চণ্ডীগড় কেপিটেল কমপ্লেক্স

চণ্ডীগড় কেপিটেল কমপ্লেক্স ( Chandigarh Capitol Complex) হৈছে ভাৰতৰ চণ্ডীগড়ত ছুইজাৰলেণ্ডৰ ফৰাচী স্থপতিবিদ লে কৰ্বিজিয়েৰ আৰু তেওঁৰ সহকৰ্মীসকলে ডিজাইন কৰা এটা চৰকাৰী চৌহদ।^১২

ইয়াত তিনিটা অট্টালিকা আছে: বিধানসভাৰ প্ৰাসাদ, সচিবালয় ভৱন আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়, ইয়াৰ উপৰিও চাৰিটা কীৰ্তিচিহ্ন (মুক্ত হাতৰ স্মৃতিসৌধ, জ্যামিতিক পাহাৰ, টাৱাৰ অৱ শ্বেড'ছ আৰু শ্বহীদ স্মৃতিসৌধ) আৰু এটা হ্ৰদ।^{৩৪৫৬৭}

প্ৰায় ১০০ হেক্টৰ (০.৩৯ বৰ্গমাইল) এলেকাত বিস্তৃত এই স্থানক আধুনিকতাবাদী স্থাপত্যৰ বিকাশত অৱদানৰ বাবে লে কৰ্বিজিয়েৰৰ আন ষোল্লখন গ্ৰন্থৰ সৈতে ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছে।^৮

লে কৰ্বিজিয়ে "টাৱাৰ অৱ শ্বেড'ছ" নামৰ পৰীক্ষামূলক নিৰ্মাণৰ ডিজাইন এনেদৰে কৰিছিল যে কোনো কোণৰ পৰা সূৰ্য্যৰ এটাও ৰশ্মি ইয়াত প্ৰৱেশ নকৰে। এই টাৱাৰৰ উত্তৰ ফালটো খোলা থাকে কাৰণ এই দিশৰ পৰা সূৰ্য্য কেতিয়াও জিলিকি নাথাকে।.^৯১০ লে কৰ্বিজিয়েৰে আন কেপিটেল কমপ্লেক্সৰ অট্টালিকাসমূহৰ বাবেও একে নীতি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^১১

ইতিহাস আৰু পৰিকল্পনা

ভাৰত বিভাজনৰ পিছত (১৯৪৭) কেপিটেল কমপ্লেক্সৰ কল্পনা কৰা হৈছিল, যেতিয়া পঞ্জাব, ভাৰতৰ পূৰ্বতে অংশীদাৰী ৰাজধানী লাহোৰ পাকিস্তানৰ হাতলৈ গৈছিল। স্বাধীন ভাৰতৰ বাবে আধুনিক প্ৰতীক বিচাৰি নতুন দিল্লীৰ নেতৃত্বই উত্তৰ ভাৰতৰ পঞ্জাব ৰাজ্যৰ বাবে নতুন ৰাজধানী নিৰ্মাণৰ সিদ্ধান্ত লয়।^১২ ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী জৱাহৰলাল নেহৰুৱে চণ্ডীগড়ক "নতুন চহৰ, ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ প্ৰতীক" হিচাপে কল্পনা কৰিছিল।^১৩ ১৯৫০ চনত নেহৰুৱে আমেৰিকাৰ স্থপতিবিদ এলবাৰ্ট মেয়াৰ আৰু তেওঁৰ সহযোগী মেথিউ ন’ভিকিক প্ৰাৰম্ভিক পৰিকল্পনা কৰিবলৈ নিযুক্তি দিয়ে যদিও ১৯৫০ চনত ন’ভিচ্কিৰ অকাল মৃত্যু আৰু মেয়াৰৰ প্ৰত্যাহাৰৰ পিছত এই কাম পুনৰ নিযুক্তি দিয়া হয়। পঞ্জাব চৰকাৰৰ অভিযন্তাসকলে ইউৰোপলৈ গৈ মেয়ৰৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি লে কৰ্বিজিয়েৰক এই প্ৰকল্পটো গ্ৰহণ কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। ১৯৫১ চনত লে কৰ্বিজিয়ে মানি লয়, এই চৰ্তত যে তেওঁৰ ভায়েকক পিয়েৰ জিনেৰেটে আৱাসী স্থপতিবিদ হিচাপে যোগদান কৰক। আন সহযোগীসকলৰ ভিতৰত আছিল ব্ৰিটিছ স্থপতিবিদ মেক্সৱেল ফ্ৰাই আৰু জেন ড্ৰু (যিসকলে প্ৰথমে গৃহ নিৰ্মাণৰ কাম কৰিছিল)।^১২

স্থাপত্য আৰু ডিজাইন

কেপিটেল কমপ্লেক্স আধুনিকতাবাদী স্থাপত্যৰ এক ল্যাণ্ডমাৰ্ক, ইয়াত বেটন ব্ৰুট (উন্মুক্ত কংক্ৰিট) আৰু নতুন নিৰ্মাণ কৌশল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। ভাস্কৰ্য্যৰ ৰূপ, বৃহৎ পৰিসৰ, ঘৰৰ ভিতৰ আৰু বাহিৰৰ স্থানৰ সংহতিৰ বাবে এই স্থান পৰিচিত। তিনিওটা অট্টালিকা ৰুক্ষ-কাষ্ট কংক্ৰিটৰ, লে কৰ্বিজিয়েৰৰ চিগনেচাৰ ব্ৰাইজ ছ’লেইল (কংক্ৰিটৰ ছান-শ্বেডিং স্ক্ৰীণ) আৰু দৰ্শনীয় কেন্টিলিভাৰৰ বৈশিষ্ট্য আছে। ডিজাইনটোৱে লে কৰ্বিজিয়েৰৰ চিনক পইণ্টছ ডি ল'আৰ্কিটেকচাৰ মডাৰ্ণ (স্থাপত্যৰ পাঁচটা পইণ্ট) প্ৰতিফলিত কৰে: পাইলটিছ (ষ্টিল্ট), মুক্ত মুখাৱয়ব, বিনামূলীয়া পৰিকল্পনা, অনুভূমিক খিৰিকী আৰু ছাদৰ বাগিচা।^১২

মুখ্য গাঁথনিসমূহ

কেপিটেল কমপ্লেক্সত গণতন্ত্ৰৰ তিনিটা মুখ্য "স্তম্ভ" স্বৰূপ অট্টালিকা আছে, যিবোৰ এখন দীঘল কেন্দ্ৰীয় এছপ্লানেড বা মুকলি ঠাইৰ চাৰিওফালে সজোৱা হৈছে। ইয়াৰ লগতে ইয়াত কেইবাটাও আনুষংগিক স্মৃতিসৌধ আছে।^১৪

পঞ্জাৱ আৰু হাৰিয়ানা সচিবালয়

এইটো কমপ্লেক্সৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ গাঁথনি। ই প্ৰায় ২৫৪ মিটাৰ দীঘল আৰু ৪২ মিটাৰ ওখ এক বিশাল কংক্ৰিটৰ ভৱন, যিটো আঠমহলীয়া ছয়টা ব্লকেৰে গঠিত। ১৯৫০-ৰ দশকৰ আৰম্ভণিতে সম্পূৰ্ণ হোৱা এই ভৱনটোত পঞ্জাৱ আৰু হাৰিয়ানা উভয়ৰে প্ৰশাসনিক কাৰ্যালয়সমূহ আছে। ইয়াৰ পশ্চিম দিশৰ মুখভাগত ধাৰাবাহিকভাৱে 'ব্ৰিছ-চলেইল' বা ৰ’দ প্ৰতিৰোধক ছাঁ আৰু সৰু বৰ্গাকৃতিৰ খিৰিকী আছে, যিয়ে এই বিশাল ব্লকটোক এক ছন্দময় আৰু স্থাপত্যশৈলী প্ৰদান কৰে। লে কৰ্বুচিয়াৰে সচিবালয়ৰ নক্সাটো এনেদৰে প্ৰস্তুত কৰিছিল যাতে ইয়াত প্ৰাকৃতিক পোহৰ আৰু বায়ু চলাচলৰ সুব্যৱস্থা থাকে। ইয়াৰ ছাদত এখন কেফেটেৰিয়া আৰু চহৰখন দেখা পোৱাকৈ এখন মুকলি ঠাই আছে। বিশাল আকাৰৰ হোৱা সত্ত্বেও, ইয়াৰ মুখভাগক বিভিন্ন মডুলাৰ অংশত ভাগ কৰা হৈছে যাতে ই একেঘেয়েমি যেন নালাগে। সচিবালয়টো কমপ্লেক্সৰ উত্তৰ-পশ্চিম প্ৰান্তত অৱস্থিত।^১২

পেলেচ অৱ এছেম্বলী

বিধানসভা ভৱনটো সচিবালয়ৰ একেবাৰে ওচৰতে কমপ্লেক্সৰ মুকলি ঠাইত অৱস্থিত। ইয়াত লে কৰ্বুচিয়াৰৰ স্থাপত্যৰ "পাঁচটা বিন্দু" প্ৰতিফলিত হৈছে—যেনে কংক্ৰিটৰ স্তম্ভৰ ওপৰত নিৰ্মাণ, মুক্ত মুখভাগ, মুকলি অভ্যন্তৰীণ পৰিকল্পনা, ৰিবন খিৰিকী আৰু ছাদৰ বাগিচা। এক বিশাল শংকু আকৃতিৰ ছাদৰ তলত বৃত্তাকাৰ বিধানসভা কক্ষটো আছে, যিয়ে ভৱনটোক এক স্বকীয় ৰূপ দিছে। ভিতৰৰ সৰু স্তম্ভবোৰে কেন্দ্ৰীয় মজিয়াখন মুকলি কৰি ৰাখিছে আৰু কাৰ্যালয়সমূহ বাহিৰৰ ফালে আছে। বিধানসভা ভৱনটো কৰ্বুচিয়াৰৰ আধুনিকতাবাদী আদৰ্শৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ, য’ত বাহিৰৰ নক্সা ভিতৰৰ গাঁথনিৰ পৰা পৃথক আৰু ৰেম্পৰ জৰিয়তে ছাদলৈ যোৱাৰ ব্যৱস্থা আছে।^১২

পঞ্জাৱ আৰু হাৰিয়ানা উচ্চ ন্যায়ালয়

সচিবালয়ৰ বিপৰীত দিশত অৱস্থিত এই ন্যায়ালয় ভৱনটোত এক বিশাল আনুষ্ঠানিক প্ৰৱেশদ্বাৰ আৰু মুকলি ঠাই আছে। ইয়াৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় বৈশিষ্ট্য হ'ল ইয়াৰ গভীৰ 'পৰাশিল' ছাদ, যিয়ে বিচাৰকৰ প্ৰৱেশদ্বাৰৰ সন্মুখৰ প্লাজাখনক ছাঁ দি ৰাখে। উজ্জ্বল প্ৰাথমিক ৰঙেৰে ৰং কৰা তিনিটা বিশাল ক্ৰুছিফৰ্ম পাইলনৰ ওপৰত এই প্ৰৱেশদ্বাৰটো টিকি আছে। কৰ্বুচিয়াৰে ইয়াত মোগল আৰু ভাৰতীয় স্থাপত্যৰ (যেনে: বুলন্দ দৰৱাজা) দ্বাৰা অনুপ্ৰাণিত হৈ আইনৰ মহিমাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবলৈ এই বিশাল প্ৰৱেশদ্বাৰটো নিৰ্মাণ কৰিছিল। চণ্ডীগড়ত সম্পূৰ্ণৰূপে ৰিইনফ'ৰ্চড কংক্ৰিটেৰে নিৰ্মিত এইটোৱেই প্ৰথম ভৱন আছিল।

মুক্ত হস্ত স্মৃতিসৌধ

বিধানসভা ভৱনৰ সন্মুখত থকা ২৬ মিটাৰ ওখ এই ধাতুৰ ভাস্কৰ্যটো লে কৰ্বুচিয়াৰৰ এক নিজস্ব কল্পনা। ইয়াত এখন মুকলি হাতৰ আকৃতিৰ ঘূৰ্ণীয়মান বতাহ-সূচক (wind vane) আছে। কৰ্বুচিয়াৰৰ দৰ্শন অনুসৰি, এই হাতখন "দান কৰিবলৈ মুকলি" আৰু "গ্ৰহণ কৰিবলৈ মুকলি", যি শান্তি আৰু মিলাপ্ৰীতিৰ প্ৰতীক। ই চহৰখনৰ চৰকাৰী প্ৰতীক আৰু ই ভাৰতৰ প্ৰগতিশীল আদৰ্শৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।^১৪ ইয়াৰ ওচৰতে কৰ্বুচিয়াৰে ডিজাইন কৰা আন তিনিটা ভাস্কৰ্যমূলক স্মৃতিসৌধ আছে: 'টাৱাৰ অৱ শ্বাড'জ', 'জিঅ'মেট্ৰিক হিল' আৰু 'শ্বহীদ স্মৃতিসৌধ'।^১৫

ঐতিহ্যগত গুৰুত্ব

কেপিটেল কমপ্লেক্সক লে কৰ্বুচিয়াৰৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ কৃতি আৰু বিংশ শতিকাৰ স্থাপত্যশিল্পৰ এক শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শন হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ২০১৬ চনত ইউনেস্কোৱে (ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থা) চণ্ডীগড়ৰ কেপিটেল কমপ্লেক্সক বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে ঘোষণা কৰে ("লে কৰ্বুচিয়াৰৰ স্থাপত্যকৃতি, আধুনিক আন্দোলনলৈ এক অসামান্য অৱদান" শীৰ্ষক সামূহিক তালিকাৰ অধীনত)। ইউনেস্কোৰ বিশ্ব ঐতিহ্য সমিতিয়ে উল্লেখ কৰিছে যে চহৰৰ বিন্যাসৰ পৰা আৰম্ভ কৰি নিৰ্মাণ সামগ্ৰী আৰু জলবায়ুৰ সৈতে খাপ খোৱা কেপিটেল কমপ্লেক্সৰ নক্সাসমূহে আধুনিক স্থাপত্যৰ "উদ্ভাৱনীমূলক আৰু পৰীক্ষামূলক মনোভাৱ"ৰ নিদৰ্শন দাঙি ধৰে।^১৬ এই কমপ্লেক্সটোক চণ্ডীগড় পৰিকল্পনাৰ "কেন্দ্ৰবিন্দু" আৰু কৰ্বুচিয়াৰৰ 'ৰেডিয়েণ্ট চিটি' ধাৰণাটোৰ আটাইতকৈ পূৰ্ণাংগ ৰূপ হিচাপে অভিহিত কৰা হৈছে। ইউনেস্কোৱে কেপিটেল কমপ্লেক্সক আধুনিক নগৰ পৰিকল্পনাৰ "অন্যতম স্মৰণীয় নিৰ্মাণ" আৰু মানৱীয় অনুপাত তথা প্ৰযুক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰাৰ বাবে উচ্চ প্ৰশংসা কৰিছে।

ভাৰতৰ ভিতৰত, কেপিটেল কমপ্লেক্সক 'প্ৰাচীন স্মৃতিসৌধ তথা পুৰাতাত্বিক স্থান আৰু অৱশেষ আইন' (AMASR Act)ৰ অধীনত এক ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থান হিচাপে সুৰক্ষিত কৰা হৈছে। সেয়েহে ইয়াৰ দ্বৈত ঐতিহ্যৰ মৰ্যাদা আছে—আইনীভাৱে ই এক ৰাষ্ট্ৰীয় স্মৃতিসৌধ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয়ভাৱে এক বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ। ইউনেস্কোৰ মূল্যায়নত সতৰ্ক কৰি দিয়া হৈছে যে কেপিটেল কমপ্লেক্সৰ অখণ্ডতা ৰক্ষা কৰিব লাগিব আৰু অনুমোদনহীন নিৰ্মাণে (যেনে দীৰ্ঘদিন ধৰি প্ৰস্তাৱিত ৰাজ্যপালৰ প্ৰাসাদ বা নতুন সংগ্ৰহালয়) ইয়াৰ মৌলিকতাত আউল লগাব পাৰে। সাতখন দেশজুৰি বিস্তৃত এই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তালিকাত স্থান পোৱাটোৱে ইউৰোপ, জাপান আৰু আমেৰিকাৰ কৰ্বুচিয়াৰৰ প্ৰকল্পসমূহৰ সৈতে বিশ্বজোৰা আধুনিকতাবাদী আন্দোলনত ভাৰতৰ ভূমিকাৰ প্ৰতীক বহন কৰিছে।^১৭

সমসাময়িক প্ৰাসংগিকতা আৰু সংৰক্ষণ প্ৰচেষ্টা

বিশ্ব ঐতিহ্যৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত হোৱাৰ পিছৰে পৰা ইয়াৰ সংৰক্ষণৰ প্ৰতি সজাগতা বৃদ্ধি পাইছে। ঐতিহাসিক খণ্ডসমূহৰ পৰিৱৰ্তনসমূহ পৰীক্ষা কৰিবলৈ চণ্ডীগড় প্ৰশাসনে 'চণ্ডীগড় হেৰিটেজ কনজাৰ্ভেচন কমিটি' (CHCC) গঠন কৰিছে। বৰ্তমান কমপ্লেক্সটোৰ ভিতৰত বা ইয়াৰ আশে-পাশে কৰিবলগীয়া যিকোনো মুখ্য উন্নয়নমূলক প্ৰস্তাৱৰ বাবে ঐতিহ্য-অনুমোদন লোৱাটো বাধ্যতামূলক। উদাহৰণস্বৰূপে, ২০২৩–২০২৪ বৰ্ষত ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে উচ্চ ন্যায়ালয়ত অননুমোদিত নিৰ্মাণ কাৰ্য (বাৰাণ্ডা সংযোগ) বন্ধ কৰিবলৈ হস্তক্ষেপ কৰিছিল, কাৰণ যিকোনো পৰিৱৰ্তনে ইয়াৰ বিশ্ব ঐতিহ্যৰ মৰ্যাদাক বিপদাপন্ন কৰিব পাৰে।^১৭ ইউনেস্কোৱে কেপিটেল কমপ্লেক্সৰ পুনৰুদ্ধাৰ আৰু তত্ত্বাৱধানৰ বাবে এক আনুষ্ঠানিক সংৰক্ষণ আঁচনি প্ৰস্তুত কৰিবলৈ স্পষ্ট নিৰ্দেশ দিছে।

স্থাপত্য সমালোচকসকলে কমপ্লেক্সটোৰ মৰ্যাদা হানিকাৰক পৰিৱৰ্তন আৰু ইয়াৰ অপব্যৱহাৰক লৈয়ো আক্ষেপ প্ৰকাশ কৰিছে। বিশিষ্ট ইতিহাসবিদ উইলিয়াম জে. আৰ. কাৰ্টিছে আঙুলিয়াই দিছে যে বিধানসভাৰ ভিতৰত পলিচ কৰা পাথৰৰ মজিয়া আৰু কাঠৰ স্কাৰ্টিংৰ দৰে আধুনিক সংযোজনে ইয়াৰ আভ্যন্তৰীণ সৌন্দৰ্য্য "বিকৃত" কৰিছে। তেওঁ লগতে উল্লেখ কৰে যে নিৰাপত্তাৰ বাবে লগোৱা জেউৰা, গাৰ্ড প'ষ্ট আৰু গেটবোৰে এসপ্লানেডৰ মুকলি পৰিৱেশত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে। কমপ্লেক্সটোৰ বিশালতাক লৈ কাৰ্টিছে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে কেতিয়াবা ইয়াক "পৰিত্যক্ত" যেন লাগে; উদাহৰণস্বৰূপে, ২০১৪ চনত তেওঁৰ ভ্ৰমণৰ সময়ত বিধানসভাৰ জলাধাৰসমূহ অৱহেলিত অৱস্থাত আছিল। কাৰ্টিছে সতৰ্ক কৰি দিছিল যে যদি চণ্ডীগড়ৰ এই ভৱনসমূহৰ অৱনতি হ'বলৈ দিয়া হয়, তেন্তে ইউনেস্কোৰ স্বীকৃতি বৰ্তী থকাটো কঠিন হ'ব।^১৭

ব্ৰিটিছ সম্ৰাট তথা স্থাপত্য সমালোচক তৃতীয় চাৰ্লছেও এই কমপ্লেক্সৰ নক্সাক সমালোচনা কৰিছে। ২০১০ চনত প্ৰকাশিত তেওঁৰ গ্ৰন্থ 'হাৰমনী: এ নিউ ৱে অফ লুকিং এট আৱাৰ ৱৰ্ল্ড'ত তেওঁ ইয়াক চৰকাৰৰ এক "অমানৱীয় প্ৰতিচ্ছবি" বুলি অভিহিত কৰিছে।^১৮

শেহতীয়া বছৰবোৰত সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়নৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। চহৰখনৰ ঐতিহ্যগত মৰ্যাদাক (যিটো কেৱল প্ৰথম ৩০টা খণ্ডৰ বাবে দিয়া হৈছে) আধাৰ কৰি বহুতো উন্নয়নমূলক আঁচনি স্থগিত ৰখা হৈছে।^১৯ কৰ্বুচিয়াৰৰ সৈতে কাম কৰা প্ৰাক্তন মুখ্য স্থপতি এম. এন. শৰ্মাই উল্লেখ কৰিছে যে চণ্ডীগড়ক "বিশাল ধাৰণা আৰু তুলনামূলকভাৱে কম ধনেৰে" নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যাৰ অৰ্থ হ'ল ভৱিষ্যতৰ যিকোনো পৰিৱৰ্তনৰ বাবে এক দূৰদৰ্শী চিন্তাৰ প্ৰয়োজন। চণ্ডীগড়ৰ নাগৰিকসকলে দেশৰ প্ৰথম পৰিকল্পিত চহৰ হিচাপে ইয়াৰ স্থাপত্য আৰু পৰিচয়ক লৈ গৌৰৱ কৰে।^২০