দূত

দূত (সংস্কৃত: दूत, Dūta) হৈছে বাৰ্তাবাহক, প্ৰতিনিধি বা দুটাপক্ষৰ মাজত যোগাযোগ ৰক্ষা কৰা ব্যক্তি। বিশেষকৈ কোনো ৰজা, ৰাষ্ট্ৰ বা গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিৰ হৈ সংবাদ, প্ৰস্তাৱ বা কোনো বিশেষ উদ্দেশ্যৰ তথ্য, চিঠি লৈ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যোৱা ব্যক্তি। সাধাৰণ অৰ্থত দূত হৈছে বাৰ্তাবাহক; কিন্তু প্ৰাচীন ভাৰতীয় ৰাজনীতি, কূটনীতি, ধৰ্মীয় আখ্যান আৰু সাহিত্যত এই শব্দটোৰ অৰ্থ অধিক ব্যৱহাৰ বহুল ৰূপত পোৱা যায়। প্ৰসংগভেদে দূতক ৰাজদূত, কূটনৈতিক প্ৰতিনিধি, বাৰ্তাবাহক বা কোনো বাৰ্তা বহন কৰা মাধ্যম হিচাপে বুজোৱা হয়। প্ৰাচীন ভাৰতীয় সাহিত্যত দূত কেতিয়াবা মানৱ আৰু কেতিয়াবা চৰাই-চিৰিকটি, বতাহ, ডাৱৰ আদি প্ৰাকৃতিক উপাদানৰ ৰূপতো দেখা গৈছে।^১

শব্দটোৰ উৎপত্তি আৰু অৰ্থ

‘দূত’ শব্দটো সংস্কৃত दूत (dūta)ৰপৰা অহা। ভাৰতীয় ভাষাসমূহত এই শব্দটোৰ ব্যৱহাৰ বিভিন্ন ৰূপত দেখা যায়। আধুনিক হিন্দী ভাষাত dūt শব্দটো কূটনৈতিক অৰ্থত ‘ambassador’ বা ‘envoy’ বুজাবলৈও ব্যৱহৃত হয়।^২ দূতৰ মূল কাৰ্য হৈছে নিজৰ প্ৰেৰকৰ বক্তব্য, আদেশ, অনুৰোধ, প্ৰস্তাৱ, সংবাদ বা অন্য কোনো তথ্য নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিৰ ওচৰলৈ সঠিকমতে লৈ যোৱা। সেয়েহে দূতৰ ধাৰণাৰ সৈতে বাৰ্তা, যোগাযোগ, প্ৰতিনিধিত্ব আৰু কূটনীতিৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে।

প্ৰাচীন ভাৰতত দূত

প্ৰাচীন ভাৰতীয় সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰব্যৱস্থাত দূতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা আছিল। ৰজা বা শাসকে আন কোনো ৰজা বা ৰাজ্যৰ ওচৰলৈ নিজৰ বক্তব্য, সন্ধিৰ প্ৰস্তাৱ, যুদ্ধৰ ঘোষণা বা অন্যান্য ৰাজনৈতিক বাৰ্তা লৈ দূত প্ৰেৰণ কৰিছিল। প্ৰাচীন ভাৰতীয় ৰাজনীতি আৰু ধৰ্মশাস্ত্ৰ সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থসমূহত দূতৰ দায়িত্ব, যোগ্যতা আৰু মৰ্যাদা সম্পৰ্কে বিভিন্ন আলোচনা পোৱা যায়।^৩ চাণক্যৰ কৌটিল্যৰ অৰ্থশাস্ত্ৰত দূতৰ নিয়োগ আৰু কাৰ্য সম্পৰ্কে সুসংগঠিত আলোচনা পোৱা যায়। মন্ত্ৰীসকলৰ সৈতে আলোচনা কৰি ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ পাছত ৰজাই দূত নিয়োগ কৰিব পাৰে বুলি ইয়াত উল্লেখ আছে।^৪ অৰ্থশাস্ত্ৰৰ আলোচনাৰ ভিত্তিত প্ৰাচীন ভাৰতীয় কূটনৈতিক প্ৰতিনিধিৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ উল্লেখ পোৱা যায়। ইয়াৰ ভিতৰত পূৰ্ণ ক্ষমতাসম্পন্ন দূত, সীমিত ক্ষমতাসম্পন্ন প্ৰতিনিধি আৰু কেৱল ৰাজবাৰ্তা কঢ়িয়াই নিয়া দূতৰ দৰে ভূমিকা আছিল।^৫ এই দূত সমূহে ভূৰ্জপত্ৰ, শালপত্ৰ, তাম্ৰপত্ৰ, তালপত্ৰ, সাঁচিপাত ইত্যাদিৰ ব্যৱহাৰ কৰি যোগাযোগ বা সেইধৰণৰ লিখিত কাম-কাজসমূহ সমাপন কৰিছিল৷

মহাকাব্য আৰু পৌৰাণিক সাহিত্যত দূত

ভাৰতীয় মহাকাব্যসমূহত দূতৰ ভূমিকা বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ। ৰামায়ণত হনুমানে ৰামৰ বাৰ্তা সীতাৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱা আৰু সীতাৰ বাৰ্তা ৰামৰ ওচৰলৈ লৈ অহাত এক উল্লেখযোগ্য ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে। এই ক্ষেত্ৰত দূত কেৱল বাৰ্তাবাহক নহয়; তেওঁ অনুসন্ধান, যোগাযোগ আৰু কূটনৈতিক দায়িত্বও পালন কৰা ব্যক্তি ৰূপত দেখা যায়।^৬ মহাভাৰততো দূতৰ ভূমিকা বিশেষভাৱে দেখা যায়। কৃষ্ণক পাণ্ডৱৰ হৈ কৌৰৱৰ সভালৈ পঠিওৱা হৈছিল। মহাভাৰতৰ ‘নল-দময়ন্তীৰ উপাখ্যান’ত দময়ন্তীয়ে হাঁহৰ ঠেঙত ৰজা নললৈ পত্ৰ প্ৰেৰণ কৰিছে৷ ৰামায়ণত অশোক বনত বন্দী হৈ থকা সীতাৰ কাষলৈ ৰজা ৰামে হনুমানক দূত হিচাপে নিয়োগ কৰি বাৰ্তা প্ৰেৰণ কৰিছে৷ ^৭ ‘শ্ৰীমদ্ভাগৱত’ৰ দশম স্কন্ধত ৰুক্মিণীয়ে দ্বাৰকাৰ কৃষ্ণলৈ বেদনিধিৰ হাতত ‘পত্ৰ’ পঠিয়াইছে৷ ^৮ ‘শ্ৰীমদ্ভাগৱত’আৰু পৰৱৰ্তী সময়ৰ শঙ্কৰদেৱ বিৰচিত ‘কীৰ্তনঘোষা’ত উল্লেখ থকা মতে– কৃষ্ণই উদ্ধৱক ব্ৰজধামলৈ গোপিনীৰ খবৰ ল’বলৈ দূত হিচাপে নিয়োগ কৰিছিল৷ ^{৯ ১০} কালিদাসৰ ‘অভিজ্ঞানম্‌-শকুন্তলম্‌’ নাটকত শকুন্তলাই দূষ্যন্ত ৰজালৈ পদুম পাতত চিঠি লিখিছিল৷^১১ সেইদৰে শকুন্তলা গৰ্ভৱতী অৱস্থাত দূষ্যন্তৰ ৰাজসভালৈ গৈ দূতৰ জৰিয়তে ৰজা দূষ্যন্তলৈ বাৰ্তা পঠিয়াইছিল৷

এই ঘটনাত দূতৰ ভূমিকা সাধাৰণ বাৰ্তাবাহকৰ সীমা অতিক্ৰম কৰি ৰাজনৈতিক আলোচনা আৰু সন্ধিৰ প্ৰচেষ্টাৰ সৈতে জড়িত হৈ পৰে। প্ৰাচীন ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক চিন্তাত দূতৰ এই বহুমুখী ভূমিকাই কূটনৈতিক প্ৰতিনিধিৰ ধাৰণাটোৰ বিকাশৰ ইংগিত দিয়ে। অসমীয়া সাহিত্যিক উৎসতো দূতৰ এনে ব্যৱহাৰৰ নিদৰ্শন পোৱা যায়। অসমীয়া সাহিত্যৰ চানেকিত সংৰক্ষিত আখ্যানমূলক সাহিত্যত যমৰাজৰ ওচৰলৈ মানুহক লৈ যোৱা দূতৰ উল্লেখ আছে।^১২

দূতকাব্য

ভাৰতীয় সাহিত্যত ‘দূত’ শব্দটোৰ সৈতে জড়িত আটাইতকৈ উল্লেখযোগ্য সাহিত্যিক ধাৰাসমূহৰ এটা হৈছে দূতকাব্য বা সন্দেশকাব্য। ইয়াত কোনো ব্যক্তি বা চৰিত্ৰই নিজৰ বাৰ্তা কোনো দূতৰ জৰিয়তে দূৰত থকা ব্যক্তিৰ ওচৰলৈ প্ৰেৰণ কৰে। দূত হিচাপে কেতিয়াবা মেঘ, বতাহ, চৰাই বা অন্য প্ৰাকৃতিক উপাদানক কল্পনা কৰা হয়।^১৩ দূতকাব্যৰ আটাইতকৈ বিখ্যাত নিদৰ্শন কালিদাসৰ মেঘদূত। কাব্যখনত কুবেৰ-শাপগ্ৰস্ত এজন যক্ষই বিৰহত থকা পত্নীৰ ওচৰলৈ নিজৰ বাৰ্তা পঠিয়াবলৈ মেঘক দূত হিচাপে নিয়োগ কৰিছে। কাব্যখন মূলতঃ পূৰ্বমেঘ আৰু উত্তৰমেঘ—এই দুটা অংশত বিভক্ত। মেঘৰ যাত্ৰাপথৰ বৰ্ণনাৰ মাজেৰে ভাৰতীয় ভূগোল, প্ৰকৃতি আৰু বিৰহৰ অনুভূতি কাব্যখনত প্ৰকাশ পাইছে।^১৪

মেঘদূতক দূতকাব্য পৰম্পৰাৰ অন্যতম প্ৰধান সাহিত্য হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ইয়াৰ পিছত সংস্কৃত আৰু বিভিন্ন ভাৰতীয় আঞ্চলিক ভাষাত বহু দূতকাব্য ৰচনা কৰা হৈছে। দূতৰূপে মেঘৰ উপৰি বতাহ, হংস, ময়ূৰ, কোকিল, ভোমোৰা আদি বিভিন্ন জীৱ-জন্তু আৰু প্ৰাকৃতিক উপাদান ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।^১৫ দূতকাব্যৰ এই পৰম্পৰা কেৱল সংস্কৃত ভাষাতে সীমাবদ্ধ নাছিল। মধ্যযুগীয় ভাৰতীয় বিভিন্ন আঞ্চলিক ভাষাৰ সাহিত্যতো এই ধাৰাৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়। মেঘদূতৰ আদৰ্শ অনুসৰণ কৰি বিভিন্ন ভাষাত নতুন দূতকাব্য ৰচিত হৈছিল।^১৬ আহোম যুগত দূতৰ যথেষ্ট ভূমিকা দেখা যায়। এই সময়ত দূত শব্দটো কটকী হিচাপেও জনাজাত হৈছিল। আহোম যুগৰ বহু বুৰঞ্জীত দূত বা কটকীৰ নামোল্লেখ পোৱা যায়।

উল্লেখযোগ্য দূতকাব্য

দূতকাব্য পৰম্পৰাত বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন ধৰণৰ দূতৰ কল্পনা কৰা হৈছে। উল্লেখযোগ্য ৰচনাসমূহৰ ভিতৰত—

• মেঘদূত — কালিদাস; দূত হিচাপে মেঘ।
• পৱনদূত — ধোয়ী; দূত হিচাপে বতাহ।
• হংসসন্দেশ — বেদান্ত দেশিক; দূত হিচাপে হংস।
• উদ্ধৱসন্দেশ — ৰূপ গোস্বামী।
• হংসদূত — ৰূপ গোস্বামী।
• ময়ূৰসন্দেশ — বিভিন্ন সাহিত্যিক পৰম্পৰাত ময়ূৰক দূত হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা ৰচনা।
• কোকিলসন্দেশ — কোকিলক দূত হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা দূতকাব্য।

চতুৰ্দশ শতিকাৰ বেদান্ত দেশিকৰ হংসসন্দেশ কালিদাসৰ মেঘদূতৰ আদৰ্শৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দূতকাব্য। আধুনিক গৱেষণাত এই ৰচনাসমূহক সংস্কৃত কাব্যৰ আঞ্চলিক ভাষাসমূহৰ সৈতে হোৱা পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰো নিদৰ্শন হিচাপে অধ্যয়ন কৰা হৈছে।^১৭

দূতকাব্যৰ বৈশিষ্ট্য

দূতকাব্যত সাধাৰণতে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট বৈশিষ্ট্য লক্ষ্য কৰা যায়—

• বিৰহ আৰু প্ৰেম — বহু দূতকাব্যত দূৰত থকা প্ৰেমিক-প্ৰেমিকাৰ মাজৰ বিচ্ছেদক কেন্দ্ৰীয় বিষয় হিচাপে লোৱা হয়।
• দূতৰ নিৰ্বাচন — কবিয়ে মানৱ, মেঘ, বতাহ, চৰাই বা অন্য কোনো প্ৰাকৃতিক উপাদানক দূত হিচাপে নিৰ্বাচন কৰিব পাৰে।
• যাত্ৰাপথৰ বৰ্ণনা — দূতে যি পথ অতিক্ৰম কৰিব, সেই পথৰ নদী, পৰ্বত, নগৰ, অৰণ্য আৰু অন্যান্য প্ৰাকৃতিক দৃশ্যৰ বিস্তৃত বৰ্ণনা থাকে।
• প্ৰকৃতি-বৰ্ণনা — প্ৰকৃতিৰ সৌন্দৰ্য আৰু ঋতুচিত্ৰণ দূতকাব্যৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য।
• বাৰ্তা — কাব্যৰ কেন্দ্ৰীয় অংশত প্ৰেৰকে দূতৰ জৰিয়তে প্ৰাপকলৈ নিজৰ অনুভূতি বা সংবাদ প্ৰেৰণ কৰে।
• ৰস আৰু অলংকাৰ — বিশেষকৈ শৃংগাৰ, বিৰহ, কৰুণ আদি অনুভূতি প্ৰকাশৰ বাবে বিভিন্ন অলংকাৰ আৰু কাব্যিক কৌশল ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১৮

দূত আৰু কূটনীতি

সাহিত্যিক অৰ্থৰ বাহিৰেও দূত শব্দটোৰ সৈতে কূটনীতিৰ গভীৰ সম্পৰ্ক আছে। প্ৰাচীন ভাৰতত এজন দূত ৰজাৰ হৈ অন্য ৰজাৰ ওচৰলৈ গৈ ৰাজনৈতিক বাৰ্তা প্ৰেৰণ, সন্ধি সম্পৰ্কে আলোচনা, মিত্ৰতা স্থাপন, ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাৰ্থ ৰক্ষা আৰু তথ্য সংগ্ৰহৰ দৰে দায়িত্ব পালন কৰিব পাৰিছিল।^১৯ কৌটিল্যৰ অৰ্থশাস্ত্ৰত দূতৰ যোগ্যতা, কৰ্তব্য আৰু মৰ্যাদা সম্পৰ্কে বিশদ আলোচনা আছে। দূতৰ অন্যতম দায়িত্ব আছিল নিজৰ ৰজাক বিভিন্ন তথ্য যোগান ধৰা, সন্ধিৰ চৰ্ত ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰা আৰু নিজৰ ৰাষ্ট্ৰৰ সন্মান বজাই ৰখা।^২০ প্ৰাচীন ভাৰতীয় দূতৰ ধাৰণাক আধুনিক ৰাষ্ট্ৰদূতৰ সৈতে একেবাৰে একে বুলি ধৰা উচিত নহয়। আধুনিক কূটনীতি নিৰ্দিষ্ট আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বিধি, ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰতিনিধিত্ব আৰু কূটনৈতিক মৰ্যাদাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। তথাপি প্ৰাচীন ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত বাৰ্তা আৰু প্ৰতিনিধি বিনিময়ৰ যি প্ৰথা আছিল, সেয়া কূটনৈতিক ইতিহাসৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল।^২১

দূত আৰু পত্ৰ-সাহিত্য

দূত আৰু পত্ৰৰ ধাৰণা দুটা পৰস্পৰ সম্পৰ্কিত যদিও একে নহয়। পত্ৰ হৈছে লিখিত বাৰ্তাৰ এক মাধ্যম, আনহাতে দূত হৈছে সেই বাৰ্তা বা মৌখিক সংবাদ এজনৰপৰা আনজনৰ ওচৰলৈ লৈ যোৱা ব্যক্তি বা মাধ্যম। অৱশ্যে প্ৰাচীন সাহিত্যত দূতে লিখিত পত্ৰ, মৌখিক বাৰ্তা, প্ৰতীকী বস্তু বা স্মাৰকো বহন কৰিব পাৰে। সংস্কৃত সাহিত্যৰ বিভিন্ন কাহিনী আৰু কাব্যত দূত বা প্ৰাকৃতিক উপাদানৰ জৰিয়তে বাৰ্তা প্ৰেৰণৰ বহু নিদৰ্শন আছে। এই পৰম্পৰাৰ সৈতে ভাৰতীয় পত্ৰ-সাহিত্যৰ ইতিহাসৰো এক আন্তঃসম্পৰ্ক আছে।^২২

লগতে চাওক

• কালিদাস
• কৌটিল্যৰ অৰ্থশাস্ত্ৰ
• ৰামায়ণ
• মহাভাৰত
• পত্ৰ সাহিত্য
• অসমীয়া পত্ৰ সাহিত্য