ধৰ্ম (ভাৰতীয় দৰ্শন)

ধৰ্ম (সংস্কৃত: धर्म) বা ধম্ম (পালি: ধম্ম) ভাৰতীয় আধ্যাত্মিক পৰম্পৰাসমূহৰ (যেনে হিন্দুধৰ্ম, বৌদ্ধধৰ্ম, জৈনধৰ্ম আৰু শিখধৰ্ম) এক কেন্দ্ৰীয় ধাৰণা। আধুনিক অসমীয়া ভাষাত "ধৰ্ম" শব্দৰ ব্যৱহাৰ এই ভাৰতীয় দাৰ্শনিক ধাৰণাৰ বিষয়ে হোৱাৰ উপৰিও আন অৰ্থতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যেনে "উপাসনা পদ্ধতি" বুজাবলৈ। পিচে, ভাৰতীয় দাৰ্শনিক আলোচনাত ধৰ্মক সহজে উপাসনা পদ্ধতি (religion) হিচাপে অনুবাদ কৰিব পৰা নাযায়।^১২ সেয়ে বৰ্তমানে অসমীয়া ভাষাত এই শব্দই দুটি অৰ্থ বহন কৰে। সাধাৰণ ব্যৱহাৰত, ভাৰতীয় দাৰ্শনিক "ধৰ্ম"ক “ঠিক জীৱন-যাপন” বা “সঠিকত পথ” আদি বুজাবলৈও ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^৩

ব্যুৎপত্তি

‘ধৰ্ম’ শব্দটো সংস্কৃত ধাতু "ধৃ"ৰ (“ধৰি ৰখা/সমৰ্থন কৰা”) পৰা উৎপন্ন; সেয়ে ইয়াৰ এক মৌলিক অৰ্থ “যি স্থিতিশীল/স্থাপিত” বা “আইন/নীতি”।^৪ ঋগ্বেদত ই ধৰ্মন্‌- ৰূপে দেখা যায়, য’ত “স্থিতিশীল বস্তু” আৰু ৰূপক অৰ্থত “সমৰ্থক/ধাৰক” আদি অৰ্থ ই ব্যৱহৃত।^৫

প্ৰাকৃত আৰু পালি ভাষাত ই “ধম্ম” ৰূপে দেখা যায়।^৬ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাত মৌৰ্য সম্ৰাট অশোকৰ কান্দাহাৰ শিলালিপিত “ধৰ্ম”ক গ্ৰীক ভাষাত "eusebeia" হিচাপে অনুবাদ কৰাৰ কথাও আলোচিত।^৭

সংজ্ঞা আৰু পৰিসৰ

ধৰ্ম ভাৰতীয় দৰ্শন আৰু আধ্যাত্মিক পৰম্পৰাসমূহত নীতি, কৰ্তব্য, অধিকাৰ, আচৰণ, ন্যায়-আইন, গুণ-নীতি, নৈতিকতা আৰু আচাৰ-অনুষ্ঠান আদিৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এক বিস্তৃত ধাৰণা।^৮

এই বহুমুখিতাৰ বাবে পুৰণি সংস্কৃত গ্ৰন্থসমূহ অনুবাদ কৰোঁতে আধুনিক অনুবাদকসকল বিশেষ জটিলতাৰ সন্মুখীন হয়।^৯ ‘ধৰ্ম’ৰ বিপৰীত শব্দ অধৰ্ম (अधर्म), অৰ্থাৎ “যি ধৰ্ম নহয়” বা “নৈতিক/প্ৰাকৃতিক বিধিৰ বিৰোধী” আচৰণ।^১০

বিভিন্ন পৰম্পৰাত ব্যৱহাৰ

হিন্দুধৰ্মত ধৰ্মক ঋত (Ṛta), অৰ্থাৎ বিশ্ব-ব্যৱস্থা বা বিধানৰ সৈতে সংগতি ৰাখি কৰা আচৰণ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়; ইয়াৰ অন্তৰ্গত কৰ্তব্য, অধিকাৰ, আইন, নৈতিকতা আৰু “ধাৰ্মিক জীৱন পথ”।^১১ হিন্দুধৰ্মত ই চাৰি পুৰুষাৰ্থৰো অন্যতম।

বৌদ্ধধৰ্মত “ধৰ্ম" বা "ধম্ম” বুদ্ধৰ উপদেশ আৰু বাস্তৱৰ সত্য স্বৰূপ বুজাবলৈ ব্যৱহৃত। বৌদ্ধ দৰ্শনত ই “পৰিঘটনা” আৰু “পৰম সত্য”ৰ অৰ্থেও প্ৰসংগক্ৰমে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১২

জৈনধৰ্মত "ধৰ্ম" মূলতঃ তীৰ্থংকৰ বা জিনৰ শিক্ষাসমূহ আৰু নৈতিক পৰিশুদ্ধিভিত্তিক মতবাদৰ সৈতে জড়িত। বিশেষকৈ তত্ত্বাৰ্থসূত্ৰত “দশ ধৰ্ম” (দহটা ধৰ্ম): সহিষ্ণুতা, নম্ৰতা, সত্যতা আদিৰ উল্লেখ আছে।^১৩

শিখধৰ্মত “ধৰম” শব্দই ন্যায়পথ, সঠিক ধৰ্মাচাৰ আৰু নৈতিক কৰ্তব্য পালনৰ বোধ প্ৰকাশ কৰে; গুৰু গ্ৰন্থ চাহিবত ইয়াক কৰ্তব্য আৰু নৈতিক মূল্যবোধৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে।^১৪

ইতিহাস আৰু প্ৰতীক

বৈদিক সাহিত্যত “ধৰ্ম” শব্দটোৰ ব্যৱহাৰ প্ৰাচীন; ঋগ্বেদীয় ধাৰণাত ই বিশ্ব-শৃঙ্খলা, স্থিতি আৰু অনুষ্টুপ-ক্ৰিয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ পৰৱৰ্তী সাহিত্যত সামাজিক-নৈতিক অৰ্থলৈ বিস্তাৰ পায়।^১৫ অশোকৰ ধৰ্মচক্ৰই ভাৰতীয় সভ্যতাত ধৰ্ম ধাৰণাটোৰ সাংকেতিক গুৰুত্ব দেখুৱায়।

স্বাধীন ভাৰতৰ পতাকাৰ মধ্যৱৰ্তী চক্ৰটোকো অশোক চক্ৰ ৰূপে ব্যাখ্যা কৰা হয়।^১৬