চকু

চকু (ইংৰাজী ভাষা:Eyes) হৈছে দৰ্শন অংগ। চকুৱে পোহৰক স্নায়ুকোষত বিদ্যুৎ-ৰাসায়নিক সংকেতলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। চকুৰ আইৰিছে চাৰিওকাষৰ পোহৰক নিয়ন্ত্ৰিতভাৱে লেন্স মাজেৰে প্ৰৱেশ কৰিবলৈ দিয়ে। এই পোহৰক নিউৰণে কিছুমান সংকেতৰূপে স্নায়ুৰ সহায়ত মস্তিষ্কলৈ প্ৰেৰণ কৰে। মগজুত এই সংকেতৰ বিশ্লেষণ হয় আৰু জীৱই দেখা পাবলৈ সক্ষম হয়। প্ৰায় ৯৬% প্ৰাণী প্ৰজাতিৰ জটিল দৰ্শন তন্ত্ৰ আছে।^১ ম'লাস্কা, ক'ৰডাটা আৰু সন্ধিপদীবোৰৰ ইমেজ-ৰিছল্ভিং চকু থাকে।^২ সূক্ষ্মজীৱবোৰৰ চকুৰ গঠন অতি সৰল, কেৱল আন্ধাৰ আৰু পোহৰহে চিনাক্ত কৰিব পাৰে।

গঠন

মেৰুদণ্ডী প্ৰাণী আৰু অন্য কিছুমান জীৱৰ চকুত ৰেটিনা নামৰ একতৰপ স্নায়ু কোষেৰে গঠিত এখন পোহৰ-সংবেদী পৰ্দা থাকে। ৰেটিনাত শংকু কোষ (ৰঙৰ বাবে) আৰু দণ্ড কোষ (কম পোহৰৰ বাবে) নামৰ দুইপ্ৰকাৰৰ কোষ থাকে। এই কোষবোৰে ৰেটিনাত আপতিত পোহৰক নিউৰেল সংকেতলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। এই সংকেত অপটিক স্নায়ুৰ মাধ্যমেদি মস্তিষ্কত প্ৰৱেশ কৰে। এনে চকুবোৰ কিছু গোলাকৃতি আৰু গোলকটো ভিট্ৰিয়াছ হিউমাৰ নামৰ এবিধ জেলী-সদৃশ স্বচ্ছ তৰলেৰে পূৰ্ণ হৈ থাকে। পোহৰৰ প্ৰৱেশ পথত (পিউপিল) এখন লেন্স থাকে আৰু লেন্সখন আইৰিছ নামৰ এবিধ পেশীয়ে ধৰি ৰাখে। আইৰিছৰ চাৰিওকাষৰ পেশীৰ সংকুচন-প্ৰসাৰণৰ বাবে পিউপিলৰ আকাৰ সৰু-ডাঙৰ হ’ব পাৰে, ফলত চকুত প্ৰৱেশ কৰা পোহৰৰ মাত্ৰা নিয়ন্ৰিত হৈ থাকে,^৩ আৰু অত্যধিক পোহৰত দিক্ ভ্ৰান্ত হোৱাৰ অনুপাতো হ্ৰাস কৰে।^৪মাছ, উভচৰ প্ৰাণী আৰু সাপ আদিৰ চকুৰ লেন্সখনৰ আকৃতি অপৰিৱৰ্তনীয়, কাৰ্যপদ্ধতি কেমেৰাৰ দৰেই।^৫

সন্ধিপদী প্ৰাণীবোৰৰ যৌগিক চকু থাকে। এনে চকু বহুতো সৰল ক্ষুদ্ৰচকুৰে গঠিত। এই ক্ষুদ্ৰচকুবোৰে প্ৰত্যেকে স্বাধীনভাৱে এক বা বহুতো ছবি গঠন কৰিব পাৰে। ইহঁতৰ প্ৰত্যেকৰে এখনকৈ নিজা লেন্স আৰু আলোকসংবেদী কোষ থাকে। কিছুমান যৌগিক চকুত ষড়ভূজাকৃতিত সজ্জিত ২৮,০০০ পৰ্যন্ত এনে ক্ষুদ্ৰচকু থাকে। এনে চকুৰ দৰ্শন ক্ষেত্ৰ সম্পূৰ্ণ ৩৬০°। প্ৰতিটো ক্ষুদ্ৰচকুৱে পঠিওৱা ছবিসমূহৰপৰা মগজুত এখন উচ্চ মানৰ ছবি গঠন হয়।

ৰঞ্জক পদাৰ্থ

চকুত ব্যৱহৃত ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ অণুবোৰ বিভিন্ন, কিন্তু বিভিন্ন গোটৰ মাজৰ বিৱৰ্তনৰ দূৰত্ব নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি, আৰু কোনবোৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে সেইটো নিৰ্ণয় কৰাত সহায়ক হ’ব পাৰে—যদিও অভিসৰণৰ সমস্যা আছে।^৬

অপ্চিন হৈছে আলোক গ্ৰহণৰ লগত জড়িত ৰঞ্জক পদাৰ্থ। আন ৰঞ্জক পদাৰ্থ যেনে মেলানিন, ফটোৰিচেপ্টৰ কোষবোৰক কাষৰ পৰা পোহৰ লিক হোৱাৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অপচিন প্ৰটিন গোটটো প্ৰাণীৰ শেষৰটো সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ বহু আগতেই বিকশিত হৈছিল, আৰু তেতিয়াৰ পৰা ইয়াৰ বৈচিত্ৰ্যতা অব্যাহত আছে।^২

দৃষ্টিশক্তিৰ লগত দুবিধ অপ্চিন জড়িত হৈ থাকে; c-opsins, যিবোৰ চিলিয়াৰী-টাইপ ফটোৰিচেপ্টৰ কোষৰ সৈতে জড়িত আৰু r-opsins, যিবোৰ ৰেবড'মেৰিক ফটোৰিচেপ্টৰ কোষৰ সৈতে জড়িত।^৭ মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীৰ চকুত সাধাৰণতে c-অপচিন থকা চিলিয়াৰী কোষ থাকে আৰু (বিলেটেৰিয়ান) অকৃমিৰ চকুত r-অপচিন থকা ৰেবড'মেৰিক কোষ থাকে। কিন্তু মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীৰ কিছুমান গেংলিয়ন কোষে r-opsin প্ৰকাশ কৰে, যাৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষসকলে দৃষ্টিশক্তিত এই ৰং ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু চকুত অৱশিষ্টবোৰ জীয়াই থাকে।^৭ একেদৰে কিছুমান অকৃমিৰ মগজুত c-opsins প্ৰকাশ পোৱা গৈছে। হয়তো পলুৰ চকুৰ চিলিয়াৰী কোষত প্ৰকাশ পাইছিল, যিবোৰ পৰৱৰ্তী সময়ত প্ৰাপ্তবয়স্ক ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ লগে লগে মগজুত পুনৰ শোষিত হৈছিল।^৭ কিছুমান ব্যুৎপন্ন দ্বি-অকৃমিৰ চকুত, যেনে দ্বিভালভ মোলাস্কৰ পেলিয়াল চকুতও চি-অপচিন পোৱা যায়; কিন্তু পাৰ্শ্বীয় চকুবোৰে (যিবোৰ এই গোটৰ বাবে অনুমানিকভাৱে পূৰ্বপুৰুষৰ প্ৰকাৰ আছিল, যদি চকুবোৰ তাত এবাৰেই বিকশিত হৈছিল) সদায় আৰ-অপচিন ব্যৱহাৰ কৰে।^৭ ওপৰত উল্লেখ কৰা ট্যাক্সাসমূহৰ এটা বাহিৰৰ গোট Cnidaria য়ে c-opsin প্ৰকাশ কৰে—কিন্তু এই গোটত r-opsin এতিয়াও পোৱা হোৱা নাই।^৭ কাকতলীয়াকৈ ক'বলৈ গ'লে, ক্নিডাৰিয়াত উৎপন্ন হোৱা মেলানিন মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীৰ দৰেই উৎপন্ন হয়, যাৰ পৰা এই ৰঞ্জক পদাৰ্থৰ সাধাৰণ বংশবৃদ্ধিৰ কথা অনুমান কৰিব পাৰি।^৭