থেমবাং

থেমবাং পশ্চিম কামেং জিলাত অৱস্থিত এখন প্ৰাচীন মনপা গাঁও। ই অৰুণাচল প্ৰদেশৰ এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক আৰু সাংস্কৃতিক বসতি। গাঁওখন ইয়াৰ দুৰ্গসদৃশ পাথৰৰ স্থাপত্য, পৰম্পৰাগত মনপা সংস্কৃতি আৰু প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ বাবে জনাজাত।^১

ভূগোল আৰু অৱস্থান

থেমবাং অৰুণাচল প্ৰদেশৰ পশ্চিম কামেং জিলাৰ থেমবাং প্ৰশাসনিক চক্ৰত অৱস্থিত। ই বমডিলাৰপৰা প্ৰায় ৫৫ কিলোমিটাৰ উত্তৰ-পূবত আৰু সাগৰপৃষ্ঠৰপৰা প্ৰায় ২,১৬৯–২,৩০০ মিটাৰ উচ্চতাত অৱস্থিত। গাঁওখন টাৱাং–বমডিলা পথৰ পূবফালে অৱস্থিত। ইয়াৰ চাৰিওফালে সেউজীয়া পাহাৰ, গভীৰ গিৰিখাত আৰু হিমাবৃত পৰ্বত দেখা যায়। ডিৰাং নদী গাঁওখনৰ পশ্চিমফালৰ গিৰিখাতৰ মাজেৰে বৈ গৈছে।^২৩

থেমবাং পূব হিমালয়ৰ এটা উচ্চভূমি অঞ্চলত অৱস্থিত। ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অৰণ্য আৰু পাহাৰীয়া অঞ্চলত নানাধৰণৰ উদ্ভিদ আৰু বন্যপ্ৰাণী পোৱা যায়।^৪

ইতিহাস

থেমবাঙক অঞ্চলটোৰ অন্যতম প্ৰাচীন বসতি বুলি গণ্য কৰা হয়। স্থানীয় পৰম্পৰা অনুসৰি গাঁওখনৰ পুৰণি নাম আছিল য়ুচো-পেমা-চেন, যাৰ অৰ্থ পদুম ফুলৰ দৰে গাঁও। স্থানীয় কাহিনী অনুসৰি পুৰণি বসতি বৰ্তমান গাঁওখনৰপৰা প্ৰায় ১০ কিলোমিটাৰ দূৰৰ ছাট-চি নদীৰ উপত্যকাত আছিল। পিছত মহামাৰীৰ ফলত সেই বসতিৰ অধিকাংশ লোকৰ মৃত্যু হোৱাত জীৱিত লোকসকলে বৰ্তমানৰ থেমবাং অঞ্চললৈ স্থানান্তৰিত হয়।

থেমবাঙৰ ইতিহাসৰ সৈতে বাপু নামৰ স্থানীয় শাসক বংশৰ পৰম্পৰা জড়িত। অৰুণাচল প্ৰদেশৰ চৰকাৰী পৰ্যটন তথ্য অনুসৰি মধ্যযুগত থেমবাং এটা বৃহৎ ভূ-খণ্ডৰ কেন্দ্ৰ আছিল আৰু ইয়াত থেমবাং বাপু বংশৰ শাসন চলিছিল। স্থানীয় পৰম্পৰাত এই বংশক তিব্বতৰ ৰজাৰ বংশধৰ বুলি কোৱা হয়।^৫

থেমবাঙৰ লোককথাত চা-চা-ন্যে নামৰ এজন শক্তিশালী ৰজাৰ কথাও পোৱা যায়। লোকবিশ্বাস অনুসৰি তেওঁ আকাশৰপৰা অৱতৰণ কৰিছিল। তেওঁৰ শাসনকালত বৰ্তমান অসমৰ দৰং জিলাৰ কিছুমান অঞ্চলৰপৰাও কৰ সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। নীলা আৰু য়নপু নামৰ দুজন ৰাজকুমাৰৰ সৈতে জড়িত এটা কৰুণ কাহিনীও থেমবাঙৰ লোকপৰম্পৰাৰ অংশ। অৱশ্যে এই কাহিনীবোৰ মূলতঃ মৌখিক পৰম্পৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু ইয়াৰ সকলো ঐতিহাসিক তথ্য স্বতন্ত্ৰভাৱে নিশ্চিত হোৱা নাই।

পিছলৈ থেমবাঙত বাপু বংশৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা হোৱা বুলি স্থানীয় পৰম্পৰাত উল্লেখ আছে। এই বংশৰ অধীনত বৃহৎ অঞ্চলৰ ভূমি, কৃষি আৰু পশুচৰণভূমিৰ ব্যৱস্থাপনা কৰা হৈছিল।

থেমবাং দুৰ্গ

থেমবাঙৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক স্থাপনা হৈছে থেমবাং দুৰ্গ বা জং। এই দুৰ্গটো পৰম্পৰাগত মনপা নিৰ্মাণ প্ৰযুক্তিৰে পাথৰ আৰু কাঠ ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৰ বিশ্ব ঐতিহ্যৰ সম্ভাৱ্য তালিকাৰ বিৱৰণ অনুসৰি দুৰ্গটোৰ নিৰ্মাণ ১১০০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পূৰ্বে হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়।^৬

দুৰ্গটো প্ৰায় ১৩,১০৪ বৰ্গমিটাৰ এলেকাত বিস্তৃত। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান প্ৰৱেশদ্বাৰ আছে—এটা উত্তৰ-পশ্চিমফালে আৰু আনটো দক্ষিণ-পূবফালে। উত্তৰ-পশ্চিমৰ দুৱাৰখন মুখ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল আৰু দক্ষিণ-পূবৰ দুৱাৰখন জৰুৰীকালীন ওলাই যোৱাৰ পথ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। দুৱাৰ দুটা সূৰ্যাস্তৰ পিছত বন্ধ কৰা হৈছিল।^৭

দুৰ্গৰ দেৱালত বৃহৎ পাথৰৰ চিলা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। আক্ৰমণকাৰীয়ে দেৱাল বগাবলৈ চেষ্টা কৰিলে ওপৰৰপৰা পাথৰ পেলাব পৰা ব্যৱস্থা আছিল বুলি স্থানীয় বৰ্ণনাত উল্লেখ আছে। নিশা যুৱ যোদ্ধাসকলে তৰোৱাল, যাঠি, ধনু আৰু কাঁড় লৈ দুৰ্গটো পহৰা দিছিল।

দুৰ্গটোৰ স্থাপত্যত পাথৰৰ গাঁথনি, কাঠৰ কাম, খোদিত পাথৰ, মণি দেৱাল, কাঠৰ অলংকৰণ, দেৱালচিত্ৰ আৰু পুৰণি পাণ্ডুলিপিৰ দৰে ঐতিহ্যবাহী উপাদান দেখা যায়।^৮

যুদ্ধ আৰু সামৰিক ইতিহাস

থেমবাঙত অতীতত কেইবাখনো যুদ্ধ সংঘটিত হৈছিল। স্থানীয় ইতিহাসত বাপু আৰু দেউজিং অঞ্চলৰ মিজি লোকসকলৰ মাজৰ যুদ্ধৰ উল্লেখ আছে। আন এখন যুদ্ধ টুকপেনপা বা বৰ্তমানৰ ৰূপা অঞ্চলৰ সৈতে হোৱা বুলি স্থানীয় পৰম্পৰাত কোৱা হয়।

থেমবাঙৰ সামৰিক গুৰুত্ব আধুনিক কালতো দেখা যায়। ১৯১৩ চনত ব্ৰিটিছ ভাৰতৰ জৰীপ অভিযানৰ বিষয়া ফ্ৰেডেৰিক মাৰ্ছমেন বেইলী আৰু হেনৰি মৰ্ছহেড তিব্বতৰপৰা নামি অহাৰ সময়ত থেমবাঙত থকা দুৰ্গত আছিল। তেওঁলোকৰ ত্সাংপো অভিযানৰ সৈতে জড়িত পথটো পিছলৈ বেইলী পথ নামেৰে পৰিচিত হয়। ১৯৩৮ চনত বিল টিলমেনসহ আন ব্ৰিটিছ বিষয়ায়ো থেমবাঙত অৱস্থান কৰিছিল।^৯

১৯৬২ চনৰ ভাৰত-চীন যুদ্ধৰ সময়ত থেমবাং গুৰুত্বপূৰ্ণ যুদ্ধক্ষেত্ৰত পৰিণত হৈছিল। চীনা সেনাই বেইলী পথৰ দিশেৰে থেমবাঙলৈ আহি বমডিলাৰ দিশে আগবাঢ়িছিল। যুদ্ধৰ সময়ত গাঁওখনৰ যথেষ্ট ক্ষতি হৈছিল আৰু বহু বাসিন্দাই নিজৰ ঘৰ-দুৱাৰ এৰি অসমৰ সমভূমিলৈ আঁতৰি গৈছিল। যুদ্ধৰ পিছত গাঁওখন পুনৰ নিৰ্মাণ কৰা হয়। বৰ্তমানো গাঁওখনৰ আশে-পাশে যুদ্ধকালীন বাংকাৰৰ অৱশেষ দেখা যায়।^১০১১

মনপা সমাজ আৰু সংস্কৃতি

থেমবাং মনপা জনগোষ্ঠীৰ এখন জীৱন্ত পৰম্পৰাগত বসতি। গাঁওখনৰ সামাজিক জীৱনত বৌদ্ধ ধৰ্মৰ লগতে পুৰণি স্থানীয় বিশ্বাস আৰু পৰম্পৰাৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়।^১২

থেমবাঙৰ পৰম্পৰাগত সমাজব্যৱস্থাত বাপু আৰু গিলা নামৰ বংশগোষ্ঠীৰ গুৰুত্ব আছে। স্থানীয় বৰ্ণনা অনুসৰি চাৰিটা উচ্চ বংশগোষ্ঠী হৈছে খোচিলু, ডিৰখিপা, শ্বেৰচোকপা আৰু আতাজাইপু। চাৰিটা নিম্ন বংশগোষ্ঠী হৈছে ল্হোপা, মেৰকপা, নিয়িমু আৰু শ্বাৰমু। বাপু বংশগোষ্ঠীসমূহে পৰম্পৰাগতভাৱে ভূমি, কৃষি আৰু পশুচৰণভূমিৰ ব্যৱস্থাপনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।

থেমবাঙৰ পুৰণি দুৰ্গৰ ভিতৰত থকা বহু ঘৰ এতিয়াও পাথৰ আৰু কাঠেৰে নিৰ্মিত পৰম্পৰাগত মনপা স্থাপত্য অনুসৰি নিৰ্মাণ কৰা। গাঁওখনত পুৰণি মণি দেৱাল, বৌদ্ধ উপাসনাস্থল, কাঠৰ খোদিত কাম, পাণ্ডুলিপি আৰু অন্যান্য ঐতিহ্যবাহী সম্পদ সংৰক্ষিত হৈ আছে।^১৩

গাঁওখনৰ উল্লেখযোগ্য উৎসৱসমূহৰ ভিতৰত লোছাৰ, হইছিনা আৰু চইকোৰ আদি আছে। পৰম্পৰাগত কৃষিকাৰ্যত জৈৱ সাৰ হিচাপে গৰুৰ গোবৰ, ভেড়াৰ বিষ্ঠা আৰু মূত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ লগতে গছৰ পাত মাটিৰ ওপৰত বিছাই দিয়াৰ পৰম্পৰাও আছে।^১৪

জীৱিকা

থেমবাঙৰ লোকসকলৰ পৰম্পৰাগত জীৱিকাৰ মূল আধাৰ কৃষি আৰু পশুপালন। গাঁওখনত মাকৈ, যৱ, ঘেঁহু, বাজৰা, কুটু আদি শস্যৰ খেতি কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰি ইয়াক, গৰু, মিথুন, ভেড়া আৰু ঘোঁৰা পালন কৰা হয়। ইয়াক আৰু গৰুৰ গাখীৰৰপৰা মাখন আৰু পনীৰ আদি উৎপাদন কৰা হয়। ভেড়া আৰু ইয়াকৰ ঊণো স্থানীয়ভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১৫

স্থানীয় মহিলাসকলে ঊণেৰে গালিচা, কাপোৰ, বেগ আৰু অন্যান্য সামগ্ৰী বয়। বৰ্তমান কৃষি আৰু পশুপালনৰ লগতে পৰ্যটন, পথ-প্ৰদৰ্শক হিচাপে কাম, গৃহভিত্তিক পৰ্যটন, খাদ্যসেৱা আৰু হস্তশিল্পও জীৱিকাৰ অংশ হৈ পৰিছে।^১৬

পৰ্যটন আৰু সংৰক্ষণ

থেমবাঙত সম্প্ৰদায়ভিত্তিক পৰ্যটন গঢ়ি তোলা হৈছে। ইয়াৰ অধীনত গৃহভিত্তিক আতিথ্য, স্থানীয় খাদ্য, পৰ্যটক পথপ্ৰদৰ্শন, শিবিৰ স্থাপন, পদযাত্ৰা আৰু সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠানৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। এই ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে পৰ্যটনৰপৰা লাভ কৰা আয়ৰ এটা অংশ স্থানীয় লোকসকলৰ মাজত বিতৰণ কৰাৰ লগতে প্ৰাকৃতিক সম্পদ সংৰক্ষণৰ কামতো ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১৭১৮

থেমবাং বাপু সম্প্ৰদায় সংৰক্ষিত অঞ্চলৰ জৰিয়তে স্থানীয় লোকসকলে অৰণ্য আৰু বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰতো অংশগ্ৰহণ কৰে। সংৰক্ষণ আৰু পৰ্যটনক একেলগে আগবঢ়োৱাৰ এই ব্যৱস্থাই স্থানীয় লোকসকলৰ জীৱিকাৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰিছে।^১৯

২০১৭ চনত অৰুণাচল প্ৰদেশ চৰকাৰৰ পৰ্যটন বিভাগে থেমবাঙৰ সম্প্ৰদায়ভিত্তিক পৰ্যটন উদ্যোগক শ্ৰেষ্ঠ পৰিৱেশ-পৰ্যটন প্ৰকল্পৰ বঁটা প্ৰদান কৰিছিল।^২০

জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য

থেমবাঙৰ আশে-পাশে থকা অৰণ্য অঞ্চলত নাতিশীতোষ্ণ অৰণ্যৰপৰা আলপাইন ঘাঁহনি পৰ্যন্ত বিভিন্নপ্ৰকাৰৰ উদ্ভিদভূমি দেখা যায়। অঞ্চলটোত অৰ্কিড, ৰডোডেণ্ড্ৰন, প্ৰিমুলা আৰু বিভিন্ন ঔষধি উদ্ভিদ পোৱা যায়।^২১

অঞ্চলটোত ৰঙা পাণ্ডা, হিমালয়ৰ ক’লা ভালুক, মেঘ বাঘ, তুষাৰ নাহৰফুটুকী, চীনা পেংগোলিন আৰু নীলা ভেড়া আদি বন্যপ্ৰাণী পোৱা যায় বুলি বিভিন্ন উৎসত উল্লেখ কৰা হৈছে। ইয়াৰ চৰাইৰ বৈচিত্ৰ্যও উল্লেখযোগ্য। থেমবাঙৰ থুংৰি–চাংলা–পোৰছিংলা অঞ্চলক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ চৰাই অঞ্চল হিচাপে চিনাক্ত কৰা হৈছে।^২২

স্থানীয় মনপা সমাজে পৰম্পৰাগত জ্ঞান আৰু সামাজিক আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ সৈতে সামঞ্জস্য ৰক্ষা কৰি আহিছে। ঔষধি উদ্ভিদ আৰু অন্যান্য বনজ সম্পদৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰতো স্থানীয় লোকসকলৰ পৰম্পৰাগত জ্ঞান আছে।^২৩

চৌপাশৰ গাঁও

থেমবাং প্ৰশাসনিক অঞ্চলৰ ওচৰত কেইবাখনো সৰু গাঁও আছে। সেইবোৰৰ ভিতৰত গোনথুং, পাংমা, চেমনাক, চেৰং, টাংছেনমু, লাগাম, চান্থেৰ আৰু লাচং উল্লেখযোগ্য। এই গাঁওসমূহৰ কিছুমানত থেমবাঙৰপৰা প্ৰব্ৰজন কৰা লোক আৰু কিছুমানত অন্য অঞ্চলৰপৰা অহা লোক বসবাস কৰে।^২৪

প্ৰত্নতাত্ত্বিক গুৰুত্ব

থেমবাঙত প্ৰাগৈতিহাসিক যুগৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক সামগ্ৰী উদ্ধাৰ কৰা হৈছে। অৰুণাচল প্ৰদেশ চৰকাৰৰ গৱেষণা বিভাগৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক শাখাই ইয়াত নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ কুঠাৰ, বিভিন্ন নৱপ্ৰস্তৰ যুগৰ সঁজুলি আৰু শিলৰ যুগৰ কুঠাৰ আদি উদ্ধাৰ কৰিছে। এই আৱিষ্কাৰসমূহে অঞ্চলটোত প্ৰাচীন মানৱ বসতিৰ সম্ভাৱনাৰ ইংগিত দিয়ে।^২৫

বিশ্ব ঐতিহ্যৰ সম্ভাৱ্য স্থান

থেমবাং দুৰ্গ আৰু গাঁওখনক বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰৰ সম্ভাৱ্য স্থান হিচাপে ভাৰতৰ সম্ভাৱ্য তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ২০১৪ চনৰ ১৫ এপ্ৰিলত থেমবাং ফৰ্টিফাইড ভিলেজ নামেৰে এই স্থানটো ইউনেস্কোৰ সম্ভাৱ্য তালিকাত দাখিল কৰা হৈছিল। ইয়াৰ বাবে সাংস্কৃতিক মানদণ্ড ২, ৩ আৰু ৫ প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছে।^২৬

ইউনেস্কোৰ মতে থেমবাঙৰ বিশেষ গুৰুত্বৰ ভিতৰত পৰম্পৰাগত মনপা স্থাপত্য, জীৱন্ত সাংস্কৃতিক পৰম্পৰা, তিব্বতীয় আৰু ভূটানী সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱৰ সৈতে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলীয় সাংস্কৃতিক উপাদানৰ সমন্বয় আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ পৰম্পৰা উল্লেখযোগ্য।^২৭