ধৰ্ম পাল

ধৰ্ম পাল (১০৩৫–১০৬০) কামৰূপ (দ্ব্যৰ্থতা দূৰীকৰণ পৃষ্ঠা) ৰাজ্যৰ পাল ৰাজবংশ (কামৰূপ)ৰ শাসক আছিল।^১ তেওঁ হৰ্ষ পালৰ পুত্ৰ আৰু উত্তৰাধিকাৰী আছিল।

শিলালিপি

ধৰ্মৰ ৰাজত্বকালৰ পৰা তিনিখন তামৰ ফলি পোৱা যায়:

• খনামুখ ফলি
• শুভংকৰপটক অনুদান ফলি
• পুষ্পভদ্ৰ ফলি

প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় ফলিসমূহ একেজন কবিয়ে ৰচনা কৰিছিল বুলি ইয়াৰ ভাষাশৈলীৰ আড়ম্বৰপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰশংসাসূচক উপাধিৰ পৰা ধৰিব পাৰি আৰু ধৰ্ম পালে জাৰি কৰিছিল। তেওঁৰ ৰাজত্বকালৰ প্ৰথম বছৰতে খনামুখ ফলি জাৰি কৰা হৈছিল। দান কৰা ব্যক্তিজন আছিল বিষ্ণুৰ পুত্ৰ আৰু উম্মোকাৰ নাতি আৰু ব্ৰাহ্মণ পৰিয়ালৰ পৰা জন্মগ্ৰহণ কৰা, কাশ্যপ জাতি আৰু যজুৰ্বেদৰ কান্বশাখাৰ অন্তৰ্গত আৰু মধ্য দেশৰ পৰা অহা। ধাৰাবাহিকৰ ২ত থকা ফলিখন তৃতীয় ৰাজত্বকালত জাৰি কৰা হৈছিল। দান কৰা ব্যক্তিজন আছিল বিদ্বান ব্ৰাহ্মণৰ বাবে পৰিচিত শ্ৰাৱস্তিৰ ক্ৰোদঞ্জা গাঁৱৰ। উক্ত গাঁওখন এতিয়াৰ বাংলাদেশৰ দিনাজপুৰ জিলাৰ কৰঞ্জা বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ কনৌজ অঞ্চলত বিদ্বান ব্ৰাহ্মণৰ কেন্দ্ৰবিন্দু ক্ৰোডাঞ্চি আৰু কোলাঞ্চি বুলি আন ঠাইত ক্ৰোডাঞ্জাৰ নাম পোৱা যায় আৰু উত্তৰ বংগত বসতি স্থাপন কৰা এই ঠাইৰ ব্ৰাহ্মণসকলে শ্ৰাৱস্তি আৰু তাৰ্কাৰীৰ দৰে নিজৰ পুৰণি বাসস্থানৰ নাম নতুন বাসস্থানলৈ দিয়া যেন লাগে।

কামৰূপ নগৰ

বলভদ্ৰৰ দ্বাৰা ৰচিত গো পালৰ গছতল তামৰ ফলিৰ লিপিৰ বাহিৰে অসমত পূৰ্বৰ লিপিৰ দৰে ইয়াৰ সৃষ্টিকৰ্তা প্ৰস্থানকল্পৰ নাম থকাৰ অৰ্থত প্ৰথম দুখন প্ৰশস্তিৰ প্ৰৱৰ্তন ব্যতিক্ৰম। অনিৰুদ্ধৰ প্ৰশস্তিত ধৰ্মপালক "কামৰূপনগৰ নামৰ এখন নগৰত বিকশি উঠা" বুলি উল্লেখ কৰাটোৱে বিতৰ্কৰ সৃষ্টি কৰিছে, কাৰণ ব্ৰহ্মপাল শাখাৰ ৰাজধানীখনৰ নাম কিছুমান ৰেকৰ্ডত হাড়প্পকা আৰু আন কিছুমানত দুৰ্জয় নামেৰে নামাকৰণ কৰা হৈছে। ৰত্ন পালে নিজৰ ৰাজধানী দূৰ্জয়ালৈ হস্তান্তৰ কৰি গো পালে হাড়প্পাকালৈ পুনৰ ঘূৰাই দিয়া বুলিও মানি লোৱা হৈছে। এইদৰে কামৰূপনগৰ হাড়প্পাকাৰ সৈতে একে নে ই একেবাৰে বেলেগ আৰু নতুন চহৰ সেইটো নিৰ্ণয় কৰাটো কঠিন।

ভট্টাচাৰ্য (১৯৩৩)ৰ মতে, ধৰ্মপালৰ ৰাজধানীখন ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ উপনৈ ধৰলা নদীৰ ওপৰত কামতাপুৰ নামেৰে পিছলৈ কামপুৰ নামেৰে পৰিচিত হোৱা চহৰখনৰ সৈতে চিনাক্ত কৰিব লাগিব। যিহেতু কমতাপুৰৰ ধ্বংসাৱশেষ কোচ বিহাৰ ৰাজ্যৰ পৰা ১৪ মাইল (২৩ কিলোমিটাৰ) দক্ষিণ-পশ্চিমে আৰু ধুবুৰীৰ পৰা ৪০ মাইল (৬৪ কিলোমিটাৰ) দূৰত্বত ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদৰ ওপৰত অৱস্থিত, গতিকে ভট্টাচাৰ্যৰ পৰ্যবেক্ষণৰ বিশ্বাসযোগ্যতাৰ অভাৱ, অধিক কাৰণ পিছলৈ গছতল ফলিসমূহে প্ৰকাশ কৰা প্ৰমাণৰ বাবে।

১৮০৯ চনত ফ্ৰান্সিছ বুকানন-হেমিল্টনে তিস্তা নদীৰ পৰা প্ৰায় ২ মাইল (৩.২ কিলোমিটাৰ) দূৰত্বত বাংলাদেশৰ ৰংপুৰ জিলাৰ ডিমলাৰ সমীপত ধৰ্ম পালাৰ নগৰৰ ধ্বংসাৱশেষৰ কথা কৈছিল আৰু ৰজাক কামৰূপৰ পাল বংশৰ বুলি গণ্য কৰিছিল। ধৰ্ম পালে নিজৰ ডমেইনৰ পশ্চিম প্ৰান্তত এখন চহৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। বিশেষকৈ ধৰ্ম পালৰ ৰাজধানী কামৰূপনগৰক কমতাপুৰৰ সৈতে চিনাক্ত কৰাৰ কোনো সন্তোষজনক প্ৰমাণ পোৱা নাযায়, বিশেষকৈ নাম দুটাৰ কোনো সাদৃশ্য নাই। কিন্তু পৰম্পৰাই ধৰ্ম পালক কমতাপুৰৰ লগত নহয়, প্ৰায় ৩৫ মাইল (৫৬ কিলোমিটাৰ) দূৰৈৰ এখন চহৰৰ সৈতে জড়িত কৰিছিল।^২