সূৰ্য (দেৱতা)

সূৰ্য (सूर्य) হৈছে হিন্দু ধৰ্মৰ এজন দেৱতা।^১ সংস্কৃত ভাষাত সূৰ্যৰ অৰ্থ বেলি।^২ পৌৰাণিক ভাৰতীয় সাহিত্যত সূৰ্যক আদিত্য, অৰ্ক, ভানু, সৱিতুৰ, পোষণ, ৰবি, মাৰ্তণ্ড, মিত্ৰ, ভাস্কৰ, প্ৰভাকৰ, কথিৰাৱন আৰু বিভাসন আদি নামেৰে সম্বোধিত কৰা হৈছে।^৩৪৫ ৰাজস্থান, গুজৰাট, মধ্য প্ৰদেশ, বিহাৰ, মহাৰাষ্ট্ৰ, উত্তৰ প্ৰদেশ, ঝাৰখণ্ড আৰু ওড়িশাৰ সৌৰপন্থী অৰ্থাৎ সূৰ্যৰ উপাসকসকলৰ মাজত তেওঁৰ গুৰুত্ব অধিক। হিন্দুধৰ্মৰ প্ৰধান পাঁ‌চজন দেৱতাৰ মাজত সূৰ্য অন্যতম। স্মাৰ্ত পৰম্পৰা অনুসৰি ব্ৰহ্মত্ব প্ৰাপ্তিৰ বাবে সূৰ্য এক অপৰিহাৰ্য দেৱতা।^৬

সূৰ্যক প্ৰায়েই সাতটা ঘোঁৰাই টনা এখন ৰথত উপৱিষ্ট হিচাপে চিত্ৰায়িত কৰা হয়। ই দৃশ্যমান সাতোৰঙ আৰু সপ্তাহৰ সাতোটা দিনক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।^২৭ মধ্যযুগীয় হিন্দুধৰ্মত সূৰ্যৰ নামেৰে ত্ৰিদেৱ অৰ্থাৎ ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু আৰু শিৱকো বুজোৱা হৈছিল।^১৮ কিছুসংখ্যক প্ৰাচীন সাহিত্য আৰু কলাত সূৰ্যক ইন্দ্ৰ, গণেশ বা অন্য দেৱতাৰ সৈতে সমূহীয়াভাৱে উপস্থাপন কৰা হৈছিল।^৩৭ বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু জৈন ধৰ্মৰ কলা আৰু সাহিত্যতো সূৰ্যৰ উপস্থিতি দেখা পোৱা যায়।^৯১০

সূৰ্যক এক চক্ৰৰ সৈতে চিত্ৰায়িত কৰা হয়। ইয়াক ধৰ্মচক্ৰ নামেৰে জনা যায়।^১১ ভাৰতীয় জ্যোতিষশাস্ত্ৰৰ মতে সূৰ্য সিংহ ৰাশিৰ অধিপতি। হিন্দু দিনপঞ্জী অনুসৰি ৰবি নামেৰে তেওঁ ৰবিবাৰৰ অধিষ্ঠাতা দেৱতা।^১২ সূৰ্যদেৱতাৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত প্ৰধান উৎসৱ-পাৰ্বনসমূহ হৈছে মকৰ সংক্ৰান্তি, পোংগল, সম্ব দশমী, ৰথ সপ্তমী, ছট পূজা আৰু কুম্ভ মেলা.^{১৩১৪১৫}

ত্ৰয়োদশ শতিকাত সম্ভৱতঃ উত্তৰ ভাৰতলৈ মুছলমানসকলৰ আগমণৰ লগে লগে বিষ্ণু আৰু শিৱৰ বাহিৰে অন্য বৈদিক দেৱতাসকলতকৈ অধিক কালজুৰি হিন্দুধৰ্মৰ এগৰাকী প্ৰধান দেৱতা হিচাপে পৰিগণিত হৈ অহা সূৰ্যৰ উপাসনা বহুলাংশে হ্ৰাস পায়। নতুনকৈ সূৰ্যৰ মন্দিৰ নিৰ্মাণ হোৱা কাৰ্য প্ৰায় বন্ধ হৈ পৰে। পুৰণি মন্দিৰসমূহৰ কিছুসংখ্যক পিছলৈ অন্য দেৱতাৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত হ'বলৈ ধৰে। সূৰ্যক বিষ্ণু আৰু শিৱৰ সৈতে লীণ কৰাৰ বা তেওঁক এই দুয়োগৰাকী দেৱতাতকৈ নিম্ন পৰ্যায়ৰ বুলি গণ্য কৰাৰ এক ৰীতি আৰম্ভ হয়।^১৬

পৌৰাণিক সাহিত্য

বেদ

ঋকবেদৰ প্ৰাচীনতম শ্লোকসমূহত উদিত বেলিতলৰ প্ৰসংগত সূৰ্যৰ উল্লেখ কৰা হৈছে য'ত তেওঁ‌ আন্ধাৰ নাশ কৰি সকলো জীৱ, শুভ শক্তি আৰু জ্ঞানৰ সংবৰ্ধন কৰিছে।^২১৭ কিছুসংখ্যক শ্লোকত সূৰ্যৰ অৰ্থ হৈছে এক জড় পদাৰ্থ বা আকাশৰ এক ৰত্ন। অন্য কিছু শ্লোকত তেওঁক এজন মূৰ্তমান দেৱতাৰ ৰূপত উল্লেখ কৰা হৈছে।^২১৮ ৰাতিপুৱা বা দোকমোকালিৰ দেৱী ঊষাৰ সৈতে সূৰ্যৰ ওতপ্ৰোত সম্পৰ্ক দেখা যায়। তেওঁক কোনো সময়ত ঊষাৰ পুত্ৰ বা স্বামী বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^১৯

ঋকবেদত সূৰ্যৰ জন্ম আৰু প্ৰতিপালন সম্পৰ্কে বৰ্ণনাৰ ভিন্নতা পোৱা যায়। বিভিন্ন দেৱ-দেৱী যেনে আদিত্য অদিতি, দ্যুচ, মিত্ৰ, বৰুণ, অগ্নি, ইন্দ্ৰ, সোম, পুৰুষ, ধাত্ৰী আৰু ইন্দ্ৰ-সোম, ইন্দ্ৰ-বৰুণ, ইন্দ্ৰ-বিষ্ণু, পুৰুষ, ধাত্ৰী আদিয়ৱ যুটীয়াভাৱে বা দেৱতা সমাজে বৰুণৰ তত্বাৱধান লোৱাৰ কথা উল্লেখ আছে।^২০২১ অথৰ্ববেদৰ মতে সূৰ্যৰ আৱিৰ্ভাৱ বৃত্ৰাসুৰৰ পৰা হৈছিল।^২১ বেদত সূৰ্যৰদ্বাৰাই জাগতিক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড বা প্ৰকৃতিৰ উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা হৈছে।^২২ হিন্দুধৰ্মৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু প্ৰলয়ৰ কাৰক বিভিন্ন ত্ৰিমূৰ্তিৰো অন্যতম হিচাপে সূৰ্যৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। এনে ত্ৰিমূৰ্তিৰ ভিতৰত সূৰ্যৰ সৈতে অগ্নি আৰু বায়ু অথবা ইন্দ্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে আৰু তেওঁলোকক একেলগে ব্ৰহ্ম বুলি কোৱা হৈছে।^২৩

বৈদিক সাহিত্যৰ অন্যতম ব্ৰাহ্মণসমূহত (যেনে শতপথ ব্ৰাহ্মণ) একেটা শ্লোকত অগ্নিৰ সৈতে সূৰ্যৰ উল্লেখ আছে।^২৪ সূৰ্যই দিনৰ ভাগত নিজ কাৰ্য সম্পাদন কৰাৰ বিপৰীতে ৰাতিৰ ভাগত অগ্নিয়ে দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰাৰ কথা বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^২৪ কপিলা বাৎসায়নৰ মতে সূৰ্যক অগ্নি তথা ব্ৰহ্মাণ্ডৰ বীজৰ ৰূপত উত্থাপন কৰা হৈছে।^২৫ ব্ৰাহ্মণসমূহ^২৬২৭ আৰু উপনিষদসমূহৰ মতে সূৰ্য পোনপটীয়াভাৱে দৃষ্টি আৰু জ্ঞানৰ সৈতে জড়িত। বৃহদাৰণ্যক, ছান্দোগ্য, কৌশিতকী আদি উপনিষদত বাহ্যিক পূজা-সেৱা ত্যাগ কৰি আত্মদৃষ্টি আৰু ধ্যানৰ যোগেদি অন্তৰত নিহিত ঈশ্বৰৰ উপাসনাৰ জৰিয়তে আত্মজ্ঞান লাভ কৰিবৰ নিমিত্তে সূৰ্যক পৌৰাণিক ঋষিসকলৰ নেত্ৰ হিচাপেও বৰ্ণনা কৰা হৈছে^{২৮২৯৩০}

মহাকাব্য

ৰামায়ণৰ যুদ্ধ কাণ্ডত উল্লেখ থকা মতে ৰাৱণৰ সৈতে সংগ্ৰামৰ পূৰ্বে ৰামক সূৰ্যৰ মহিমা বৰ্ণনা কৰা আদিত্য হৃদয় শ্লোকৰ শিক্ষা দিয়া হৈছিল।

মহাভাৰতত সূৰ্যক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ নেত্ৰ, সকলো জীৱৰে মূল, সাংখ্য (হিন্দুসকলৰ দৰ্শন শিক্ষাবিশেষ) আৰু যোগীসকলৰ লক্ষ্য, আৰু স্বাধীনতা তথা আধ্যাত্মিক মুক্তিৰ স্বৰূপ বুলি কোৱা হৈছে।^২ মহাকাব্যখনত সূৰ্যক কুমাৰী মাতৃ কুন্তীৰ পুত্ৰ কৰ্ণৰ পিতৃ হিচাপে বৰ্ণোৱা হৈছে।^২৩১

জ্যোতিৰ্বিদ্যা

সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিদ্যাৰ শাস্ত্ৰসমূহত সূৰ্যক আকাশমাৰ্গৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদাৰ্থ বুলি কোৱা হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত পঞ্চম শতিকাত ৰচিত আৰ্যভট্টৰ গ্ৰন্থ 'আৰ্যভট্টীয়, ষষ্ঠ শতিকাত ৰচিত লতদেৱৰ ৰোমাকা আৰু বৰাহমিহিৰৰ পঞ্চ সিদ্ধান্ত আৰু সপ্তম শতিকাত ৰচিত ব্ৰহ্মগুপ্তৰ খণ্ডখাদ্যক আদি উল্লেখযোগ্য^৩২ এই গ্ৰন্থসমূহত সূকে ধৰি অন্যান্য গ্ৰহসমূহৰ লগতে ইহঁ‌তৰ আনুমানিক তূলনামূলক গতিৰ বিশেষত্বৰ বিষয়ে উল্লেখ কৰা হৈছে।^৩২ পঞ্চমৰ পৰা দশম শতিকাৰ ভিতৰত ৰচিত সূৰ্য সিদ্ধান্তত বিভিন্ন গ্ৰহ আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত আখ্যানসমূহৰ কথা বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৩২

এই গ্ৰন্থসমূহ সূৰ্য আৰু অন্য গ্ৰহভিত্তিক গণনা আৰু পৃথিৱীৰ তুলনাত ইহঁতৰ গতিৰ বিষয়ে সামান্য সালসলনি থকা সংস্কৰণত উপলব্ধ। ই এই কথাকে সূচায় যে সময়ৰ লগে লগে ইয়াৰ সংশোধন কৰা হৈছিল।^{৩৩৩৪৩৫} উদাহৰণস্বৰূপে, খ্ৰীষ্টিয় প্ৰথম সহস্ৰাব্দৰ হিন্দু পণ্ডিতসকলে এটা বছৰৰ দৈৰ্ঘ্যক বিভিন্নধৰণে অনুমান কৰি উলিয়াইছে:^৩৬

এই সকলোবোৰৰ ভিতৰত সূৰ্য সিদ্ধান্ত আটাইতকৈকৈ পুৰণি হোৱাৰ বিপৰীতে সিদ্ধান্ত শিৰোমণিত উল্লিখিত গণনাই সবাতোকৈ শুদ্ধ।^৩৬