মোক্ষ

মোক্ষ (मोक्ष; ), বিমোক্ষ, বিমুক্তি বা মুক্তি হিন্দুধৰ্ম, বৌদ্ধধৰ্ম, জৈনধৰ্ম আৰু শিখধৰ্মত বহুলভাৱে ব্যৱহৃত এক আধ্যাত্মিক ধাৰণা, যি মূলতঃ মুক্তি বা বন্ধনৰ পৰা উন্মুক্ততা বুজায়। ^১

ধৰ্মদৰ্শনত মোক্ষৰ দুটা মুখ্য অৰ্থ-ক্ষেত্ৰ দেখা যায়: সংসাৰ (জন্ম-মৃত্যু-পুনৰ্জন্ম) চক্ৰৰ পৰা মুক্তি; আৰু জ্ঞানতাত্ত্বিক বা মনস্তাত্ত্বিক অৰ্থত অজ্ঞান বা অবিদ্যাৰ পৰা মুক্তি, আত্ম-জ্ঞান, আত্ম-সাক্ষাৎকাৰ, স্ব-চেতনা।^২

হিন্দু পৰম্পৰাত মোক্ষক মানুহৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থৰ ভিতৰত সৰ্বোচ্চ বুলি প্ৰায় আলোচনা কৰা হয়। ধৰ্ম (নৈতিক/শৃঙ্খলিত জীৱন), অৰ্থ (জীৱিকা/সমৃদ্ধি), কাম (আনন্দ/ইচ্ছাপূৰণ), আৰু মোক্ষ, চাৰিওটা জীৱনৰ লক্ষ্য।।^৩

ব্যুৎপত্তি

মোক্ষ শব্দৰ উৎস সংস্কৃত ধাতু মুচ্‌ (“মুক্ত কৰা, এৰি দিয়া, উন্মুক্ত কৰা”)ৰ পৰা আহিছে।^৪

জৈন শাস্ত্ৰীয় ব্যাখ্যাত কেতিয়াবা মোহ (আসক্তি) + ক্ষয় (নাশ) মিলাই “আসক্তিৰ বিনাশ” ৰূপেও এই পদৰ ব্যাখ্যা কৰা হয়।^৫

সংজ্ঞা আৰু মূল ধাৰণা

মোক্ষ বুলিলে “মুক্তি” বুজালেও, কিহৰ পৰা মুক্তি আৰু কেনেকৈ মুক্তি, এই প্ৰশ্নত বিভিন্ন ভাৰতীয় দৰ্শন পৰম্পৰাৰ উত্তৰ ভিন্ন।^৬

কিছুমান পৰম্পৰাত নৈতিক কৰ্ম বা আচৰণক উত্তম পথ গণ্য কৰা হয়, কিছুমানত ভক্তি, কিছুমানত ধ্যান-যোগ, আৰু কিছুমানত আত্মজ্ঞানক মুখ্য গণ্য কৰা হয়। মোক্ষক জীৱিত অৱস্থাতেই লাভ কৰা যায় বুলিও বহু ধাৰাত (জীৱনমুক্তি) কোৱা হয়; আন কিছুমানত মৃত্যুৰ পাছতহে সম্ভৱ বুলি ধৰা হয়।

সংসাৰৰ পৰা মুক্তি

সংসাৰৰ (জন্ম-পুনৰ্জন্ম) ধাৰণা বিকশিত হোৱাৰ লগে লগে মোক্ষক বহু সময়ত “দুখ" বা "ক্লেশ" চক্ৰৰ অন্ত বুলি বৰ্ণনা কৰা হয়। অৰ্থাৎ পুনঃ জন্ম নোহোৱাকৈ “বন্ধন” শেষ হোৱা অৱস্থা।^৭

জ্ঞানতাত্ত্বিক বা মনস্তাত্ত্বিক অৰ্থ: অজ্ঞানৰ পৰা মুক্তি

এই অৰ্থত মোক্ষ মানে আত্ম-সাক্ষাৎকাৰ বা স্ব-জ্ঞান, অবিদ্যা/ভ্ৰম/অধ্যাস আদিৰ পৰা মুক্তি, য’ত মানুহৰ চেতনা অধিক “অবাধ” হৈ উঠে। ই বহু বেদান্তীয় আৰু যোগ-ভিত্তিক ব্যাখ্যাত ব্যৱহৃত হয়।^৮

সমাৰ্থক আৰু নিকট-ধাৰণা

কিছুমান গ্ৰন্থ আৰু ধাৰাত মোক্ষ, নিৰ্বাণ, কৈৱল্য আদি শব্দ একে ধৰণে ব্যৱহাৰ হোৱা দেখা যায়, কিন্তু বিভিন্ন ধৰ্ম আৰু দৰ্শন-পৰম্পৰাত ইয়াৰ সূক্ষ্ম অৰ্থভেদ থাকে।

উদাহৰণস্বৰূপে, বৌদ্ধধৰ্মত "নিৰ্বাণ" অধিক প্ৰচলিত, আৰু আত্ম (অত্তা/আত্মন) ধাৰণাৰ বিষয়ে বৌদ্ধ আৰু হিন্দু দৰ্শনৰ মূল ধাৰণা ভিন্ন।^৯