰ নৱবিবাহিতা পত্নীয়ে তেওঁক নিদ্ৰা যাবলৈ নিদিলে। তেওঁ নিজৰ সকলো অলংকাৰ আৰু বহুতো সোণ-ৰূপৰ মুদ্ৰা শোৱা কোঠাৰ প্ৰৱেশদ্বাৰত থুপাই থৈ বহুতো চাকি জ্বলাই দিলে। তাৰ পিছত স্বামীৰ টোপনি নাহিবলৈ গল্প বৰ্ণাই গান গাব ধৰিলে; পিছদিনা যেতিয়া মৃত্যুৰ দেৱতা যম সৰ্পৰ বেশত ৰাজকুমাৰৰ দুৱাৰমুখত উপস্থিত হ’ল, তেতিয়া চাকি আৰু গহনাৰ উজ্জ্বলতাই তেওঁৰ চকু দুটা চাট্ মাৰি ধৰিলে আৰু তেওঁৰ চকুৰে অন্ধকাৰ দেখিলে। যম ৰাজকুমাৰৰ কোঠাত সোমাব নোৱাৰিলে, সেয়েহে তেওঁ সোণৰ মুদ্ৰাৰ দ’মটোৰ ওপৰত উঠি গোটেই ৰাতি তাতেই বহি কইনাই কোৱা কাহিনী আৰু গীত শুনি থাকিল আৰু ৰাতিপুৱা মনে মনে গুচি গ’ল। এইদৰে ডেকা ৰাজকুমাৰজনে নতুন কইনাৰ চতুৰতাৰে মৃত্যুৰ কৱলৰ পৰা ৰক্ষা পালে আৰু সেই দিনটো ধনতেৰাচ হিচাপে উদযাপিত হ'বলৈ ধৰিলে।^১০

ঘৰৰ মহিলাসকলে মাটিৰ চাকি জ্বলোৱাৰ বাবে, যমক মহিমামণ্ডিত কৰি গোটেই ৰাতি জ্বলি থকাৰ বাবে এই প্ৰথা যমদীপদনা নামেৰে পৰিচিত হ’ল। সেইদিনা ঘেঁহুৰ আটাৰে তৈয়াৰী তেৰটা চাকি জ্বলাই দক্ষিণ দিশলৈ মুখ কৰি ৰখা হয়।^১১

জৈন ধৰ্মত এই দিৱস ধনতেৰাচৰ পৰিৱৰ্তে ধন্যতেৰা হিচাপে পালন কৰা হয়, যাৰ অৰ্থ হৈছে "তেৰ তাৰিখৰ শুভ দিন।" কোৱা হয় যে আজিৰ দিনটোতে মহাবীৰে এই জগতৰ সকলো বস্তু এৰি মোক্ষৰ আগত ধ্যান কৰাৰ অৱস্থাত আছিল, যাৰ ফলত এই দিনটো শুভ বা ধন্য হৈ পৰিছিল।^১২