কৈলাশ পৰ্বত

কৈলাশ পৰ্বত ( Mount Kailash also Kailasa, Gang Tise and Gang Rinpoche or Kangrinboqê) চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ ঙাৰী প্ৰিফেকচাৰৰ এটা পৰ্বত। ই তিব্বতী মালভূমিৰ পশ্চিম অংশত ট্ৰেন্সহিমালয়ৰ গাংদিচ শ্বান পৰ্বতমালাত অৱস্থিত। কৈলাশ পৰ্বতৰ শিখৰটো ৬,৬৩৮ মিটাৰ (২১,৭৭৮ ফুট) উচ্চতাত, চীন, ভাৰত আৰু নেপালৰ মাজৰ পশ্চিম ত্ৰি সীমান্তৰ ওচৰত অৱস্থিত।

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

এই পৰ্বতটোক সংস্কৃতত "কৈলাশ" (कैलास; var. Kailāśa कैलाश) নামেৰে জনা যায়।^১২ এই নামটো "কেলাছা" শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হ'ব পাৰে, যাৰ অৰ্থ হৈছে "স্ফটিক"।^৩৪

ভূগোল আৰু ভূ-প্ৰকৃতি

কৈলাশ পৰ্বত চীনৰ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চলৰ ঙাৰী প্ৰিফেকচাৰত অৱস্থিত।^৫৬ ই তিব্বতী মালভূমিৰ পশ্চিম অংশত ট্ৰান্সহিমালয়ৰ গাংদিচ শ্বান (কৈলাশ ৰেঞ্জ বুলিও কোৱা হয়)ত অৱস্থিত। কৈলাশ পৰ্বতৰ শৃংগ ৬,৬৩৮ মিটাৰ (২১,৭৭৮ ফুট) উচ্চতাত।^৭৮এই অঞ্চল চীন, ভাৰত আৰু নেপালৰ সীমান্তৰ পশ্চিম ত্ৰিবিন্দুৰ উত্তৰত অৱস্থিত।^৯

পশ্চিম গাংদিচ পৰ্বতমালাৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা প্ৰধান নদীসমূহ হ’ল য়াৰলুং ছাংপো (যি ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদ হৈ পৰে), সিন্ধু, ছতলেজ আৰু গঙ্গা নদীৰ উপনৈ ঘঘ্ৰা। এই সকলোবোৰ নদী ব্যৱস্থাই এই অঞ্চলৰ পৰা ৬০ কিলোমিটাৰ (৩৭ মাইল) ব্যাসাৰ্ধৰ ভিতৰত উৎপত্তি হয়।^{৭১০১১} কৈলাশ পৰ্বত মানসৰোৱৰ আৰু ৰক্ষস্তল হ্ৰদৰ পাৰত অৱস্থিত। ৩২০ কিলোমিটাৰ বৰ্গফুট (১২০ বৰ্গমাইল) এলেকাত বিস্তৃত মানসৰোৱৰ বিশ্বৰ সৰ্বোচ্চ মিঠা পানীৰ হ্ৰদ।^{১২১৩১৪}

ভূতত্ত্ব

কৈলাশ পৰ্বতৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলটো এটা বৃহৎ বৰফৰ অৱশিষ্ট। যিয়ে চতুৰ্থ যুগৰ সময়ছোৱাত এই অঞ্চলটো সামৰি লৈছিল, যাৰ শেষৰটো প্ৰায় ১০,০০০ বছৰ আগতে পিছুৱাই গৈছিল। পাহাৰটো গ্ৰেনাইটৰ ভিত্তিত থিয় হৈ থকা এটা ডাঙৰ মেটাচেডিমেণ্টেৰী ছাদৰ লকেট হ’ব পাৰে। সিন্ধু নদীৰ উৎস অঞ্চলৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে ক্ৰিটেচিয়াছৰ শেষৰ পৰা মধ্য চেন'জয়িকলৈকে ৰূপান্তৰিত পলসুৱা শিলৰ ব্যাপক পৰিসৰৰ ফল্ট আৰু ইয়াৰ মাজত আগ্নেয় চেন'জয়িক গ্ৰেনাইটিক শিল। চেনোজয়িক শিলে টেথিছ সাগৰীয় খোলাৰ তললৈ যোৱাৰ আগতে জমা হোৱা সাগৰৰ পাৰৰ সাগৰীয় চূণশিলক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। ভাৰত আৰু এছিয়া মহাদেশৰ মাজত সংঘৰ্ষৰ পূৰ্বে টেথিছ সাগৰীয় খোলাৰ তললৈ যোৱাৰ সময়ত এছিয়া ব্লকৰ দক্ষিণ প্ৰান্তত এই পলস জমা হৈছিল। ইয়াৰ উপৰিও ইয়চিনৰ শেষৰ ফালে আগ্নেয়গিৰিৰ গঠন আবৰি থকা বালিৰ টিলাও অন্তৰ্ভুক্ত, য'ত ক্ৰিটেচিয়াছ আৰু ইয়চিন পলসৰ মাজত থাকে।^১৫১৬

জলবায়ু

এপ্ৰিলৰ পৰা জুন মাহলৈকে বতৰ যথেষ্ট শুকান, দিনৰ তাপমাত্ৰা ৫ৰ পৰা ১৭ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (৪১ৰ পৰা ৬৩ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট) আৰু ৰাতিৰ উষ্ণতা ০ৰ পৰা ৬ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (৩২ৰ পৰা ৪৩ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট)ৰ ভিতৰত থাকে। অক্টোবৰ মাহত তাপমাত্ৰা হ্ৰাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু শীতকালত দিনৰ উষ্ণতা −৪ৰ পৰা ০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (২৫ৰ পৰা ৩২ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট)লৈ যথেষ্ট হ্ৰাস পায় আৰু ৰাতিৰ উষ্ণতা আৰু কম −২০ ডিগ্ৰী চেলছিয়াছ (−৪ ডিগ্ৰী ফাৰেনহাইট)লৈ হ্ৰাস পায় আৰু জানুৱাৰী মাহটোৱেই আটাইতকৈ ঠাণ্ডা।^১৭ বাৰিষাৰ ফলত জুন মাহৰ শেষৰ পৰা আগষ্টলৈকে বৰষুণ আৰু শীতল বতাহ আহে।^১৮

পৰ্বতাৰোহণ

১৯২৬ চনত আলমোৰাৰ উপ আয়ুক্ত হিউ ৰাটলেজে ঙাৰিৰ গাৰ্পন (স্থানীয় তিব্বতী নেতা)ক সাক্ষাৎ কৰিবলৈ সেই অঞ্চললৈ যায়। যিহেতু গাৰ্পন তাত নাছিল, সেয়েহে তেওঁ কৈলাশ পৰ্বত প্ৰদক্ষিণ কৰি অধ্যয়ন কৰিছিল।^১৯ ৰাটলেজৰ মতে, এই পৰ্বতটোৰ উচ্চতা প্ৰায় ৬,০০০ মিটাৰ (২০,০০০ ফুট) আছিল আৰু ইয়াক বগাই যোৱাটো একেবাৰে অসম্ভৱ আছিল।^২০ তেওঁ উত্তৰ-পূব ৰিজৰ কাষেৰে আৰোহণৰ কথা ভাবিলে আৰু কৰ্ণেল আৰ চি উইলছনৰ সৈতে সেই অঞ্চলটো অন্বেষণ কৰি আছিল, যিজন পাহাৰৰ সিটো পাৰে চেটেন নামৰ এজন শ্বেৰ্পাৰ সৈতে আছিল। উইলছনৰ মতে, চেটেনে তেওঁক কৈছিল যে দক্ষিণ-পূবৰ ৰিজে শিখৰলৈ যোৱাৰ এক সম্ভৱপৰ পথ। উইলছনে বুজাই দিলে যে যদিও তেওঁলোকে পাহাৰ বগাবলৈ চেষ্টা কৰিছিল, তথাপিও তেওঁলোকে প্ৰচণ্ড বৰফৰ সন্মুখীন হৈছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোকে আৰোহণ অসম্ভৱ হৈ পৰিছিল।^২১২২

ধৰ্মীয় তাৎপৰ্য্য

হিন্দু, বৌদ্ধ ধৰ্ম, বন ধৰ্ম আৰু জৈন ধৰ্ম ধৰ্মত কৈলাশ পৰ্বতক পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়।^{২৩২৪২৫২৬}

হিন্দু ধৰ্ম

পৰিয়াল (প্ৰায় ১৮১০-১৮২০) চিত্ৰিত এখন ছবি]]

হিন্দু শিল্প আৰু সাহিত্যত এই পৰ্বতটোক শিৱৰ বাসস্থান বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, যিয়ে তেওঁৰ পত্নী পাৰ্বতী আৰু তেওঁলোকৰ সন্তান গণেশ আৰু কাৰ্তিকৰ সৈতে তাত বাস কৰা চিত্ৰিত কৰা হৈছে।^২৭২৮ আদিম হিন্দু চিত্ৰণত কৈলাশক হিমালয়ৰ অন্যতম পৰ্বত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^২৯ হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনীত মেৰু পৰ্বতক স্বৰ্গলৈ যোৱা চিৰি বুলি গণ্য কৰা হয়, য'ত দেৱতাসকলে বাস কৰে আৰু বিষ্ণু পুৰাণত উল্লেখ আছে যে ই ছটা পৰ্বতমালাৰে আগুৰি থকা পদুমৰ দৰে পৃথিৱীৰ কেন্দ্ৰত অৱস্থিত, ইয়াৰে এটা হৈছে হিমালয়।^৩০৩১ পিছৰ হিন্দু ধৰ্মতত্ত্বত কৈলাশক মেৰু পৰ্বতৰ সৈতে চিনাক্ত কৰা হয়। ^{৩২৩৩৩৪} শিৱক পদুম অৱস্থাত বহি পৰ্বতৰ পৰিসীমাৰ ভিতৰত ধ্যানত নিয়োজিত বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^৩৫৩৬ হিন্দু মহাকাব্য ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতত কৈলাশ আৰু মানসৰোবৰৰ উল্লেখ আছে।^৩৭

হিন্দু শাস্ত্ৰ আৰু ভাস্কৰ্য্যৰ চিত্ৰণ অনুসৰি কৈলাশ পৰ্বতত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰাৰ পিছতে দানৱ-ৰজা ৰাৱণে পৰ্বত কঁপাইছিল। এই কথাই ভগৱান শিৱক ক্ষুব্ধ কৰি তুলিলে, যিয়ে পৰ্বতৰ ওপৰত ভৰিৰ আঙুলিটো হেঁচা মাৰি মাজতে ৰাৱণক আৱদ্ধ কৰি পেলালে। ৰাৱণে মুক্তি পোৱাৰ আগতে হাজাৰ বছৰ ধৰি শিৱৰ প্ৰশংসাত গীত গাইছিল।^{৩৮৩৯৪০৪১} শিৱৰ এই ৰূপটোক ৰাৱণানুগ্ৰহ (অৰ্থাৎ "ৰাৱণৰ প্ৰতি দয়া কৰা ৰূপ") বুলিও কোৱা হয়।^৪২

বৌদ্ধ ধৰ্ম আৰু বন ধৰ্ম

বৌদ্ধ গ্ৰন্থ অনুসৰি কৈলাশ পৰ্বতক পৌৰাণিক মেৰু পৰ্বত বুলি জনা যায়।^৪৩৪৪ বৌদ্ধ ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞানত কৈলাশে কেন্দ্ৰীয় স্থান লাভ কৰিছে আৰু কিছুমান বৌদ্ধ পৰম্পৰাৰ বাবে ই এক প্ৰধান তীৰ্থস্থান।^৪৫বৌদ্ধ ধৰ্মত কৈলাশ পৰ্বতে জগতৰ পিতৃক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে আৰু মানসৰোৱৰ হ্ৰদে মাতৃৰ প্ৰতীক।^৪৬ এই অঞ্চলৰ কেইবাটাও স্থান পদ্মসম্ভৱৰ সৈতে জড়িত, যিয়ে খ্ৰীষ্টীয় অষ্টম শতিকাত তিব্বতত তান্ত্ৰিক বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ কৃতিত্ব লাভ কৰে।^{৪৭৪৮৪৯} বজ্ৰায়ণ বৌদ্ধসকলে বিশ্বাস কৰে যে তিব্বতৰ বন ধৰ্মৰ অনুগামী নাৰো বনচামৰ সৈতে সন্ত মিলাৰেপাৰ (প্ৰায় ১০৫২ – প্ৰায় ১১৩৫) প্ৰত্যাহ্বান আছিল।^৫০ দুয়োজনে বুদ্ধিমত্তাৰ যুদ্ধত লিপ্ত হয় আৰু দুয়োৰে কোনোটোৱেই নিৰ্ণায়ক সুবিধা লাভ কৰিব নোৱাৰিলে। শেষত সহমতত উপনীত হ’ল যে যিয়েই প্ৰথমে কৈলাশৰ শিখৰত উপনীত হ’ব পাৰে তেওঁ বিজয়ী হ’ব। নাৰোৱে নিজৰ যাদুকৰী ঢোলত ঢালত উঠি যোৱাৰ সময়ত মিলাৰেপাই সূৰ্য্যৰ ৰশ্মিত উঠি শিখৰলৈ গৈছিল, যাৰ ফলত প্ৰতিযোগিতাত জয়ী হৈছিল। তেওঁ ওচৰৰ পৰ্বতটোও বন ধৰ্মক দিছিল, যিটো বৰ্তমান বনৰি নামেৰে জনাজাত।^{৫১৫২৫৩}

বন জনগোষ্ঠীৰ বাবে এই পৰ্বতটো আকাশ দেৱী ছিপাইমেনৰ বাসস্থান আৰু এই পৰ্বতটো আছিল জাং ঝুঙৰ প্ৰাচীন বন সাম্ৰাজ্যৰ কেন্দ্ৰ ^{৫৪৫৫৫৬} তিব্বতীসকলৰ বিশ্বাস অনুসৰি এই পৰ্বতটো আছিল বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ মাণ্ডালাৰ কেন্দ্ৰ আৰু চাৰিটা মূল দিশত বৈ যোৱা পৌৰাণিক সিংহ, ঘোঁৰা, ময়ুৰ আৰু হাতী নদীৰ উৎস।^৫৭

জৈন ধৰ্ম

জৈন শাস্ত্ৰ অনুসৰি জৈন ধৰ্মৰ প্ৰথম তীৰ্থংকৰ ঋষভদেৱে কৈলাশ পৰ্বতত মোক্ষ (মুক্তি) লাভ কৰিছিল।^{৫৮৫৯৬০} জৈনসকলে বিশ্বাস কৰে যে ঋষভদেৱে মোক্ষ লাভ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ পুত্ৰ সম্ৰাট ভৰত চক্ৰৱৰ্তীয়ে এই অঞ্চলৰ ২৪টা তীৰ্থংকৰৰ তিনিটা স্তুপ আৰু চৌবিশটা মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল য'ত তেওঁলোকৰ মূৰ্তিবোৰ বহুমূলীয়া শিলেৰে আবৃত কৰিছিল আৰু ইয়াৰ নাম সিংহনিষ্ঠা ৰাখিছিল।^৬১

তেওঁ মহামগ নামেৰে পোন্ধৰ দিনীয়া অনুষ্ঠান এটাও কৰি কৈলাশৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিছিল।^৬২ পিছত পাহাৰৰ চাৰিওফালে ডাঙৰ ডাঙৰ গাঁত খান্দি তাৰ মাজেৰে গঙ্গা নদীক অন্য দিশলৈ লৈ যোৱা হয়।^৬৩ ২৪ আৰু অন্তিম তীৰ্থংকৰ মহাবীৰক জন্মৰ কিছু সময়ৰ পিছত মাক গভীৰ টোপনিত যোৱাৰ সময়ত ইন্দ্ৰই মেৰুৰ শিখৰলৈ লৈ যায়। তাত তেওঁক বহুমূলীয়া অভিষেকেৰে অভিষেক কৰা হৈছিল।^৬৪৬৫

তীৰ্থযাত্ৰা

যিহেতু ইয়াক বিভিন্ন ধৰ্মত পবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয়, সেয়েহে মানুহে এই পৰ্বতলৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰে, যাক যাত্ৰা বুলি জনা যায়।^৬৬ যদিও প্ৰথম তীৰ্থযাত্ৰা কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল সেয়া জনা নাযায়, তথাপিও ই বহু বছৰ ধৰি চলি অহা আটাইতকৈ পুৰণি তীৰ্থযাত্ৰাৰ ভিতৰত অন্যতম।^৬৭৬৮