খোজ (কলা সংস্থা)

খোজ ইণ্টাৰনেচনেল আৰ্টিষ্টছ এছ’চিয়েচন, যিটো 'খোজ' (Khoj) নামেৰেও জনাজাত, এক অলাভজনক সমসাময়িক কলা সংগঠন। দক্ষিণ এছিয়াত উদীয়মান, পৰীক্ষামূলক আৰু বহুমুখী সৃষ্টিশীল চৰ্চা তথা শিক্ষণ পদ্ধতিক লালন-পালন কৰিবলৈ ইয়াৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।^১ ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ভাৰতৰ নতুন দিল্লীত অৱস্থিত।^২ ১৯৯৭ চনত অনিতা ডুবে, সুবোধ গুপ্তা, ভাৰতী খেৰ, মনীষা পাৰেখ আৰু পূজা সুদৰ দৰে শিল্পীসকলে খোজ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল। পূজা সুদ বৰ্তমান ইয়াৰ সঞ্চালিকা। দিল্লীৰ মালৱীয় নগৰত ইয়াৰ ষ্টুডিঅ’ চৌহদ অৱস্থিত।^৩

ইতিহাস

১৯৯৭ চনত অজয় দেশাই, অনিতা ডুবে, ভাৰতী খেৰ, সুবোধ গুপ্তা, পৃথপাল সিং লাডী, মনীষা পাৰেখ আৰু পূজা সুদৰদ্বাৰা এক বাৰ্ষিক কৰ্মশালা হিচাপে খোজৰ যাত্ৰা আৰম্ভ হৈছিল। তেওঁলোকক সামূহিকভাৱে 'ৱৰ্কিং গ্ৰুপ' বুলি জনা গৈছিল।^৪ শিল্পীসকলৰদ্বাৰা পৰিচালিত এইটো আছিল শিল্পীসকলৰ 'দ্বাৰা' আৰু শিল্পীসকলৰ 'বাবে' এক পদক্ষেপ।^৪ কলাৰ সাংস্কৃতিক চৰ্চাত এক অ-ইউৰোপীয়-আমেৰিকীয় দৃষ্টিভংগীৰে খোজে দক্ষিণ এছিয়া, লেটিন আমেৰিকা আৰু আফ্ৰিকান দেশসমূহৰ কলাৰ মাজত সংলাপৰ এক মঞ্চ হিচাপে কাম আৰম্ভ কৰিছিল।^৫ খোজৰ সমবায় গাঁথনিটো লণ্ডনত অৱস্থিত 'ট্ৰায়েংগেল আৰ্টছ ট্ৰাষ্ট'ৰদ্বাৰা সমৰ্থিত আৰু নিৰ্দেশিত যুক্তৰাজ্য তথা আফ্ৰিকাত অনুষ্ঠিত বিভিন্ন কৰ্মশালাৰ আৰ্হিত তৈয়াৰ কৰা হৈছে।

অজয় দেশাইৰ সমন্বয়ত ১৯৯৭ চনত প্ৰথমখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্মশালা অনুষ্ঠিত হৈছিল, য’ত ভাৰতৰ লগতে কিউবা, কেনিয়া, নামিবিয়া, অষ্ট্ৰিয়া, অষ্ট্ৰেলিয়া, যুক্তৰাজ্য, দক্ষিণ আফ্ৰিকা, পাকিস্তান আৰু শ্ৰীলংকাৰ বাইছগৰাকী শিল্পীয়ে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল। ট্ৰায়েংগেল আৰ্টছ ট্ৰাষ্টৰ ৰবাৰ্ট লোডাৰ, দয়াবতী মোডী ফাউণ্ডেশ্যন আৰু দিল্লীৰ আইচাৰ গেলেৰীৰ সহযোগত দিল্লীৰ উত্তৰে অৱস্থিত এক উদ্যোগিক চহৰ মোডীনগৰৰ সীমান্তত থকা চিক্ৰিবাগত এই দুসপ্তাহীয়া কৰ্মশালাখন অনুষ্ঠিত হৈছিল। পৰৱৰ্তী পাঁচ বছৰ ধৰি চিক্ৰিবাগেই বাৰ্ষিক কৰ্মশালাৰ স্থান হিচাপে আছিল। ভাৰতত যেতিয়া শিল্পকলা কেৱল গেলেৰীৰ আনুষ্ঠানিক পৰিসৰৰ মাজতে আবদ্ধ আছিল, তেতিয়া ১৯৯৯ চনৰ খোজ কৰ্মশালাই ভাৰতৰ সুবোধ গুপ্তা, থাইলেণ্ডৰ মাইকেল শ্বাওনাৱাচাই আৰু চীনৰ চং ডঙৰ দৰে শিল্পীৰ পৰিৱেশ্য কলাৰ (performance art) জৰিয়তে এক নতুন ভাষা সৃষ্টি কৰিছিল।^৬

প্ৰতিষ্ঠানিক কাঠামোৰ বাহিৰত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ বাবে এক বৈকল্পিক মঞ্চ প্ৰদানৰ বাবে পৰিচিত খোজে পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে 'ভ্ৰমণকাৰী' (itinerant) কৰ্মশালা আৰম্ভ কৰিছিল। প্ৰথমখন 'ভ্ৰমণকাৰী' কৰ্মশালা ২০০২ চনত কৰ্ণাটকৰ মহীশূৰত অনুষ্ঠিত হৈছিল। ইয়াৰ পিছত ২০০৫ চনত মুম্বাইত আৰু ২০০৬ চনত কলকাতাত খোজ কৰ্মশালা অনুষ্ঠিত হয়। পূৰ্বতে খোজ কৰ্মশালাৰ অভিজ্ঞতা থকা শিল্পীসকলে এই কৰ্মশালাসমূহ আয়োজন কৰিছিল।^৪ ২০০৭ চনত খোজে শ্ৰীনগৰৰ লালমণ্ডিত 'খোজ কাশীৰ' আয়োজন কৰে, যিটো আছিল ১৯৪৭ চনৰ পিছত কাশ্মীৰত অনুষ্ঠিত প্ৰথমটো আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কলা প্ৰকল্প।

ৰবাৰ্ট লোডাৰৰ সহায়ত খোজে ২০০২ চনত নতুন দিল্লীৰ মালৱীয় নগৰৰ ওচৰৰ খিৰকী গাঁৱত নিজৰ ষ্টুডিঅ’ ভৱন স্থাপন কৰে।

খোজ ষ্টুডিঅ’সমূহ

ভাৰত আৰু দক্ষিণ এছিয়াৰ বিভিন্ন শিল্পী সম্প্ৰদায়ৰ মাজত নেটৱৰ্ক আৰম্ভ আৰু সহজসাধ্য কৰাৰ ক্ষেত্ৰত খোজ এক অনুঘটক হিচাপে কাম কৰি আহিছে। ২০০০ চনত আৰম্ভ হোৱা 'চাউথ এছিয়া নেটৱৰ্ক ফৰ দা আৰ্টছ' (SANA) হ’ল খোজৰদ্বাৰা আৰম্ভ কৰা তেনে এক নেটৱৰ্ক, যিয়ে বিভিন্ন শিল্পী, ভৌগোলিক পৰিসীমা আৰু সংস্কৃতিৰ মাজত ধাৰণা তথা কৰ্মৰ আদান-প্ৰদানৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে, খোজে পাকিস্তানৰ কৰাচীত (ৱাছল), শ্ৰীলংকাৰ কলম্বোত (তীৰ্থ), বাংলাদেশৰ ঢাকাত (ব্ৰিত্তো) আৰু নেপালৰ কাঠমাণ্ডুত (সূত্ৰ) ষ্টুডিঅ’ স্থাপনত সহায় কৰিছে।^৭

কৰ্মশালা আৰু আৱাসিক কাৰ্যসূচী

• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্মশালা: শিল্পীসকলৰদ্বাৰা আয়োজিত এই বাৰ্ষিক কৰ্মশালাই সমগ্ৰ বিশ্বৰ ২০ জনতকৈও অধিক শিল্পীক তেওঁলোকৰ বৈচিত্ৰ্যমজ় সংস্কৃতি আৰু অভিজ্ঞতা ভাগ-বতৰা কৰিবলৈ একগোট কৰে।
• আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় আৱাসিক কাৰ্যসূচী (Residencies): ২০০০ চনত খোজ দিল্লীৰদ্বাৰা আৰম্ভ কৰা এই কাৰ্যসূচী খোজ ষ্টুডিঅ’ত নিয়মীয়াকৈ অনুষ্ঠিত হয়।
• পিয়াৰ্ছ (Peers): বেংগালুৰুৰ 'ইণ্ডিয়া ফাউণ্ডেশ্যন ফৰ আৰ্টছ' (IFA)-ৰ সহায়ত ২০০৩ চনত আৰম্ভ কৰা এক বাৰ্ষিক ছাত্ৰ আৱাসিক কাৰ্যসূচী।
• সহযোগী আৱাসিক কাৰ্যসূচী: বিভিন্ন ব্যক্তিগত শিল্পী আৰু গোটক লৈ আয়োজিত বাৰ্ষিক আৱাসিক কাৰ্যসূচী।
• কিউৰেটৰিয়েল ৰেচিডেন্সী: ইণ্ডিয়া ফাউণ্ডেশ্যন ফৰ দা আৰ্টছ (IFA)দ্বাৰা পৰিকল্পিত চাৰিবছৰীয়া কিউৰেটৰশ্বিপ কাৰ্যসূচীৰ এটা অংশ।