মিহিৰভোজ

মিহিৰ ভোজ (ৰাজত্ব প্ৰায় ৮৩৬ – প্ৰায় ৮৮৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) বা প্ৰথম ভোজ ৮৩৬ চনৰপৰা ৮৮৫ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ প্ৰতিহাৰ সম্ৰাট আছিল। তেওঁ পিতৃ ৰামভদ্ৰৰপৰা দুৰ্বল আৰু অশান্ত ৰাজ্য লাভ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ সক্ষম শাসনে ইয়াক এখন বৃহৎ আৰু সমৃদ্ধিশালী সাম্ৰাজ্যলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল। ভোজ বিষ্ণুৰ ভক্ত আছিল আৰু তেওঁৰ কিছুমান মুদ্ৰাত থকা আদিবৰাহ উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল। ^১ নৱম শতিকাৰ ভাৰতৰ অন্যতম উল্লেখযোগ্য ৰাজনৈতিক ব্যক্তি, তেওঁ ধ্ৰুৱ ধৰবৰ্ষ আৰু ধৰ্ম পালৰ সৈতে এজন মহান সাধাৰণ আৰু সাম্ৰাজ্য নিৰ্মাতা হিচাপে স্থান লাভ কৰে। ^২

মিহিৰভোজৰ দিনত ভোজ সাম্ৰাজ্য শিখৰত আৰোহণ কৰিছিল। ভোজৰ সাম্ৰাজ্য দক্ষিণে নৰ্মদা নদী, উত্তৰ-পশ্চিমে ছতলেজ নদী আৰু পূবে বংগলৈকে বিস্তৃত হৈছিল। মিহিৰভোজৰ সাম্ৰাজ্য হিমালয়ৰ পাদদেশৰপৰা নৰ্মদা নদীলৈকে বিস্তৃত অঞ্চল সামৰি লৈ উত্তৰ প্ৰদেশৰ ইটাৱা জিলাকো সামৰি লৈছিল। ^৩৪

ৰাজত্ব

তেওঁৰ ৰাজত্বকালত ৰাজধানী আছিল কনৌজ (বৰ্তমানৰ উত্তৰ প্ৰদেশ)।

তেওঁ আৰব-ইছলামিক আক্ৰমণকাৰীৰ তিক্ত শত্ৰু আছিল যিসকলে আৰব বুৰঞ্জীকাৰ চুলাইমানৰ মতে বৃহৎ সৈন্যবাহিনী বজাই ৰাখিছিল আৰু তেওঁলোকৰ এটা উন্নত অশ্বাৰোহী বাহিনী আছিল।

তেওঁৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ প্ৰথম মহেন্দ্ৰপাল (প্ৰায় ৮৩৬ – ৯১০ খ্ৰীষ্টাব্দ) ৰাজপাটত বহে।

সামৰিক কৰ্মজীৱন

মিহিৰা ভোজাই প্ৰথমে ৰাজস্থানৰ বিদ্ৰোহী সামন্তৰাজক চেপি ধৰি নিজৰ ভূ-খণ্ড সুদৃঢ় কৰিছিল, তাৰ পিছত পুৰণি শত্ৰু পাল আৰু ৰাষ্ট্ৰকুটৰ বিৰুদ্ধে মনোযোগ দিছিল ^৫

শাসন ব্যৱস্থা সুদৃঢ় কৰাৰ পাছত গুজৰাট ৰাষ্ট্ৰকুট বংশৰ দ্বিতীয় ধ্ৰুৱ আৰু তেওঁৰ কনিষ্ঠ ভাতৃৰ মাজত গুজৰাটৰ সিংহাসনৰ বাবে উত্তৰাধিকাৰী যুদ্ধত জড়িত হৈ পৰে। ধ্ৰুৱৰ কনিষ্ঠ ভাতৃৰপক্ষ লৈ ভোজাই গুজৰাটৰ ধ্ৰুৱৰ বিৰুদ্ধে অশ্বাৰোহী বাহিনীৰ আক্ৰমণ চলায়। যদিও দ্বিতীয় ধ্ৰুৱই এই আক্ৰমণক প্ৰতিহত কৰিছিল, তথাপি ভোজাই গুজৰাট আৰু মালৱাৰ কিছু অংশ নিয়ন্ত্ৰণ ৰাখিবলৈ সক্ষম হৈছিল। ^৬

৮৮৮ চনৰ কোনোবা এটা সময়ত গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰ গুজৰাটৰ ৰাষ্ট্ৰকুট ৰজা দ্বিতীয় কৃষ্ণই উজ্জয়িনত এক বৃহৎ যুদ্ধত পৰাস্ত কৰে। কিন্তু ইয়াৰ প্ৰতিশোধ বোধহয় প্ৰতিহাৰসকলে অতি সোনকালেই ল’লে, কাৰণ তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ শেষলৈকে ভোজাই গুজৰাটৰ ৰাষ্ট্ৰকুট বংশক সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰি পেলাইছিল। ^৭

ভোজৰ অধীনস্থ চাটছুৰ গুহিলা সামন্তবাদী হৰ্ষক এনেদৰে বৰ্ণনা কৰা হৈছে:

“শক্তিশালী হাতী সৈন্যৰ সহায়ত উত্তৰ শাসকসকলক পৰাস্ত কৰা", আৰু "ভোজক আনুগত্যৰে 'শ্ৰীমষ' জাতৰ বিশেষ ঘোঁৰা উপহাৰ দিয়া, যিয়ে সহজেই বালিৰ সাগৰ পাৰ হ'ব পাৰে।" ^৫

বিজয়ী হোৱাৰ উপৰি ভোজ আছিল এজন মহান কূটনীতিবিদ। তেওঁ জয় কৰি বশ কৰা ৰাজ্যসমূহৰ ভিতৰত ত্ৰাৱনী, বল্লা, মদা, আৰ্য, গুজৰাট, লতা পাৰ্বাৰ্ত আৰু বুণ্ডেলখণ্ডৰ চাণ্ডেলা আদি অন্যতম। ভোজৰ দৌলতপুৰা-দৌছা শিলালিপি (৮৪৩ খ্ৰীষ্টাব্দ) দৌছা অঞ্চলত তেওঁৰ শাসনক নিশ্চিত কৰিছে। আন এটা শিলালিপিত লিখা আছে যে "ভোজাৰ ভূ-খণ্ড ছাটলেজ নদীৰ পূব দিশলৈকে বিস্তৃত আছিল।" কলহনৰ ৰাজতৰংগিনীত উল্লেখ আছে যে ভোজৰ ভূ-খণ্ড কাশ্মীৰলৈকে উত্তৰ দিশলৈকে বিস্তৃত আছিল, আৰু ভোজাই শাসকীয় থাক্কিয়াকা বংশক পৰাস্ত কৰি পঞ্জাৱ দখল কৰিছিল।^৫৮

দেৱপালৰ মৃত্যুৰ পাছত ভোজে পাল সম্ৰাট নাৰায়ণপালক পৰাস্ত কৰি পূব দিশলৈ নিজৰ সীমা সম্প্ৰসাৰিত কৰি গোৰখপুৰৰ সমীপত পাল অধীনস্থ ভূ-খণ্ডলৈ পৰিণত কৰে। ৰাজত্বকালৰ শেষৰফালে প্ৰায় ৮৮০ চনত ভোজ উজ্জয়িনত এক বৃহৎ যুদ্ধত গুজৰাটৰ ৰাষ্ট্ৰকুট ৰজা দ্বিতীয় কৃষ্ণৰ হাতত পৰাস্ত হয়। কিন্তু সম্ভৱতঃ প্ৰতিহাৰৰফালৰপৰা অতি সোনকালেই প্ৰতিশোধ লোৱা হয়, কিয়নো তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ শেষলৈকে ভোজে গুজৰাট ৰাষ্ট্ৰকুট বংশক সফলতাৰে নিঃশেষ কৰি পেলাইছিল।

আৰবৰ সৈতে সংঘাত

অষ্টম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে আৰবসকলে সিন্ধৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ লাভৰ বাবে বাৰে বাৰে যুদ্ধ কৰিছিল। সিন্ধত শাসন কৰা ইমৰাণ ইবনে মুছাই আৰব শাসনৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলসমূহলৈ সম্প্ৰসাৰণ কৰাৰ চেষ্টা কৰিছিল। যেতিয়া ভোজ শক্তিশালী হৈ উঠিছিল, তেতিয়া প্ৰতিহাৰসকলে প্ৰতিহত আক্ৰমণ কৰি সিন্ধনৰ দুৰ্গৰপৰা খেদি পঠিয়াইছিল আৰু ৮৩৩ চনৰপৰা ৮৪২ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত আৰবসকলক কুচ্চৰপৰা বহিষ্কাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ পিছত আৰবসকলে সিন্ধৰ এক বৃহৎ অংশ হেৰুৱাই পেলায়। এইটোৱেই আছিল মিহিৰ ভোজা আৰু ইমৰাণ ইবনে মুছাৰ শক্তিৰ মাজত মূল সংঘাত।^{৯১০১১}

দশম শতিকাৰ পাৰ্চী ভৌগোলিক গ্ৰন্থ হুদুদ-উল-আলামত উল্লেখ আছে যে ভাৰতৰ অধিকাংশ ৰজাই শক্তিশালী ‘কিন্নাউজৰ ৰায়’ৰ আধিপত্য স্বীকাৰ কৰিছিল, (কন্নৌজ আছিল সাম্ৰাজ্যিক প্ৰতিহাৰৰ ৰাজধানী) যাৰ শক্তিশালী সৈন্যবাহিনীত ১ লাখ ৫০ হাজাৰ শক্তিশালী অশ্বাৰোহী আৰু ৮০০টা যুদ্ধহস্তী আছিল।

মিহিৰ ভোজৰ মুদ্ৰা

মিহিৰ ভোজৰ শিৰোনাম আছিল শ্ৰীমদ্-আদিৱৰ (বিষ্ণুৰ সৌভাগ্যৱান আদি বৰাহ অৱতাৰ), আৰু সেইবাবেই আদিভাৰাহ নাট্য বিলানৰ মুদ্ৰাক তেওঁৰ বুলি আৰোপ কৰাত পণ্ডিতসকলে বহুলাংশে একমত। এই মুদ্ৰাবোৰৰ এফালে আদিবৰাহৰ প্ৰতিমূৰ্তি আছে। ^১২মুদ্ৰাটোৰ এটা ফালে ভগৱান আদিবৰাহৰ সোঁফালে দণ্ড থকা সূৰ্য্য চক্ৰ আৰু বাঁওফালে গদা, পদুম ফুল, শংখৰ খোলা আদি অন্যান্য প্ৰতীক। প্ৰভুৰ ভৰিৰ তলত এটা সাপ আছে, সম্ভৱতঃ দুটা মূৰ। ^১৩

আলেকজেণ্ডাৰ কানিংহামৰ মতে এই ধৰণৰ মুদ্ৰা কেৱল ৰূপ আৰু তামতহে পোৱা যায়। তামৰ মুদ্ৰাবোৰ ৰূপৰ মুদ্ৰা হিচাপে প্ৰচলিত কৰিবলৈ প্ৰথমে ৰূপৰ আৱৰণ দিয়া হৈছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ^১৩

আলাউদ্দিন খিলজীৰ অধীনত থকা মুদ্ৰাঘৰৰ বিষয়া হিচাপে থকা ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ গ্ৰন্থ দ্ৰাব্য-পৰীক্ষাত ঠাক্কাৰ ফেৰুৱে আদিবাৰাৰ মুদ্ৰা লক্ষ্য কৰিছিল। ^৫

বাহ্যিক সংযোগ

• Deyell, John S. (1999). Living without Silver. Oxford University Press, New Delhi. ISBN 0-19-564983-4