নক্ষত্ৰসমূহ

প্ৰাচীন ভাৰতীয় জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানমতে সৌৰমণ্ডলত ২৭টা নক্ষত্ৰ আছে। ইয়াৰ তালিকা প্ৰথমে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব শেষ শতিকাৰ বেদাংগ জ্যোতিষত পোৱা যায়।^১ নক্ষত্ৰ ব্যৱস্থাটো হেলেনিষ্টিক জ্যোতিৰ্বিজ্ঞানৰ বৈদিক পৰম্পৰাৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পৰাৰ পূৰ্বৰ, যিটো প্ৰায় ২য় শতিকাৰপৰাই প্ৰচলিত হৈছিল। নক্ষত্ৰ-সমূহ গণনাৰ বিভিন্ন ব্যৱস্থা আছে; যদিও এটা নক্ষত্ৰ সম্পৰ্কীয় মাহত ২৭–২৮ দিন থাকে, প্ৰথা অনুসৰি মাত্ৰ ২৭ দিনহে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তলৰ তালিকাখনত আকাশৰ সংশ্লিষ্ট অঞ্চলসমূহ দিয়া হৈছে।^২ আধুনিক ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় পঞ্জিকাত মাহবোৰে—এতিয়াও নক্ষত্ৰৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা নাম বহন কৰি থকাৰ পিছতো—কোনো বস্তুগত সম্পৰ্কৰ ইংগিত নিদিয়ে। এইটো যুক্তিসংগত যে, এই মাহবোৰৰ মূল নামকৰণৰ সময়ত—যেতিয়াই তেনেকুৱা হৈছিল—সঁচাকৈয়ে এই মাহবোৰৰ লগত কোনোবা নহয় কোনোবা প্ৰকাৰে মিল থকা নক্ষত্ৰবোৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিয়েই নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। আধুনিক ভাৰতীয় জাতীয় কেলেণ্ডাৰ সৌৰ কেলেণ্ডাৰ, আৰু ই প্ৰায় গ্ৰেগ'ৰিয়ান কেলেণ্ডাৰৰ দৰেই, য’ত অনন্তকাল আৰু বিষুৱ ৰেখা প্ৰতি বছৰে একে তাৰিখ(সমূহ)ত পৰে।

তালিকা

+ নক্ষত্ৰসমূহ	ক্ৰমিক নং	নাম	সংযুক্ত তৰা	বৰ্ণনা	আকৃতি
১	অশ্বিনী -"দেৱতাসকলৰ চিকিৎসক"	β "শ্বেৰাটান" আৰু γ "মেছাৰ্থিম" এৰিটিছ	*উপাস্য দেৱতা: কেতু (দক্ষিণ চন্দ্ৰৰ ন'ড) *প্ৰতীক: ঘোঁৰাৰ মূৰ *দেৱতা: অশ্বিন, ঘোঁৰা মূৰৰ যমজ সন্তান যি দেৱতাৰ চিকিৎসক *ভাৰতীয় ৰাশি: ০° – ১৩°২০' মেষ *পশ্চিমীয়া ৰাশি ২৩°৪৬ মেষ – ৭°০৬’ বৃষ ৰাশি
২	ভৰণী – "বাহক"	৩৫, ৩৯ "লিলি ব'ৰিয়া" আৰু ৪১ এৰিটিছ৩৫, ৩৯ "লিলি ব'ৰিয়া",	*উপাস্য দেৱতা: শুক্ৰ (শুক্ৰ গ্ৰহ) *প্ৰতীক: যোনি, প্ৰজননৰ স্ত্ৰী অংগ *দেৱতা: যম, মৃত্যুৰ দেৱতা বা ধৰ্ম *ভাৰতীয় ৰাশি: ১৩° ২০' – ২৬°৪০' মেষ *পশ্চিমীয়া ৰাশি ৭°০৬' – ২০°২৬' বৃষ ৰাশি
৩	কৃত্তিকা – প্লেইডছৰ এটা পুৰণি নাম; শিৱৰ পুত্ৰ কাৰ্তিকেয়ৰ ধাত্ৰী হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।	প্লেইডছ	*উপাস্য দেৱতা: সূৰ্য *প্ৰতীক: ছুৰী বা শেল *দেৱতা: জুই, জুইৰ দেৱতা *ভাৰতীয় ৰাশি: ২৬°৪০' মেষ – ১০° বৃষভ *পশ্চিমীয়া ৰাশি ২০°২৬' বৃষ – ৩°৪৬’ মিথুন ৰাশি
৪	ৰোহিনী – "ৰঙাটো", আলডেবাৰানৰ এটা নাম। ব্ৰাহ্মী বুলিও জনা যায়	আলডেবাৰান	*উপাস্য দেৱতা: চন্দ্ৰ *প্ৰতীকl: ৰথ, মন্দিৰ, বট গছ *দেৱতা: ব্ৰহ্মা বা প্ৰজাপতি, সৃষ্টিকৰ্তা *ভাৰতীয় ৰাশি: ১০° – ২৩°২০' বৃষভ *পশ্চিমীয়া ৰাশি ৩°৪৬ – ১৭°০৬' মিথুন ৰাশি
৫	মৃগশিৰা – "হৰিণৰ মূৰ"। অগ্ৰহায়ণি নামেৰেও জনাজাত।	λ "মেইশ্বা", φ অৰিয়ানিছ	*উপাস্য দেৱতা: মংগল *প্ৰতীক: হৰিণৰ মূৰ *দেৱতা: সোম, চন্দ্ৰ *ভাৰতীয় ৰাশি: ২৩° ২০' বৃষভ – ৬° ৪০' মিথুন *পশ্চিমীয়া ৰাশি: ১৭°০৬' মিথুন ৰাশি – ০°২৬' কৰ্কট
৬	আদ্ৰা – "ধুমুহাৰ দেৱতা"	বেটেলগেজ	*উপাস্য দেৱতা: ৰাহু (উত্তৰ চন্দ্ৰ পথ) *প্ৰতীক: চকুলোৰ টোপাল, হীৰা, এটা মানুহৰ মূৰ *দেৱতা: শিৱ, ধুমুহাৰ দেৱতা *ভাৰতীয় ৰাশি: ৬° ৪০' – ২০° মিথুন *পশ্চিমীয়া ৰাশি: ০°২৬' – ১৩°৪৬ কৰ্কট
7	পুনৰ্বসু – সামগ্ৰীৰ পুনৰুদ্ধাৰকাৰী দুজন, যাক য়ামাকৌদুখন ৰথ বুলিও জনা যায়।	কোষ্টাৰ আৰু পোলাক্স	*উপাস্য দেৱতা: গুৰু (বৃহস্পতি) *প্ৰতীক: ধনু আৰু টূণ *দেৱতা: অদিতি, দেৱমাতা *ভাৰতীয় ৰাশি: ২০° মিথুন – ৩°২০' কৰ্কট *পশ্চিমীয়া ৰাশি ১৩°৪৫ – ২৭°০৬' কৰ্কট
৮	পুষ্যা – সিদ্ধ্যা বা তিস্যা নামেও জনা যায়	γ "এচেলাছ ব’ৰেলিছ", δ "এচেলাছ অষ্ট্ৰেলিছ" আৰু θ কেনক্ৰি	*উপাস্য দেৱতা: শনি (দেৱতা) (শনি গ্ৰহ) *প্ৰতীক: গৰুৰ ওহাৰ, পদুম, কাঁড় আৰু বৃত্ত *দেৱতা: বৃহস্পতি, দেৱতাৰ পুৰোহিত *ভাৰতীয় ৰাশি: ৩°২০' −১৬°৪০' কৰ্কা *পশ্চিমীয়া ৰাশি ২৭°০৬' কৰ্কট – ১০°২৬' সিংহ
৯	অশ্লেষা – "আলিংগন"	δ, ε "আশ্ৰেশা নক্ষত্ৰ", η, ρ, আৰু σ "মিনচিৰ" হাইড্ৰে	*উপাস্য দেৱতা: বুধ (বুধ) *প্ৰতীক: সাপ *দেৱতা: সৰ্প বা নগা, দেৱীকৃত সাপ *ভাৰতীয় ৰাশি: ১৬°৪০' – ৩০° কৰ্ক *পশ্চিমীয়া ৰাশি ১০°২৬’ – ২৩°৪৬ সিংহ ৰাশি
10	মঘা -"বৃহৎ"	ৰেগুলাচ	*উপাস্য দেৱতা: কেতু (দক্ষিণ চন্দ্ৰ ন'ড) *প্ৰতীক: ৰাজ সিংহাসন *দেৱতা: পিতৃ, 'পিতৃসকল', পৰিয়ালৰ পূৰ্বপুৰুষ *ভাৰতীয় ৰাশি: ০° – ১৩°২০' সিংহ *পশ্চিমীয়া ৰাশি ২৩°৪৬ সিংহ ৰাশি – ৭°০৬' কন্যা ৰাশি
11	পূৰ্ব ফাল্গুনী -"first reddish one"	δ "Zosma" and θ "Chertan" Leonis	*Lord: Shukra (Venus) *Symbol: Front legs of bed, hammock, fig tree *Deity: Bhaga, god of marital bliss and prosperity *Indian zodiac: 13°20' – 26°40' Simha *Western zodiac 7°06' – 20°26' Virgo
12	উত্তৰ ফাল্গুনী -"second reddish one"	Denebola	*Lord: Surya (Sun) *Symbol: Four legs of bed, hammock *Deity: Aryaman, god of patronage and favours *Indian zodiac: 26°40' Simha- 10° Kanya *Western zodiac 20°26' Virgo – 3°46 Libra
13	হস্তা – "the hand"	α "Alchiba", β "Kraz", γ, δ "Algorab" and ε "Minkar" Corvi	*Lord: Chandra (Moon) *Symbol: Hand or fist *Deity: Savitri or Surya, the Sun god *Indian zodiac: 10° – 23°20' Kanya *Western zodiac 3°46 – 17°06' Libra
14	চিত্ৰা – "the bright one", a name of Spica	Spica	*Lord: Mangala (Mars) *Symbol: Bright jewel or pearl *Deity: Tvastar or বিশ্বকৰ্মা, the celestial architect *Indian zodiac: 23°20' Kanya – 6°40' Tula *Western zodiac: 17°06' Libra – 0°26' Scorpio
15	স্বাতী -"Su-Ati (Sanskrit) Very good" name of Arcturus	Arcturus	*Lord: Rahu (north lunar node) *Symbol: Shoot of plant, coral *Deity: Vayu, the Wind god *Indian zodiac: 6°40' – 20° Tula *Western zodiac 0°26' – 13°46 Scorpio
16	বিশাখা -"forked, having branches"; also known as rādhā "the gift"	α "Zubenelgenubi", β "Zubeneschamali", γ and ι Librae	*Lord: Guru (Jupiter) *Symbol: Triumphal arch, potter's wheel *Deity: Indra, chief of the gods; Agni, god of Fire *Indian zodiac: 20° Tula – 3°20' Vrishchika *Western zodiac 13°46 – 27°06' Scorpio
17	অনুৰাধা -"following rādhā"	β "Acrab", δ "Dschubba" and π "Fang" Scorpionis	*Lord: Shani (Saturn) *Symbol: Triumphal archway, lotus *Deity: Mitra, one of Adityas of friendship and partnership *Indian zodiac: 3°20' – 16°40' Vrishchika *Western zodiac 27°06' Scorpio – 10°26' Sagittarius
18	জ্যেষ্ঠা – "the eldest, most excellent"	α "Antares", σ, and τ "Paikauhale" Scorpionis	*Lord: Budh (Mercury) *Symbol: circular amulet, umbrella, earring *Deity: Indra, chief of the gods *Indian zodiac: 16°40' – 30° Vrishchika *Western zodiac 10°26' – 23°46 Sagittarius
19	মূলা – "the root"	ε "Larawag", ζ, η, θ "Sargas", ι, κ, λ "Shaula", μ and ν "Jabbah" Scorpionis	*Lord: Ketu (south lunar node) *Symbol: Bunch of roots tied together, elephant goad *Deity: Nirrti, goddess of dissolution and destruction *Indian zodiac: 0° – 13°20' Dhanus *Western zodiac 23°46 Sagittarius – 7°06' Capricorn
20	পূৰ্ব অশ্বধ – "first of the āṣāḍhā", āṣāḍhā "the invincible one" being the name of a constellation	δ "Kaus Media" and ε "Kaus Australis" Sagittarii	*Lord: Shukra (Venus) *Symbol: Elephant tusk, fan, winnowing basket *Deity: Apah, god of Water *Indian zodiac: 13°20' – 26°40' Dhanus *Western zodiac 7°06' – 20°26' Capricorn
21	উত্তৰ অশ্বধ – "Later invincible"	ζ "Ascella" and σ "Nunki" Sagittarii	*Lord: Surya (Sun) *Symbol: Elephant tusk, small bed *Deity: Visvedevas, universal gods *Indian zodiac: 26°40' Dhanus – 10° Makara *Western zodiac 20°26' Capricorn – 3°46 Aquarius
22	শ্ৰাৱণা –	α "Altair", β and γ Aquilae	*Lord: Chandra (Moon) *Symbol: Ear or Three Footprints *Deity: বিষ্ণু, preserver of universe *Indian zodiac: 10° – 23°20' Makara *Western zodiac 3°46 – 17°06' Aquarius
23	ধনিষ্ঠা – "most famous", also Shravishthā "swiftest"	α "Sualocin" to δ Delphini	*Lord: Mangala (Mars) *Symbol: Drum or flute *Deity: Eight Vasus, deities of earthly abundance *Indian zodiac: 23°20' Makara – 6°40' Kumbha *Western zodiac 17°06' Aquarius – 0°26' Pisces
24	শতভিষা নক্ষত্ৰ – "requiring a hundred physicians"	γ Aquarii "Sadachbia"	*Lord: Rahu (north lunar node) *Symbol: Empty circle, 1,000 flowers or stars *Deity: বৰুণ, god of cosmic waters, sky and earth *Indian zodiac: 6°40' – 20° Kumbha; Western zodiac 0°26' – 13°46 Pisces
25	পূৰ্ব ভাদ্ৰপদ – "the first of the blessed feet"	α "Markab" and β Pegasi	*Lord: Guru (Jupiter) *Symbol: Swords or two front legs of funeral cot, man with two faces *Deity: Ajaikapada, one-footed aspect of শিৱ *Indian zodiac: 20° Kumbha – 3°20' Meena; Western zodiac 13°46 – 27°06' Pisces
26	উত্তৰ ভাদ্ৰপদ – "the second of the blessed feet"	γ "Algenib" Pegasi and α "Alpheratz" Andromedae	*Lord: Shani (Saturn) *Symbol: Twins, back legs of funeral cot, snake in the water *Deity: Ahirbudhnya, serpent or dragon of the deep *Indian zodiac: 3°20' – 16°40' Meena; Western zodiac 27°06' Pisces – 10°26' Aries
27	ৰেৱতী (নক্ষত্ৰ) – "prosperous"	ζ Piscium "Revati"	*Lord: Budh (Mercury) *Symbol: Fish or a pair of fish, drum *Deity: Pushan, nourisher, the protective deity *Indian zodiac: 16°40' – 30° Meena *Western zodiac 10°26' – 23°46 Aries
28	অভিজিৎ (নক্ষত্ৰ) – "Invincible"	Lyra	*Lord: vishnu (preserver) *Symbol: shaligram, lotus *delight in: Swathi (15th Nakshatra) *Indian zodiac: 06°40' – 10°53'20 Makara *Western zodiac