সংগ্ৰাম সিংহ (প্ৰথম)

প্ৰথম সংগ্ৰাম সিংহ(১২ এপ্ৰিল ১৪৮২ – ৩০ জানুৱাৰী ১৫২৮), বেছিকৈ ৰাণা ছাংগা নামেৰে পৰিচিত, ১৫০৯ চনৰ ২৪ মে'ৰ পৰা ১৫২৮ চনত তেওঁৰ মৃত্যুৰ আগলৈকে মেৱাৰৰ মহাৰাণা আছিল। ছিছোদিয়া বংশৰ সদস্য হিচাপে তেওঁ বৰ্তমানৰ ৰাজস্থান, গুজৰাট, মধ্যপ্ৰদেশ, হাৰিয়ানা, সিন্ধ আৰু উত্তৰ প্ৰদেশৰ কিছু অংশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল আৰু তেওঁৰ ৰাজধানী চিত্তোৰগড় আছিল।^১

সামৰিক জীৱনত ছাংগাই চুবুৰীয়া কেইবাখনো চুলতানেটৰ বিৰুদ্ধে ধাৰাবাহিকভাৱে সফলতা লাভ কৰে। ১৫১৯ চনত মালৱা চুলতানৰ বিৰুদ্ধে গাগ্ৰন যুদ্ধৰ পিছত ছাংগাই পূব মালৱাৰ বহু অংশ দখল কৰে।^২ তেওঁ বিভিন্ন সময়ত গুজৰাটৰ চুলতানক নম্ৰ হ’বলৈ বাধ্য কৰিছিল।^৩ তেওঁ মেৱাটৰ খানজাদাসকলকো নিজৰ বশৱৰ্তী হোৱালৈ হ্ৰাস কৰি আধুনিক হাৰিয়ানাৰ ওপৰত নিজৰ দখল বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰিছিল। তেওঁৰ শ্ৰেষ্ঠ বিজয়সমূহৰ ভিতৰত দিল্লীৰ লোডী বংশক খাতোলি, ধোলপুৰ আৰু ৰন্থামবোৰত বহুবাৰ পৰাজয়ৰ সন্মুখীন কৰাই ছাংগাই দক্ষিণ মালৱা আৰু পশ্চিম উত্তৰ প্ৰদেশত বহুখিনি অঞ্চল দখল কৰিবলৈ সক্ষম হয়।^৪

১৫২১ চনত শিখৰত উপনীত হোৱা সংগ্ৰামৰ সাম্ৰাজ্য দক্ষিণে মালৱা চুলতানীৰ ৰাজধানী মাণ্ডুৰ পৰা উত্তৰ-পূবত বায়ানা আৰু আগ্ৰাৰ ওচৰৰ সৰু নদী পিলা খাল (পিলিয়া খাল)লৈকে পশ্চিম আৰু উত্তৰ-পশ্চিমে সিন্ধু নদীলৈকে বিস্তৃত আছিল।^৫ ৰাজপুতৰ প্ৰায় সকলো মুখীয়াল তেওঁৰ প্ৰতি আনুগত্যৰ ঋণী আছিল।^৬ মোগল সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰা বাবৰৰ আগ্ৰাসী শক্তিৰ বিৰুদ্ধেও তেওঁ সমদল উলিয়াইছিল। বায়ানা যুদ্ধত মোগল-আফগান বাহিনীৰ সংযুক্ত বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে প্ৰাৰম্ভিক সফলতা লাভ কৰাৰ পিছতো ছাংগাই খানৱাত উল্লেখযোগ্য পৰাজয়ৰ সন্মুখীন হয় মূলতঃ বাবৰৰ বাৰুদৰ অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে, যিটো সেই সময়ত উত্তৰ ভাৰতত অজ্ঞাত আছিল।^৭

ছাংগাক তেওঁৰ সময়ৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ শাসক হিচাপে প্ৰশংসা কৰা হয়। দিল্লী, মালৱা আৰু গুজৰাটৰ চুলতানসকলৰ বিৰুদ্ধে ১৮খন পিটচ যুদ্ধ জয়লাভ কৰা বুলি কোৱা হয় আৰু বীৰত্ব আৰু নেতৃত্বৰ বাবে বিখ্যাত আছিল। হিচাপ কৰি দেখা গৈছিল যে, ছাংগাই ৮০টাতকৈও অধিক ঘাঁ, এটা চকু আৰু বাহু হেৰুৱাইছিল আৰু বিভিন্ন যুদ্ধৰ আঘাতৰ ফলত এখন ভৰি প্ৰায় বিকল হৈ পৰিছিল। তেওঁক উত্তৰ ভাৰতৰ বিস্তৃত সীমা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা শেষ স্বাধীন হিন্দু সাৰ্বভৌম হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^৮ তেওঁৰ ৰাজত্বকালত তেওঁৰ সমসাময়িক কেইবাজনো লোকে প্ৰশংসা কৰিছিল, য'ত প্ৰথমজন মোগল সম্ৰাট বাবৰেও তেওঁক সেই সময়ৰ "শ্ৰেষ্ঠ ভাৰতীয় শাসক" বুলি অভিহিত কৰাৰ লগতে ভাৰত আক্ৰমণৰ বাবে আমন্ত্ৰণ পঠোৱাৰ অভিযোগো উত্থাপন কৰিছিল, যিটো দাবী বহুলভাৱে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাই।^{৯১০১১} মোগল ইতিহাসবিদ আব্দ আল-কাদিৰ বদায়ুনে সাংগাক সকলো ৰাজপুতৰ ভিতৰত আটাইতকৈ সাহসী বুলি অভিহিত কৰিছিল আৰু লগতে পৃথ্বীৰাজ চৌহানক ৰায় পিথাউৰা নামেৰেও জনাজাত।^১২

আৰম্ভণি জীৱন আৰু অধিগ্ৰহণ

ছাংগাৰ জন্ম হৈছিল ৰজা ৰাইমল আৰু হালবাদৰ ঝলা ৰাজকুমাৰী ৰাণী ৰতন কুঁৱৰৰ ঘৰত। যদিও সমসাময়িক গ্ৰন্থসমূহত তেওঁৰ জন্ম বছৰৰ কথা উল্লেখ কৰা হোৱা নাই, তথাপি ইয়াত তেওঁৰ জন্মৰ সময়ত জ্যোতিষীয় গ্ৰহৰ কিছু স্থান পোৱা যায়, সেইবোৰক শুভ বুলি অভিহিত কৰা হৈছে। এই অৱস্থানসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি, আন কিছুমান গ্ৰহৰ অৱস্থান গ্ৰহণ কৰি আৰু কুম্ভলগড় শিলালিপিৰ আধাৰত ইতিহাসবিদ গৌৰীশংকৰ হীৰাচন্দ ওঝাই ছাংগাৰ জন্ম বছৰ ১৪৮২ বুলি গণনা কৰিছিল।^১৩

ছাংগা ৰাইমলৰ তৃতীয় পুত্ৰ। কিন্তু পৰিস্থিতিৰ বাবে আৰু ভাতৃ পৃথ্বীৰাজ আৰু জগমলৰ সৈতে হোৱা তীব্ৰ সংগ্ৰামত তেওঁৰ এটা চকু হেৰুৱাব লগা হয় আৰু শেষত ১৫০৯ চনত মেৱাৰৰ সিংহাসনৰ উত্তৰাধিকাৰী হয়।^১৪

সামৰিক জীৱন

সামৰিক জীৱনত ছাংগাই আঠাইশখন স্থল যুদ্ধত দিল্লী, মালৱা আৰু গুজৰাটৰ চুলতানসকলক পৰাস্ত কৰি বৰ্তমানৰ ৰাজস্থান, মধ্যপ্ৰদেশ আৰু গুজৰাটৰ উত্তৰ অংশৰ বহু অংশ জয় কৰি নিজৰ শাসন ক্ষেত্ৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰে। হাৰিয়ানা, উত্তৰ প্ৰদেশ আৰু সিন্ধৰ অমৰকোটৰ কিছু অংশৰ ওপৰতো তেওঁৰ নিয়ন্ত্ৰণ আছিল।^{১৫১৬১৭১৮} সিংহাসনত আৰোহণ কৰাৰ পিছত ছাংগাই কূটনীতি আৰু বৈবাহিক মিত্ৰতাৰ জৰিয়তে ৰাজপুতনাৰ যুদ্ধংদেহী বংশসমূহক পুনৰ একত্ৰিত কৰে। বাবৰে ভাৰতত সম্মুখীন হোৱা প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ বিষয়ে বাবৰনামা ত উল্লেখ কৰিছিল। তেওঁ দক্ষিণ ভাৰতৰ বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ কৃষ্ণদেৱৰায়ৰ সমান্তৰালভাৱে সংগক হিন্দুস্তানৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ কাফিৰ ৰজা বুলি অভিহিত কৰে। বাবৰে আৰু কয়, "শেহতীয়াকৈ ছাংগা নিজৰ সাহস আৰু তৰোৱালৰ দ্বাৰা ইমানেই মহান হৈ পৰিছিল যে তেওঁৰ ৰাজ্যত উত্তৰ ভাৰতৰ এক উল্লেখযোগ্য অংশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।"^১৯

কিম্বদন্তি অনুসৰি ছাংগাই ১০০খন যুদ্ধ কৰিছিল আৰু মাত্ৰ এবাৰহে পৰাস্ত হৈছিল। তেওঁৰ কিলাকূটিৰ পৰা এখন হাত হেৰুৱাই ভৰি এখনো পংগু হৈ পৰিছিল আৰু বিভিন্ন সংঘাতৰ পৰা শৰীৰত আশীটা ঘাঁ লাগিছিল।^২০ ছাংগাই নিজৰ বিখ্যাত সামৰিক জীৱনত দিল্লী, মালৱা আৰু গুজৰাটৰ চুলতানসকলক ১৮খন যুদ্ধক্ষেত্ৰত পৰাস্ত কৰি বৰ্তমানৰ ৰাজস্থানৰ বহু অংশ জয় কৰি নিজৰ শাসনক্ষেত্ৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰে। ৰাণাই মালৱাত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিবলৈও সক্ষম হৈছিল আৰু গুজৰাটৰ উত্তৰ অংশৰ ওপৰত আধিপত্য স্থাপন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ভাৰতৰ ৰাজপুতসকলে তেওঁক চুলতানৰ বিৰুদ্ধে নিজৰ নেতা হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলে।^২১ ১৩০৫ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰাজপুত পৰমাৰ বংশৰ পতনৰ পিছত তেওঁ প্ৰথমবাৰৰ বাবে মালৱাত ৰাজপুত শাসন পুনৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।^২২ তেওঁ হিন্দুসকলৰ পৰা পূৰ্বতে মুছলমান শাসকে আৰোপ কৰা জিজিয়া কৰ আঁতৰাই পেলাইছিল। তেওঁক উত্তৰ ভাৰতৰ শেষ স্বাধীন হিন্দু ৰজা হিচাপে গণ্য কৰা হয় যিয়ে এক উল্লেখযোগ্য ভূখণ্ড নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল আৰু কিছুমান সমসাময়িক গ্ৰন্থত হিন্দু সম্ৰাট বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^২৩

মালৱা আক্ৰমণ

মেদিনী ৰায় মালৱাৰ এজন বিদ্ৰোহী মন্ত্ৰী চুলতান মাহমুদৰ বিৰুদ্ধে মালৱাৰ সিংহাসনৰ বাবে জীৱন-মৃত্যুৰ সংগ্ৰাম কৰি আছিল, তেওঁক ৰানা ছাংগাই সাহায্যৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল।^২৪ ফলস্বৰূপে গুজৰাট আৰু মালৱাৰ সংযুক্ত চুলতানী বাহিনীয়ে গাগ্ৰনত ছাংগাৰ নেতৃত্বত চিছ’দিয়াসকলক সমুখ সমৰত ভেটাভেটি হয়। এই যুদ্ধৰ ফল আছিল ৰাজপুতসকলৰ নিৰ্ণায়ক বিজয়।^২৫ যুদ্ধত জয়লাভ আৰু তাৰ পিছত হোৱা অন্যান্য সংঘৰ্ষৰ পিছত ছাংগাই চান্দেৰীৰ সৈতে^২২ পূব আৰু উত্তৰ মালৱা দখল কৰে। ৰায়ে চান্দেৰীক নিজৰ ৰাজধানী,^২৬ কৰাৰ বিপৰীতে শিলাদিত্য তোমৰ ৰাইসেন আৰু সাৰংপুৰ অঞ্চলৰ মাষ্টৰ হিচাপে নিজকে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ইতিহাসবিদ সতীশ চন্দ্ৰ ৰ মতে এইবোৰ ঘটনা ১৫১৮ চনৰ পৰা ১৫১৯ চনৰ ভিতৰত সংঘটিত হৈছিল।^২৭

এই বিজয় আৰু পূব আৰু উত্তৰ মালৱাত হিন্দু শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ পিছত ছাংগাই ৰায়ক সেই অঞ্চলৰ হিন্দুসকলৰ পৰা জিজিয়া কৰ আঁতৰাবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে।^২৮

লোডীৰ বিৰুদ্ধে ৰণ

মালৱা জয় কৰাৰ পিছত ছাংগাই উত্তৰ-পূব ৰাজস্থানৰ ফালে মনোযোগ দিলে, যিটো তেতিয়া দিল্লীৰ চুলতান ইব্ৰাহিম লোডীৰ নিয়ন্ত্ৰণত আছিল। ইব্ৰাহিম লোডীয়ে নিজৰ ভূখণ্ডত ছাংগাই বেদখল কৰাৰ খবৰ শুনি ১৫১৭ চনত সেনাবাহিনী সাজু কৰি মেৱাৰৰ বিৰুদ্ধে যাত্ৰা কৰে। ৰাণা সৈন্যবাহিনীৰ সৈতে হাডোটিৰ সীমান্তৰ খাতোলীত লোডীক লগ পায় আৰু তাৰ পিছৰ খাতোলীত হোৱা যুদ্ধত লোডী সেনাই গুৰুতৰ বিপৰীতমুখী হৈ পলায়ন কৰে। এজন লোডী ৰাজকুমাৰক বন্দী কৰি কাৰাগাৰত ভৰাই থোৱা হ’ল। এই যুদ্ধত ছাংগাই তৰোৱালৰ আঘাতত এটা বাহু হেৰুৱাই পেলায় আৰু কাঁড়ে তেওঁৰ এখন ভৰি আজীৱন পংগু কৰি পেলায়।^২৯

এই ৰাজপুত আগ্ৰাসন (যিটোৰ পৰিসৰ পূৰ্বৰ তিনিটা শতিকাত অভূতপূৰ্ব আছিল)ত স্তম্ভিত হোৱা বুলি কোৱা হয়, ১৫১৮-১৯ চনত পুনৰ মেৱাৰৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন কৰে যদিও ঢোলপুৰৰ যুদ্ধত পুনৰ প্ৰতিপক্ষৰ নম্ৰতা লাভ কৰে। লোডীয়ে বাৰে বাৰে ছাংগাৰ বিৰুদ্ধে যুঁজিছিল, ৰাণা মাথোঁ প্ৰতিবাৰেই পৰাজিত হৈছিল, বৰ্তমানৰ ৰাজস্থানত তেওঁৰ সমগ্ৰ মাটি হেৰুৱাইছিল, আনহাতে ছাংগাৰ প্ৰভাৱ আগ্ৰাৰ পিলিয়া খাৰৰ আকৰ্ষণীয় দূৰত্বলৈকে বিস্তৃত হৈছিল।^৩০

ষোড়শ শতিকাৰ "পৰ্শ্বনাথ-শ্ৰাৱণ-সত্তাৱী" গ্ৰন্থ অনুসৰি ৰাণা সংগাই মন্দসৌৰ ঘেৰাওৰ পিছত ৰন্থাম্বোৰত ইব্ৰাহিম লোডীক আৰু অধিক পৰাস্ত কৰে।^৩১

গুজৰাটত পদাৰ্পন

ইদাৰৰ যুদ্ধসমূহ আছিল ইদাৰৰ ৰাজকুমাৰ দ্বিতীয়ৰ সৈন্যবাহিনী, দ্বিতীয় মুজফ্ফৰ শ্বাহৰ অধীনত গুজৰাট চুলতান ৰাজ্যৰ সহযোগত ভাৰ মল আৰু ৰাণা ছাংগাৰ অধীনত ৰাজপুতসকলৰ সহযোগত ৰায় মলৰ মাজত হোৱা তিনিখন ডাঙৰ যুদ্ধ। এই যুদ্ধবোৰত ছাংগা জড়িত হোৱাৰ মূল কাৰণ আছিল ৰায় মলক নিজৰ প্ৰাপ্য সিংহাসন পুনৰ ওভোতাই দিয়া আৰু গুজৰাট চুলতানৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ষমতাক দুৰ্বল কৰা। ১৫১৭ চনত ৰাণা ছাংগাৰ^৩২ সহায়ত ৰায় মলে দ্বিতীয় মুজ্জাফৰ শ্বাহক সফলতাৰে পৰাস্ত কৰি নিজৰ ৰাজ্য পুনৰ দখল কৰিবলৈ সক্ষম হয়।

১৫২০ চনত ছাংগাই ইদাৰ ৰাজ্যৰ উত্তৰাধিকাৰীত্বৰ প্ৰশ্নত গুজৰাট আক্ৰমণ কৰে, তেওঁৰ ৪০,০০০ ৰাজপুতৰ শক্তিশালী সৈন্যবাহিনীক তেওঁৰ তিনিজন অধীনস্থৰ সহযোগত। মাৰৱাৰৰ ৰাও গংগা ৰাথোৰেও ৮ হাজাৰ ৰাজপুতৰ গেৰিছন লৈ তেওঁৰ লগত যোগ দিলে। ৰাণাৰ আন মিত্ৰসকল আছিল বগদৰ ৰাৱাল উদয় সিং আৰু মেৰতাৰ ৰাও বিৰাম দেৱ। তেওঁ নিজাম খানৰ মুছলমান সৈন্যক পৰাস্ত কৰি আহমেদাবাদলৈ খেদি পঠিয়াইছিল। ৰাজধানী আহমেদাবাদৰ ২০ মাইল আগতে ছাংগাই নিজৰ আক্ৰমণ বন্ধ কৰি দিয়ে। তেওঁ গুজৰাটৰ ৰাজকোষ লুটপাত কৰি কেইবাটাও মছজিদ ধ্বংস কৰি তাৰ ওপৰত মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰে।^৩৩ ধাৰাবাহিক বিজয়ৰ পিছত ছাংগাই উত্তৰ গুজৰাটক সফলতাৰে নিজৰ অধীনলৈ আনে আৰু তেওঁৰ এজন অধীনস্থক তাত শাসন কৰিবলৈ নিযুক্তি দিয়ে।^৩৪৩৫

মোগলৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ

১৫২৬ চনৰ ২১ এপ্ৰিলত টাইমুৰী বংশৰ ৰজা বাবৰে পঞ্চমবাৰৰ বাবে ভাৰত আক্ৰমণ কৰি ইব্ৰাহিম লোডীক প্ৰথম পানীপথৰ যুদ্ধত পৰাস্ত কৰি ফাঁচী দিয়ে। যুদ্ধৰ পিছত ছাংগাই পৃথ্বীৰাজ চৌহানৰ পিছত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কেইবাটাও ৰাজপুত বংশক একত্ৰিত কৰি এক লাখ ৰাজপুত সৈনিকৰ সৈন্যবাহিনী গঠন কৰি আগ্ৰালৈ আগবাঢ়ি যায়।^৩৬

মোগলে বায়ানা দুৰ্গ দখল কৰে যিটো ছাংগাৰ সাম্ৰাজ্যৰ অংশ আছিল সেয়েহে ১৫২৭ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰী মাহত বায়ানাত এক বৃহৎ সংঘৰ্ষ হয় য'ত আব্দুল আজিজৰ নেতৃত্বত বাবৰৰ মোগল বাহিনী ৰানা ছাংগাৰ হাতত পৰাস্ত হয়। মোগলৰ পৰাজয় আছিল ৰাণা ছাংগাৰ শেষ জয়। বৃহৎ হিন্দু সৈন্যৰ সন্মুখীন হৈ এতিয়া কাফীৰৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধক জেহাদ বুলি ঘোষণা কৰি ৰাজপুতৰ বিৰুদ্ধে ধৰ্মীয় অপপ্ৰচাৰৰ উচটনি দিলে। তেওঁ আৰু মদ ত্যাগ কৰি, মদৰ পাত্ৰ ভাঙি আৰু মদ কুঁৱাৰ তললৈ নিক্ষেপ কৰি ঈশ্বৰৰ অনুগ্ৰহ বিচাৰিছিল।^৩৭

১৬ মাৰ্চত আগ্ৰাৰ পৰা ৩৭ মাইল (৬০ কিলোমিটাৰ) পশ্চিমে খানৱাত যুদ্ধ নিশ্চিত কৰাত। কামান, মেচলক আৰু অন্যান্য আগ্নেয়াস্ত্ৰৰ বাবেই মোগল বিজয়ী হৈছিল। ছাংগাক যুদ্ধৰ মাজভাগত কাঁড়ে আঘাত কৰি অচেতন অৱস্থাত ৰাজকুমাৰ মালদেৱ ৰাথোৰৰ সৈতে খুলশালীয়েক অম্বৰৰ পৃথ্বীৰাজ কাচৱাহাই যুদ্ধৰ পৰা আঁতৰাই পেলায়। বিজয়ৰ পিছত বাবৰে শত্ৰুৰ মূৰৰ খুলিৰে এটা টাৱাৰ স্থাপনৰ নিৰ্দেশ দিয়ে, যিটো প্ৰথা টাইমুৰে নিজৰ বিৰোধীৰ বিৰুদ্ধে প্ৰণয়ন কৰিছিল, তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাস নিৰ্বিশেষে। চন্দ্ৰৰ মতে মূৰৰ খুলিৰ টাৱাৰ নিৰ্মাণৰ উদ্দেশ্য কেৱল এক বৃহৎ বিজয়ৰ লিপিবদ্ধ কৰাই নহয়, বিৰোধীক আতংকিত কৰাও আছিল। ইয়াৰ পূৰ্বে বাবুৰেও বাজাউৰৰ আফগানসকলৰ বিৰুদ্ধে একে কৌশল ব্যৱহাৰ কৰিছিল।^৩৮

যুদ্ধৰ সময়ত ছিলহাদীয়েও ছাংগাক বিশ্বাসঘাতকতা কৰিছিল আৰু তেওঁ পক্ষৰ সৈন্য সলনি কৰি বাবৰৰ ওচৰলৈ গৈছিল।^৩৯

মোগলৰ বিজয়ক উত্তৰ ভাৰতত মোগলৰ বিজয়ৰ এক ল্যাণ্ডমাৰ্ক ইভেণ্ট হিচাপে দেখা যায় কাৰণ এই যুদ্ধখন পানীপথতকৈয়ো অধিক ঐতিহাসিক আৰু পৰিঘটনাপূৰ্ণ হৈ উঠিছিল কাৰণ ই বাবৰক উত্তৰ ভাৰতৰ নিৰ্বিবাদ মালিক কৰি তুলিছিল আৰু লগতে ভাবুকিপূৰ্ণ আৰু ৰাজপুত শক্তিক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিছিল। ইতিহাসবিদ আন্দ্ৰে উইংকৰ মতে খানৱাত বিজয়ৰ পিছত মোগল ক্ষমতাৰ কেন্দ্ৰ কাবুলৰ পৰিৱৰ্তে আগ্ৰা হৈ পৰে আৰু আলমগীৰৰ মৃত্যুৰ পিছতো ইয়াৰ পতনলৈকে তেনেকৈয়ে থাকে।^৪০৪১ আধুনিক ইতিহাসবিদসকলৰ মতে বাবৰৰ কামান নাথাকিলে হয়তো বাবৰৰ বিৰুদ্ধে সাংগাই ঐতিহাসিক জয় লাভ কৰিলেহেঁতেন। বাবৰৰ কামানে ভাৰতীয় যুদ্ধৰ আওপুৰণি ধাৰাসমূহৰ অন্ত পেলাইছিল।^৪২

যি কি নহওক ৰাজপুত ক্ষমতা চিৰদিনৰ বাবে চেপি ধৰা হ'ল বুলি ধৰি লোৱাটো ভুল হ'ব, বাবৰে ৰাজস্থানত তেওঁৰ পৰৱৰ্তী আক্ৰমণ বন্ধ কৰি দিলে, ৰাজপুত বাহিনীয়ে সাংগাৰ চিকিৎসাৰ বাবে দৌছাৰ ওচৰৰ বাসৱাত শিবিৰ পাতিলে, চিকিৎসাৰ পিছত অলপ পিছতে সাংগাই বাবৰৰ বিৰুদ্ধে আন এক যুদ্ধৰ প্ৰস্তুতি আৰম্ভ কৰিলে।^৪৩

মৃত্যু আৰু উত্তৰাধিকাৰ

ছাংগাক অচেতন অৱস্থাত যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ পৰা আঁতৰাই লৈ যায় তেওঁৰ খুলশালীয়েক অম্বৰৰ পৃথ্বীৰাজ সিং আৰু মাৰোৱাৰৰ মালদেও ৰাথোৰে। চেতনা ঘূৰাই পোৱাৰ পিছত তেওঁ বাবৰক পৰাস্ত কৰি দিল্লী জয় নকৰালৈকে চিত্তোৰলৈ ঘূৰি নাহে বুলি শপত খালে। তেওঁ পাগুৰি পিন্ধাও বন্ধ কৰি দিছিল আৰু মূৰত কাপোৰ মেৰিয়াই লৈছিল।^৪৪ বাবৰৰ বিৰুদ্ধে পুনৰ যুদ্ধ কৰিবলৈ সাজু হৈ থাকোঁতে বাবৰৰ লগত পুনৰ সংঘাত নিবিচৰা নিজৰ সম্ভ্ৰান্ত লোকে তেওঁক বিষাক্ত কৰি পেলালে। ১৫২৮ চনৰ জানুৱাৰী^৪৫ বা ১৫২৮ চনৰ ২০ মে'ত^৪৬ কল্পিত তেওঁৰ মৃত্যু হয় আৰু তেওঁৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ দ্বিতীয় ৰতন সিংহ ৰাজপাটত বহে।

ছাংগাৰ পৰাজয়ৰ পিছত তেওঁৰ অধীনস্থ মেদিনী ৰায়ক চান্দেৰী ঘেৰাও কৰাত বাবৰৰ হাতত পৰাস্ত হয় আৰু বাবৰে ৰায় ৰাজ্য চান্দেৰীৰ ৰাজধানী দখল কৰে। মালৱা জয় কৰাত ঐতিহাসিকভাৱে ই গুৰুত্বপূৰ্ণ হোৱাৰ বাবে চান্দেৰীৰ সলনি মেডিনীক ছামছাবাদৰ প্ৰস্তাৱ দিয়া হৈছিল যদিও ৰাৱে সেই প্ৰস্তাৱ নাকচ কৰি যুঁজি মৰিবলৈ বাছি লৈছিল। ৰাজপুত মহিলা আৰু শিশুসকলে বাবৰৰ সেনাৰ পৰা নিজৰ সন্মান বচাবলৈ আত্মদাহ কৰিছিল।^৪৪ ইয়াৰ পিছত বাবৰে তেওঁৰ বিজয়ৰ পিছত চান্দেৰীক বন্দী কৰে যিটো পূৰ্বতে ৰায়ৰ শাসনত আছিল।^৪৭

ৰাণা ছাংগাই এৰি থৈ যোৱা শক্তিৰ শূন্যতা পূৰণ কৰিলে ৰাও মালদেও ৰাথোৰে। তেওঁ আগশাৰীৰ ৰাজপুত ৰজাৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে আৰু অশ্বাৰোহীৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধিৰ জৰিয়তে এই সময়ছোৱাত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে।^৪৮