ইৰান-পাকিস্তান গেছ পাইপলাইন

ইৰাণ–পাকিস্তান গেছ পাইপলাইন (Iran–Pakistan gas pipeline) ক ‘শান্তি পাইপলাইন’ বা ‘আই পি গেছ’ ^১ বুলিও কোৱা হয়, ইৰাণৰপৰা পাকিস্তানলৈ প্ৰাকৃতিক গেছ পৰিবহণৰ লক্ষ্যৰে ২,৭৭৫ কিলোমিটাৰ (১,৭২৪ মাইল) দৈৰ্ঘ্যৰ নিৰ্মাণ চলি থকা পাইপলাইন। যদিও ২০১১ চনত পাইপলাইনৰ নিৰ্মাণ আৰম্ভ হৈছিল, ২০২৪ চনলৈকে পাকিস্তান চৰকাৰে আনুষ্ঠানিকভাৱে ইয়াক সম্পূৰ্ণ কৰাৰ অনুমোদন দিয়া নাছিল।^২৩

ইতিহাস

১৯৫০-২০০৯: আৰম্ভণি

এই ধাৰণাটো ১৯৫০ চনৰ মাজভাগত এজন যুৱ পাকিস্তানী চিভিল ইঞ্জিনিয়াৰ মালিক আফতাব আহমেদ খানে (সীতাৰা-ই-জুৰাট) পৰিকল্পনা কৰিছিল। তেওঁ এন ই ডি বিশ্ববিদ্যালয়ৰপৰা স্নাতক ডিগ্ৰী লাভ কৰিছিল। পাকিস্তানৰ ৰিছালপুৰৰ মিলিটাৰী কলেজ অৱ ইঞ্জিনিয়াৰিংত তেওঁৰ এখন গৱেষণা পত্ৰ প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত এই কথা প্ৰকাশ পাইছিল। "পাৰ্চিয়ান পাইপলাইন" শীৰ্ষক গৱেষণা পত্ৰখনত বেলুচিস্তান আৰু সিন্ধৰ মাজেৰে প্ৰস্তাৱিত পথত শত্ৰুতাপূৰ্ণ ভূ-খণ্ডৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যোৱাৰ সময়ত পাইপলাইনটোৰ নিৰাপত্তা নিশ্চিত কৰাৰ উপায়ো বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য'ত সৰু বেটেলিয়ন আকাৰৰ কেণ্টনমেণ্ট স্থাপন কৰা হৈছে।^৪৫ এই প্ৰকল্পৰ ৰূপৰেখা ১৯৮৯ চনত ৰাজেন্দ্ৰ কে পাছাৰী, আলী ছামছ আৰ্দেকানী আৰু ইৰাণৰ প্ৰাক্তন উপ-বিদেশ মন্ত্ৰী সৰ্বশ্বাহৰদ্বাৰা ৰূপৰেখা প্ৰস্তুত কৰিছিল। পাচাৰীয়ে ইৰাণ আৰু ভাৰত দুয়োখন চৰকাৰক এই পৰিকল্পনাৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। ইৰাণ চৰকাৰে এই প্ৰস্তাৱৰ প্ৰতি ইতিবাচক সঁহাৰি জনায়।

১৯৯৫ চনত ইৰাণ আৰু পাকিস্তান চৰকাৰৰ মাজত আলোচনা আৰম্ভ হয়; ^৬ সেই বছৰতে প্ৰাথমিক চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়। এই চুক্তিত দক্ষিণ পাৰ্ছ গেছ ক্ষেত্ৰৰপৰা পাকিস্তানৰ কৰাচীলৈ পাইপলাইন নিৰ্মাণৰ আহ্বান জনোৱা হৈছিল। পিছত ইৰানে পাকিস্তানৰ মাজেৰে এই পাইপলাইন ভাৰতলৈ সম্প্ৰসাৰণৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। ১৯৯৯ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ইৰাণ আৰু ভাৰতৰ মাজত প্ৰাথমিক চুক্তি স্বাক্ষৰিত হয়।^৭

২০০৩ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত পাকিস্তানী পেট্ৰলিয়াম অভিযন্তা গুলফৰাজ আহমেদৰ ইউএনডিপিৰ (UNDP) প্ৰতিৱেদন শান্তি আৰু সমৃদ্ধি গেছ পাইপলাইন প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত এই প্ৰকল্পটো পুনৰ সজীৱ হৈ উঠে। ^৮

২০০৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত ভাৰত আৰু পাকিস্তানে ইৰাণক প্ৰতি মিলিয়ন ব্ৰিটিছ থাৰ্মেল ইউনিটৰ বাবে ৪.৯৩ মাৰ্কিন ডলাৰ (৪.৬৭ মাৰ্কিন ডলাৰ/জিজে) দিবলৈ সন্মত হয়, কিন্তু মূল্য সালসলনিৰ কিছু সবিশেষ আৰু আলোচনা হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। ^৯

২০০৮ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ইৰাণে এই প্ৰকল্পত চীন গণৰাজ্যৰ অংশগ্ৰহণৰ প্ৰতি আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰে।^১০ সেই বছৰতে ভাৰতে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সৈতে অসামৰিক পাৰমাণৱিক চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰে আৰু ২০০৯ চনত মূল্য নিৰ্ধাৰণ আৰু নিৰাপত্তাৰ বিষয়ক লৈ গেছ পাইপলাইন প্ৰকল্পৰপৰা আঁতৰি যায়।^১১১২

২০১০-২০১২: প্ৰকল্প আৰম্ভ

২০১০ চনৰ জানুৱাৰী মাহত আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰই পাকিস্তানক পাইপলাইন প্ৰকল্প পৰিত্যাগ কৰিবলৈ কয়। যদিহে পাকিস্তানে এই প্ৰকল্প বাতিল কৰিলেহেঁতেন তেন্তে তৰলীকৃত প্ৰাকৃতিক গেছ টাৰ্মিনেল নিৰ্মাণ কৰি আফগানিস্তানৰ ৱাখান কৰিডৰৰ জৰিয়তে তাজিকিস্তানৰপৰা বিদ্যুৎ আমদানি কৰিবলৈ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সাহায্য লাভ কৰিলেহেঁতেন। ^১৩

২০১০ চনৰ মাৰ্চ মাহত ভাৰতে এই প্ৰকল্পৰ প্ৰতি আগ্ৰহ নবীকৰণ কৰে আৰু ২০১০ চনৰ মে' মাহত তেহৰাণত অনুষ্ঠিত হ'বলগীয়া ত্ৰিপাক্ষিক আলোচনাৰ বাবে পাকিস্তান আৰু ইৰাণক আহ্বান জনায়।^১১ ইৰাণ আৰু পাকিস্তানে ১৬ মাৰ্চত আংকাৰাত পাইপলাইনৰ ওপৰত চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰে। চুক্তি অনুসৰি ২০১৪ চনৰ ভিতৰত প্ৰতিখন দেশে নিজৰ ধাৰা সম্পূৰ্ণ কৰিব লাগিছিল। ^১৪

২০১০ চনত আন্তৰ্জাতিক শক্তি অৰ্থনীতি সংস্থাৰ বাৰ্ষিক সন্মিলনত আলী ছামছ আৰ্ডাকানীয়ে পাচৌৰীৰ প্ৰস্তাৱৰ পোষকতা কৰে,^৫ আৰু ২০১০ চনৰ আগষ্ট মাহত ইৰাণে বাংলাদেশক এই প্ৰকল্পত যোগদান কৰিবলৈ আমন্ত্ৰণ জনায়। ^১৫

২০১১ চনৰ জুলাই মাহত ইৰাণে ঘোষণা কৰে যে তেওঁলোকে নিজৰ অংশটো নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ কৰিছে।^১৬ ২০১৪ চনৰ শেষৰফালে যদি পাকিস্তানে নিজৰপক্ষৰ পাইপলাইন সম্পূৰ্ণ কৰাৰ দায়িত্ব পালন নকৰে তেন্তে সম্পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে ইৰাণক দৈনিক ১০ লাখ ডলাৰৰ জৰিমনা ভৰিব লাগিব। ^১৭

২০১২ চনৰ ১৩ মাৰ্চত পাকিস্তানৰ বিত্ত মন্ত্ৰ্যালয়ে ঘোষণা কৰে যে ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰীয়ে বিশেষ আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰা নাই আৰু পাইপলাইন নিৰ্মাণৰ বাবে চৰকাৰে গ্ৰাহকৰ ওপৰত কৰ আৰোপ কৰিবলগীয়া হ’ব পাৰে বা ইৰান, চীন আৰু ৰাছিয়াৰ সৈতে চৰকাৰৰ মাজত চুক্তি কৰিব লাগিব। ২৯ মাৰ্চত খবৰ আহিছিল যে পাকিস্তানৰ পেট্ৰলিয়াম মন্ত্ৰ্যালয়ৰ বিষয়াসকলে এপ্ৰিলৰ আৰম্ভণিতে গেজপ্ৰমৰ সৈতে আলোচনা কৰিবলৈ ৰাছিয়ালৈ যাব।^১৪ ইয়াৰ পিছত ৭ এপ্ৰিলত পাকিস্তানৰ দৈনিক কাকত পাকট্ৰিবিউনে প্ৰকাশ কৰা প্ৰতিৱেদনত গেজপ্ৰমে পাইপলাইনটোৰ বাবে বিত্তীয় সাহায্য আৰু নিৰ্মাণ কৰিব বুলি প্ৰকাশ কৰে। ইয়াৰ ফলত ৰাজহুৱা ক্ৰয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰ্তৃপক্ষৰ নিয়ম আওকাণ হ’ব, য’ত ইমান বৃহৎ প্ৰকল্পৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় নিবিদাৰ প্ৰয়োজন। অৰ্থনৈতিক সমন্বয় সমিতিক পৰৱৰ্তী বৈঠকত এনে অনুমতি প্ৰদান কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰা হ’ব। আমেৰিকাৰ বিৰোধিতাৰ বাবে ব্যক্তিগত কনচৰ্টিয়ামে এই প্ৰকল্পত অৰিহণা যোগাবলৈ অস্বীকাৰ কৰা বুলিও প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা হৈছে। ^১৭

২০১২ চনৰ ১৫ এপ্ৰিলত ইছলামবাদৰ নাম প্ৰকাশ নকৰা কূটনৈতিক সূত্ৰই প্ৰকাশ কৰিছিল যে চৌদি আৰবে পাকিস্তানক “বিকল্প পেকেজ” আগবঢ়াইছে যদিহে পাকিস্তানে ইৰাণৰ সৈতে সহযোগিতা শেষ কৰে। তেলৰ উপৰি এই পেকেজত নগদ ঋণ আৰু তেলৰ সুবিধাও থাকিব। এই খবৰটো চৌদি আৰৱৰ উপ-বিদেশ মন্ত্ৰীৰ পাকিস্তান ভ্ৰমণৰ প্ৰেক্ষাপটত আহিছিল।^১৮ কিন্তু ২০১২ চনৰ ১ মে’ত খবৰ আহিছিল যে পাকিস্তানৰ বৈদেশিক মন্ত্ৰী হিনা ৰাব্বাণী খাৰে কয় যে ইছলামবাদে প্ৰকল্পটোক আমেৰিকাৰ হেঁচাত শিৰ নত নকৰে আৰু বৃহৎ পাইপলাইন প্ৰকল্পটো “যিকোনো মূল্যত” সম্পূৰ্ণ কৰিব; লগতে কয় যে এই প্ৰকল্পটো দেশৰ জাতীয় স্বাৰ্থত প্ৰয়োজন আছে। ^১৯

২০১২ চনৰ ৪ ছেপ্টেম্বৰত এই প্ৰকল্পটো ২০১২ চনৰ অক্টোবৰৰ আগতে আৰম্ভ হৈ আৰু ২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ হ'ব বুলি ঘোষণা কৰা হয়। ^২০

২০১৩-২০১৪: পাকিস্তানত বিতৰ্ক

২০১৩ চনৰ ২৯ জানুৱাৰীত আমেৰিকাৰ কনছুল জেনেৰেল মাইকেল ডডমেনে পাকিস্তানে এই প্ৰকল্প পৰিত্যাগ নকৰিলে অৰ্থনৈতিক নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰাৰ ভাবুকি দিয়ে। ^২১ পাছদিনা পাকিস্তানৰ ফেডাৰেল চৰকাৰে ইৰাণৰ সৈতে পাকিস্তানৰ অংশটো পাইপলাইন স্থাপনৰ বাবে চুক্তিত অনুমোদন জনায়। ^২২ ২০১৩ চনৰ ২৭ ফেব্ৰুৱাৰীত পাকিস্তানী অংশ নিৰ্মাণৰ বাবে সহমতত উপনীত হয়। ^২৩২৪ ২০১৩ চনৰ ১১ মাৰ্চত পাইপলাইনৰ পাকিস্তানী অংশৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য্য শুভাৰম্ভ কৰে পাকিস্তানৰ ৰাষ্ট্ৰপতি আছিফ আলী জাৰ্দাৰী আৰু ইৰাণৰ ৰাষ্ট্ৰপতি মাহমুদ আহমদিনেজাদে। ^{২৫২৬২৭}

২০১৩ চনৰ ২৭ মে’ত ইৰাণৰ পেট্ৰ’লিয়াম উপ-মন্ত্ৰী এ খালিদীয়ে পাকিস্তান চৰকাৰলৈ লিখা এখন পত্ৰযোগে পাইপলাইনৰ পাকিস্তানী অংশৰ কাম আৰম্ভ কৰাত পলম হোৱাক লৈ উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁ কয় যে দুয়োখন দেশৰ মাজত চৰকাৰ আৰু চৰকাৰৰ চুক্তিৰ পিছত তেওঁলোকে পাইপলাইনৰ দ্বিতীয় অংশ নিৰ্মাণৰ বাবে সত্তা নিৰ্বাচন কৰিব লাগিছিল যদিও পাইপলাইনৰ পাকিস্তানী অংশৰ কাম আৰম্ভ কৰিবলৈ পাকিস্তানে এতিয়াও আনুষ্ঠানিকভাৱে তাদবীৰ শক্তি আৰু স্থানীয় উপ-ঠিকাদাৰক মনোনীত কৰা নাই। ^২৮

২০১৩ চনৰ ১২ জুনত পাকিস্তানৰ নৱনিৰ্বাচিত প্ৰধানমন্ত্ৰী নৱাজ শ্বৰীফে প্ৰকল্পটো পৰিত্যাগ হ’ব পাৰে বুলি আশংকা দূৰ কৰি কয় যে পাকিস্তান চৰকাৰে প্ৰকল্পটো সম্পূৰ্ণ কৰাৰ বাবে প্ৰতিশ্ৰুতিবদ্ধ আৰু ২০১৪ চনৰ ডিচেম্বৰৰ ভিতৰত পাইপলাইনৰ জৰিয়তে প্ৰথমটো গেছৰ প্ৰৱাহৰ লক্ষ্য ৰাখিছে। প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে লগতে কয় যে তেওঁৰ চৰকাৰে তুৰ্কমেনিস্তান-আফগানিস্তান-পাকিস্তান-ভাৰত গেছ পাইপলাইন প্ৰকল্পটো পুনৰ কাৰ্য্যকৰী কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছে। ^২৯

২০১৩ চনৰ অক্টোবৰৰ শেষৰফালে বহনক্ষম নীতি উন্নয়ন প্ৰতিষ্ঠানে প্ৰস্তাৱিত পাইপলাইনক পাকিস্তানৰ বাবে “মৃত্যুৰ শাস্তি” বুলি অভিহিত কৰি এক প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ কৰে। যিহেতু চুক্তিৰ মূল্য খাৰুৱা তেলৰ মূল্যৰ সৈতে জড়িত, সেয়েহে চৰকাৰে "এই চুক্তিৰ আলোচনাৰ সময়ত শক্তিৰ পৰিৱেশ আৰু ইয়াৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণক সম্পূৰ্ণৰূপে আওকাণ কৰিছিল।" পাকিস্তানক বিক্ৰী কৰা গেছৰ মূল্য দেশৰ বৰ্তমানৰ ঘৰুৱা গেছৰ মূল্যতকৈ অধিক হ’ব। ^৩০

২০১৪ আৰু তাৰ পিছত: আংশিক সম্পূৰ্ণতা আৰু অধিক বিবাদ

২০১৭ চনৰ ভিতৰত ভাৰতে পাইপলাইন প্ৰকল্পৰপৰা আঁতৰি আহি ইৰাণৰ সৈতে পোনপটীয়াকৈ কম খৰচী, স্বাধীন সাগৰৰ তলৰ পাইপলাইন অনুসৰণ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰিছিল।^৩১ ২০১৯ চনৰ আৰম্ভণিলৈকে প্ৰকল্পটো যথেষ্ট পলমকৈয়ে থাকিল; পাইপলাইনৰ ইৰাণী অংশ সম্পূৰ্ণ হৈছিল যদিও পাকিস্তানী অংশৰ নিৰ্মাণকাৰ্য্য এতিয়াও চলি আছে আৰু ইৰাণৰ ওপৰত আমেৰিকাৰ নিষেধাজ্ঞাৰ প্ৰভাৱৰ বিষয়ে উদ্বেগ প্ৰকাশ কৰাৰ বাবে ইয়াক আৰু অধিক পলম হোৱাৰ আশা কৰা হৈছিল। ^৩২৩৩

২০২৪ চনৰ ২৩ ফেব্ৰুৱাৰীত পাকিস্তানে ইৰাণ-পাকিস্তান গেছ পাইপলাইন প্ৰকল্প সম্পূৰ্ণ কৰাত অনুমোদন জনায়; প্ৰকল্পটো সময়মতে সম্পূৰ্ণ নহ’লে ১৮ বিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ পৰ্যন্ত সম্ভাৱ্য জৰিমনা ভৰিবলগীয়া হোৱাৰ ভাবুকি থকাৰ পিছতো তেওঁলোকে এই পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে। ^৩৪

২০২৪ চনৰ আগষ্ট মাহত ইৰাণে ২০২৪ চনৰ শেষৰফালে পাকিস্তানে পাইপলাইন নিৰ্মাণ সম্পূৰ্ণ নকৰিলে এই গোচৰটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মধ্যস্থতা আদালতলৈ লৈ যোৱাৰ ভাবুকি দিয়ে।^৩৫ ২০২৪ চনৰ ৩০ অক্টোবৰত এই সম্ভাৱ্য গোচৰৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিবলৈ পাকিস্তানে কেইবাটাও আইন সংস্থা নিযুক্তি দিয়ে।^৩৬

২০২৪ চনৰ ৯ ডিচেম্বৰলৈকে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মধ্যস্থতা আদালতত কোনো গোচৰ ৰুজু হোৱা নাছিল। ^৩৭

প্ৰকল্পৰ দৈৰ্ঘ্য

এই প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে ইৰাণৰপৰা পাকিস্তানলৈ ২৭৭৫ কিলোমিটাৰ গেছ পাইপলাইন নিৰ্মাণ কৰা হ’ব। এই প্ৰকল্পৰ অধীনত ইৰাণত ১১৭২ কিলোমিটাৰ গেছ পাইপলাইন নিৰ্মাণ কৰা হ’ব। ইয়াৰে ৯২০ কিলোমিটাৰ নিৰ্মাণ কৰা হ’ব। ইৰাণৰ গেছ ক্ষেত্ৰৰপৰা ইৰাণশ্বহৰলৈ আৰু ইৰাণচহৰৰপৰা পাকিস্তান সীমান্তলৈকে ২৭০ কিলোমিটাৰ নিৰ্মাণ কৰা হ’ব। ইয়াৰ পিছত পাকিস্তানী অংশত নিৰ্মাণ হ’ব ৭৮৫ কিলোমিটাৰ। ইয়াৰ অন্ত পৰিব পাকিস্তানৰ মুলতানত। বৰ্তমান ইয়াক পাকিস্তানৰ গাদাৰ বন্দৰলৈকে নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। ইয়াৰ পিছত ই পাকিস্তানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ চহৰ কৰাচী, লাহোৰ আৰু ইছলামবাদক সংযোগ কৰিব। পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত গেছ পাইপলাইনে ভাৰতৰ চহৰ মুম্বাই, দিল্লী আৰু কলিকতাক সংযোগ কৰাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছে।

কোম্পানীসমূহ

কেইবাটাও কোম্পানীয়ে বিভিন্ন সময়ত পাইপলাইন নিৰ্মাণৰ বাবে আগ্ৰহ প্ৰকাশ কৰিছে। এই কোম্পানীসমূহৰ ভিতৰত আছিল গেজপ্ৰম, বি এইচ পি, নেশ্যনেল ইৰাণী গেছ কোম্পানী, পেট্ৰ’নাছ আৰু টোটেল। ৰয়েল ডাচ শ্বেল, বি জি গ্ৰুপ, পেট্ৰ’নাছ আৰু ইৰাণৰ এটা ব্যাৱসায়িক গোটৰ এটা কনচৰ্টিয়ামে দক্ষিণ পাৰ্ছৰপৰা পাকিস্তানলৈ গেছ ৰপ্তানিৰ বাবে আলোচনাত মিলিত হৈছিল। ভাৰতীয় অংশৰ সৈতে GAIL জড়িত আছিল। কিন্তু পাইপলাইনৰ ইৰাণী অংশটো নেচনেল ইৰাণী গেছ কোম্পানীয়ে খাটাম আল-আনবিয়া নিৰ্মাণ মুখ্য কাৰ্যালয়ক উপ-ঠিকাদাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰিছিল। পাকিস্তানত আন্তঃৰাজ্যিক গেছ ব্যৱস্থাই পাইপলাইন নিৰ্মাণৰ দায়িত্ব লয়।^৩৮ পাকিস্তানী অংশৰ অভিযান্ত্ৰিক, ক্ৰয়, নিৰ্মাণ আৰু বিত্তীয় চুক্তি ইৰাণৰ তাদবীৰ এনাৰ্জীৰ সৈতে স্বাক্ষৰিত হয়। ইৰাণে নিৰ্মাণৰ বাবে ৫০ কোটি ডলাৰৰ ঋণ দিবলৈ সন্মত হয়, যিটো ২০ বছৰৰ ভিতৰত পৰিশোধ কৰা হ'ব।^২২ কিন্তু ২০১৩ চনৰ ১৩ ডিচেম্বৰত পাকিস্তানৰ পেট্ৰলিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ মন্ত্ৰী শ্বাহিদ খাকান আব্বাছীয়ে ঘোষণা কৰে যে ইৰাণে “গুৰুতৰ আৰ্থিক অসুবিধাৰ” কাৰণে এই প্ৰকল্পৰ বাবে বিত্তীয় সাহায্য দিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছে। ইয়াৰ পিছতো পাকিস্তানী বিষয়াসকলে এই প্ৰকল্পৰ প্ৰতি সম্পূৰ্ণৰূপে দায়বদ্ধ বুলি উল্লেখ কৰে। দুয়োপক্ষই এটা কৰ্মগোট গঠন কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয় যিয়ে দুমাহৰ ভিতৰত প্ৰকল্পটোৰ বাবে নতুন মাপকাঠী নিৰ্ধাৰণ কৰিব; ইয়াৰ ভিতৰত নতুন সময়সীমা আৰু পাকিস্তানৰ ভূ-খণ্ডৰ মাজেৰে পাইপলাইন স্থাপনৰ বিত্তীয় সাহায্যৰ সৈতে জড়িত অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ অন্তৰ্ভুক্ত হ'ব।^৩৯৪০

বাহ্যিক সংযোগ

• Iran-Pakistan-India Pipeline: A View from Washington by Gal Luft, 15 June 2007.
• Iran-Pakistan pipeline: Iran’s new lifeline by Gal Luft, 29 May 2009.