ঋষভ (স্বৰ)

ঋষভ (ऋषभ ) হৈছে হিন্দুঃস্থানী আৰু কৰ্ণাটক সংগীতত সাতটা স্বৰৰ ভিতৰত দ্বিতীয়টো।^১ ঋষভ হৈছে ৰে (Re) শব্দাংশৰ দীঘলীয়া ৰূপ।^২

বিশদ

নিম্নলিখিত হৈছে ঋষভ আৰু ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী সংগীতত ইয়াৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে তথ্য:

• ঋষভ হৈছে এটা অষ্টক বা সপ্তকৰ দ্বিতীয় স্বৰ আৰু ই "সা" (ষড়জ)ৰ তাৎক্ষণিক উত্তৰসূৰী হিচাপে আহে।
• ঋষভৰ স্বৰ হৈছে কোমল আৰু শুদ্ধ।
• কোৱা হয় যে ষড়জ হৈছে সেই মৌলিক স্বৰ যাৰপৰা অন্য ৬টা স্বৰৰ উৎপত্তি হয়। যেতিয়া আমি ষড়জ শব্দটো ভাঙো, তেতিয়া আমি পাওঁ, ষড় আৰু জ। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে ষড় হৈছে ৬ আৰু জ হৈছে মাৰাঠীত 'জন্ম দিয়া'।^৩ সেয়েহে মূলতঃ অনুবাদ হৈছে:

ষড়্ - ৬, জ - জন্ম। সেয়েহে, ই সমষ্টিগতভাৱে অন্য ৬টা স্বৰৰ জন্ম দিয়াৰ অৰ্থ। সেয়েহে ৰে স্বৰটো ষড়জ (স্বৰ)ৰপৰা গঠিত হয়।

• ঋষভৰ কম্পনাংক হৈছে ২৭০ হাৰ্টজ। সাতটা স্বৰৰ কম্পনাংকও তলত দিয়া হৈছে: সা ২৪০ হাৰ্টজ, ৰে ২৭০ হাৰ্টজ, গা ৩০০ হাৰ্টজ, মা ৩২০ হাৰ্টজ, পা ৩৬০ হাৰ্টজ, ধা ৪০০ হাৰ্টজ, আৰু নি ৪৫০ হাৰ্টজ, সা ৪৮০ হাৰ্টজ (তাৰ সপ্তক) ........ (আৰু তেনেকৈয়ে চলি থাকে)। 'সা'ৰ যিকোনো কম্পনাংক হ’ব পাৰে কিন্তু তাৰ পিছত অন্য স্বৰৰ কম্পনাংক সাধাৰণ অনুপাত বা পাৰ্থক্যৰ সৈতে বাঢ়ে বা কমে।

ফলত, ৪৮০ হাৰ্টজৰ সাৰ (তাৰ সপ্তক) পিছত ৰেৰ কম্পনাংক হৈছে ৫৪০ হাৰ্টজ, অৰ্থাৎ নিম্ন অষ্টকৰ ৰেৰ দ্বিগুণ।

• ঋষভৰ ৩টা শ্ৰুতি আছে। পূৰ্বতে মুখ্য শ্ৰুতি, কেৱল ৰেৰ বাবে নহয়, অন্য সকলো স্বৰৰ বাবেও, শেষ শ্ৰুতিত আছিল, কিন্তু এতিয়া ই প্ৰথম শ্ৰুতিত ধৰা হয়।

উদাহৰণস্বৰূপ, যদি এইবোৰ ৰেৰ ৩টা শ্ৰুতি হয়, তেন্তে, পূৰ্বতে এইটো আছিল ৰেৰ মুখ্য শ্ৰুতিৰ স্থান। ^১ ২ ৩ ^কিন্তু এতিয়া এই স্থানটো ৰেৰ মুখ্য শ্ৰুতি হৈছে।

• ষড়জ (সা) আৰু পঞ্চম (পা)ৰ বাহিৰে অন্য সকলো স্বৰ কোমল বা তীব্ৰ স্বৰ হ’ব পাৰে, কিন্তু সা আৰু পা সদায় শুদ্ধ স্বৰ। সেয়েহে সা আৰু পাক অচল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা স্থানান্তৰিত নহয়। ৰে, গা, মা, ধা, নি স্বৰসমূহক চল স্বৰ বোলা হয়, কাৰণ এই স্বৰসমূহ নিজৰ মূল স্থানৰপৰা স্থানান্তৰিত হয়।

সা, ৰে, গা, মা, পা, ধা, নি - শুদ্ধ স্বৰৰে, গা, ধা, নি - কোমল স্বৰমা - তীব্ৰ স্বৰ

• ভৈৰৱ ঠাট, পূৰ্বী ঠাট, মাৰৱা ঠাট, ভৈৰৱী ঠাট আৰু তোড়ী ঠাটৰ ৰাগসমূহত কোমল ঋষভ থাকে, বাকী ঠাটসমূহত শুদ্ধ ঋষভ থাকে।
• যিবোৰ ৰাগত ৰে বাদী স্বৰ - ৰাগ বৃন্দাবনী সাৰং, ইত্যাদি। যিবোৰ ৰাগত ৰে সংবাদী স্বৰ - ৰাগ ভৈৰৱ, ইত্যাদি।
• ধাৰণাগতভাৱে ক’বলৈ গ’লে, ৰেক ঋষিমুনি (যাক ৰুষিমুনিও বোলা হয়) বুলি কোৱা হয়, ঋষিমুনি অৰ্থাৎ তিনিজন প্ৰধান দেৱতা, ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱ প্ৰথমে সৃষ্টি হৈছিল অৰ্থাৎ সাকাৰ ব্ৰহ্মা (সা) আৰু তাৰ পিছত এই তিনি দেৱতাই ঋষিমুনি (ঋষি)সকলক সৃষ্টি কৰিছিল অৰ্থাৎ ৰে। ৰেৰ গুৰুত্ব প্ৰকাশ কৰিবলৈ ৰেক ঋষিমুনিৰ সংক্ষিপ্ত ৰূপ হিচাপে গঢ়া হৈছে।^৪
• ঋষভৰ উৎস হৈছে ষাঁড়ৰ হাঁমিওঁৰা শব্দ বুলি কোৱা হয়।^৫৬
• ঋষভ মঙ্গল গ্ৰহৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।^৭
• ঋষভ হৈছে জৈন ধৰ্মৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন আৰু প্ৰথম তীৰ্থংকৰৰ নাম।
• ঋষভ ৰঙা ৰঙৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।^৮

উচ্চাৰণৰ পাৰ্থক্য

ঋষভৰ পৰিচিতিত দিয়া হৈছে যে, 'ঋষভ হৈছে ৰে আৰু ৰী শব্দাংশৰ দীঘলীয়া ৰূপ। গীত গাঁৱতে উচ্চাৰণৰ সৰলতাৰ বাবে, ঋষভক ৰে আৰু ৰী হিচাপে উচ্চাৰণ কৰা হয়'। এইটো দিয়া হৈছে কাৰণ ৰে শব্দাংশৰ উচ্চাৰণ হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় সংগীত আৰু কৰ্ণাটক শাস্ত্ৰীয় সংগীতত ভিন্ন। হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতত, ঋষভৰ উচ্চাৰণ ৰে হিচাপে কৰা হয় আৰু কৰ্ণাটক শাস্ত্ৰীয় সংগীতত, ঋষভৰ উচ্চাৰণ ৰী হিচাপে কৰা হয়। সেয়েহে এজন হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় গায়কে ৭টা স্বৰ এনেদৰে গাব: সা ৰে গা মা পা ধা নি সা। আনহাতে এজন কৰ্ণাটক শাস্ত্ৰীয় গায়কে এই স্বৰসমূহ এনেদৰে গাব: সা ৰী গা মা পা ধা নি সা।

অধিক জানক

• হিন্দুঃস্থানী শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ৰাগৰ তালিকা
• স্বৰ
• ষড়জ (সা)
• গান্ধাৰ (গা)
• মধ্যম (মা)
• পঞ্চম (পা)
• ধৈৱত (ধা)
• নিষাদ (নি)