কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা

কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (কৃবু)^১২ বা আৰ্টিফিশ্বিয়েল ইণ্টেলিজেঞ্চ (এআই) হৈছে সংগণক ব্যৱস্থাৰ সেই সক্ষমতা, যি সাধাৰণতে মানৱ বুদ্ধিমত্তাৰ সৈতে জড়িত কাৰ্যসমূহ, যেনে শিকা, যুক্তিতৰ্ক কৰা, সমস্যা সমাধান, প্ৰত্যক্ষণ, সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আদি সম্পাদন কৰিব পাৰে।^৩৪ এয়া সংগণক বিজ্ঞানৰ এখন গৱেষণাক্ষেত্ৰ, যি এনে পদ্ধতি আৰু তন্ত্ৰাংশসামগ্ৰী গঠন আৰু অধ্যয়ন কৰে, যিয়ে যন্ত্ৰক নিজৰ পৰিৱেশ অনুধাৱন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে আৰু শিক্ষণ তথা বুদ্ধিমত্তা ব্যৱহাৰ কৰি নিৰ্ধাৰিত লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ সম্ভাৱনা সৰ্বাধিক কৰিবলৈ পদক্ষেপ লোৱাত সহায় কৰে।^৫

কৃবুৰ উল্লেখযোগ্য প্ৰয়োগবোৰৰ ভিতৰত আছে উন্নত খোজ ইঞ্জিন (যেনে গুগল চাৰ্ছ); পৰামৰ্শ ব্যৱস্থা (যিটো ইউটিউব, এমাজন আৰু নেটফ্লিক্সে ব্যৱহাৰ কৰে); অসদ্ সহায়ক (যেনে গুগল এছিষ্টেণ্ট, চিৰি আৰু এলেক্সা); স্বয়ংচালিত যান-বাহন (যেনে ৱেম'); উৎপাদনী আৰু সৃজনশীল সঁজুলি (যেনে ভাষা প্ৰতিমান আৰু কৃবু দৃশ্যকলা); আৰু কৌশলগত ক্ৰীড়াত অতিবুদ্ধিবৃত্তিক খেল আৰু বিশ্লেষণ। অৱশ্যে বহু কৃবু প্ৰয়োগক কৃবু হিচাপে চিহ্নিত কৰা নহয়: “অত্যাধুনিক কৃবুৰ বহু কথাই সাধাৰণ প্ৰয়োগত মিলি গৈছে, প্ৰায়ে ইয়াক কৃবু বুলি কোৱা নহয়, কাৰণ কোনো কথা যথেষ্ট কাৰ্যকৰী আৰু প্ৰচলিত হৈ পৰিলে সেয়া আৰু কৃবু হিচাপে চিহ্নিত হৈ নাথাকে।”^৬৭

কৃবু গৱেষণাৰ বিভিন্ন উপক্ষেত্ৰসমূহ নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য আৰু নিৰ্দিষ্ট সঁজুলিৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত। কৃবু গৱেষণাৰ পৰম্পৰাগত লক্ষ্যসমূহৰ ভিতৰত আছে শিকা, যুক্তিপ্ৰয়োগ, জ্ঞান উপস্থাপন, পৰিকল্পনা, স্বাভাৱিক ভাষা সংসাধন, অনুধাৱন আৰু ৰবটবিদ্যাত সহায় কৰা। এই লক্ষ্যবোৰ প্ৰাপ্ত কৰিবলৈ কৃবু গৱেষকসকলে বিভিন্ন কৌশল গ্ৰহণ আৰু সমন্বয় কৰিছে, যাৰ ভিতৰত আছে অনুসন্ধান আৰু গাণিতিক কাম্যতমকৰণ, বিধিবদ্ধ যুক্তি, কৃত্ৰিম স্নায়ুজাল আৰু পৰিসংখ্যা, পৰিক্ৰিয়াদি গৱেষণা আৰু অৰ্থনীতিভিত্তিক পদ্ধতি। কৃবুৱে মনোবিজ্ঞান, ভাষাবিজ্ঞান, দৰ্শন, স্নায়ুবিজ্ঞান আৰু অন্যান্য শাস্ত্ৰৰ ওপৰতো নিৰ্ভৰ কৰে।^৮ অ'পেন এআই, গুগল ডিপমাইণ্ড আৰু মেটাৰ^৯ দৰে প্ৰতিষ্ঠানসমূহে কৃত্ৰিম সাধাৰণ বুদ্ধিমত্তা (কৃসাবু) তৈয়াৰ কৰাৰ লক্ষ্য ৰাখে — এনে এক কৃবু যিয়ে প্ৰায় যিকোনো সংজ্ঞানাত্মক কাম অন্ততঃ মানুহৰ সমতুল্য দক্ষতাৰে সম্পন্ন কৰিব পাৰে।

কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা ১৯৫৬ চনত এটা আকাদেমীয় পাঠ্যবিষয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠিত হয় আৰু ইয়াৰ ইতিহাসজুৰি একাধিক আশাবাদৰ পৰ্যায় অতিক্ৰম কৰে, যাৰ পৰৱৰ্তী সময়ত হতাশা আৰু অৰ্থায়ন হ্ৰাসৰ সময়কাল আহে, যাক কৃবু শীতকাল বুলি জনা যায়। ২০১২ চনৰ পিছৰপৰা অৰ্থায়ন আৰু আগ্ৰহ ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পায়, যেতিয়া চিত্ৰলেখ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ একক স্নায়ুজালক ত্বৰান্বিত কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হ’বলৈ ধৰে আৰু গভীৰ শিক্ষণ পূৰ্বৰ কৃবু কৌশলসমূহক চেৰ পেলাই যায়। ২০১৭ চনৰ পিছত ৰূপান্তৰক স্থাপত্যৰ আবিৰ্ভাৱৰ ফলত এই বৃদ্ধি অধিক খৰতকীয়া হয়।^১০ ২০২০ৰ দশকত উন্নত উৎপাদনী কৃবুৰ দ্ৰুত অগ্ৰগতিয়ে এক চলিত সময়কালৰ সৃষ্টি কৰে, যাক এআই বুম বুলি কোৱা হয়। উৎপাদনী কৃবুৰ সমল তৈয়াৰী আৰু সংশোধনৰ ক্ষমতাই একাধিক অনাকাংক্ষিত পৰিণতি আৰু ক্ষতিৰ কাৰণ হৈ পৰিছে। নৈতিক উদ্বেগ উত্থাপিত হৈছে কৃবুৰ দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱ আৰু সম্ভাৱ্য অস্তিত্বৰ সংকটক লৈ।^১১ ফলস্বৰূপে নিয়ন্ত্ৰণমূলক নীতি-নিৰ্দেশনা সন্দৰ্ভত আলোচনা আৰম্ভ হৈছে, যাতে প্ৰযুক্তিটোৰ নিৰাপত্তা আৰু সুফল নিশ্চিত কৰিব পৰা যায়।

ইতিহাস

চিন্তাশক্তিসম্পন্ন কৃত্ৰিম জীৱ পুৰণি সাধুকথা, কল্প-কাহিনীত দেখিবলৈ পোৱা গৈছিল। মেৰি শ্বেলিৰ ফ্ৰেংকেনষ্টাইন অথবা কাৰেল কাপেকৰ আৰ.ইউ.আৰ (R.U.R.- Rossum's Universal Robots)ত এইবোৰৰ আৰ্বিভাৱ হৈছিল। সেই চৰিত্ৰবোৰৰ কথা আৰু সিহঁতৰ কলা-কৌশলৰ কাহিনীয়ে বৰ্তমান কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ নীতিগত দিশত চৰ্চা লাভ কৰিছে।^১২

কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ গৱেষণা আৰম্ভ হৈছিল ১৯৫৬ চনৰ আমেৰিক যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ ডাৰ্থমাউথ কলেজত। গৱেষণাটোৰ প্ৰতিষ্ঠাপক আছিল কাৰ্নেগি মিলন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ এলেন নেৱেল আৰু হাৰবাৰ্ট ছিমন,মেচাছুটেটছ প্ৰযুক্তিবিদ্যা প্ৰতিষ্ঠানৰ জন মেককাৰ্থি, মাৰ্ভিন মিনস্কি আৰু আইবিএম কোম্পানীৰ আৰ্থাৰ ছেমুৱেল। উল্লেখযোগ্য যে,একেকেইজন মানুহে গৱেষণাটোক নেতৃত্বও দিছিল।^১৩

১৯৭৪ৰফালে এইসম্পৰ্কীয় গৱেষণা সামান্যভাৱে স্ববিৰ হৈ পৰিল। ছাৰ জেমছ লাইটহিলৰ সমালোচনাই এই স্থবিৰতাত বিশেষ ভূমিকা ল'লে।^১৪ তদুপৰি আমেৰিকান কংগ্ৰেছেও কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ গৱেষণাৰ পৰিৱৰ্তে অইন উৎপাদনশীল প্ৰকল্পতহে ধন খৰচ কৰিবলৈ আগ্ৰহ দেখুৱালে। সেইকাৰণে পৰৱৰ্তী বছৰকেইটাক কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ শীতল সময় বুলি আখ্যা দিয়া হয়।^১৫

১৯৮০ৰ আৰম্ভণিৰ সময়ছোৱাত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ গৱেষণাই নতুন মোৰ পালে। বিশেষ ভূমিকা ল'লে কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰে এক বিশেষধৰণৰ প্ৰগ্ৰাম Expert Systems-ৰ ব্যাৱসায়িক সফলতাই। এই প্ৰগ্ৰামটোৱে কৌশলী মানুহৰ জ্ঞান আৰু বিশ্লেষণাত্মক দক্ষতাসমূহৰ অনুকৃতি সৃষ্টি কৰিব পাৰিছিল।^১৬

১৯৯০ৰ শেষৰফালে আৰু একবিংশ শতিকাৰ আগছোৱাত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা কিছুমান ক্ষেত্ৰত বিশেষভাৱে প্ৰয়োগ হোৱা দেখিবলৈ পোৱা গ'ল। ডাটা মাইনিং, বস্তু সৰবৰাহ, চিকিৎসাক্ষেত্ৰ আছিল কেইখনমান উল্লেখযোগ্য ক্ষেত্ৰ।^১৭

২০১১ চনত জিঅ'পাৰ্ডি (Jeopardy! ) নামৰ আমেৰিকান কুইজ প্ৰতিযোগিতা বিশেষ খণ্ড এটাত আইবিএমৰ উত্তৰ দিব পৰা মেচিন ৱাটচনে পূৰ্বৰ দুজন মহান চেম্পিয়ন ব্ৰেড ৰুটাৰ আৰু কেন জেনিংগছক বিশাল ব্যৱধানত পৰাভুত কৰে।^১৮ উচ্চক্ষমতাসম্পন্ন কম্পিউটাৰ, এলগৰিথমত হোৱা ব্যাপক সফলতা আৰু বিপুল পৰিমাণৰ তথ্যলাভৰ সুচলতাই মেচিনৰ এই কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ এই অগ্ৰগতিত বিশেষ ভূমিকা লৈছিল।^১৯

প্ৰকাৰ

• প্ৰতিক্ৰিয়াশীল যন্ত্ৰ (Reactive Machines)
• সীমিত স্মৃতিৰ যন্ত্ৰ (Limited memory Machines)
• মনৰ তত্ত্ব (Theory of Mind)
• আত্ম-সচেতন কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (Self-Aware AI)^২০

প্ৰতিক্ৰিয়াশীল যন্ত্ৰ: কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ প্ৰাথমিক ৰূপ। ইহঁতৰ কোনো অতীত-স্মৃতি নাথাকে আৰু অতীতৰ কোনো তথ্য ইহঁতে ভৱিষ্যতৰ কাৰণে ব্যৱহাৰ নকৰে।

সীমিত স্মৃতিৰ যন্ত্ৰ: অতীতৰ স্মৃতি ব্যৱহাৰ কৰিব পৰাকৈ সক্ষম। স্ব-চালিত বাহনত কেতবোৰ সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষেত্ৰত এইটো ধাৰণা ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।

মনৰ তত্ত্ব: এইধৰণৰ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাই মানুহৰ আৱেগ, বিশ্বাস, চিন্তা, প্ৰত্যাশা বুজি পাব বুলি ভবা হৈছে। সামাজিক সম্পৰ্ক ৰক্ষা কৰিব পৰাকৈ ইহঁত সমৰ্থৱান হ'ব। অৱশ্যে এইক্ষেত্ৰত কৰণীয় যথেষ্ট আছে।

আত্ম-সচেতন কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা: যন্ত্ৰ এটাক অতি-বুধিয়ক, মনোযোগসম্পন্ন, আৰু আত্ম-সচেতন হিচাপে গঢ় দিয়াৰ ধাৰণা। এইটো ধাৰণা বাস্তৱায়িত হ'লেই যন্ত্ৰ এটা সম্পূৰ্ণ মানৱলৈ ৰূপান্তৰিত হ'ব। কিন্তু এইধৰণৰ কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাসম্পন্ন যন্ত্ৰ এতিয়ালৈকে দৃশ্যমান হোৱ নাই।^২১

ব্যাৱহাৰিক দিশত প্ৰয়োগ

বিজ্ঞান আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ জগতত,দৈনন্দিন জীৱনত,ব্যৱসায়-বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰয়োগ ক্ৰমাৎ বাঢ়ি আহিছে। তলত কেইটামান উদাহৰণ দিয়া হৈছে:

• গুগল চাৰ্ছ ইঞ্জিনে ব্যৱহাৰ কৰা অনুমানজনিত সন্ধান (Predictive Search)
• চাকৰি-সম্বন্ধীয় ৱেবচাইট লিংকডইন
• জিমেইলৰ কথোপকথনত ব্যৱহাৰ হোৱা স্মাৰ্ট ৰিপ্লাইবোৰ
• গীত শুনা কিছুমান এপ্লিকেছন
• ম'বাইল বেংকিং এপ্লিকেছন
• গুগল মেপৰ দৰে যাত্ৰা-সহায়কবোৰ
• উবৰৰ দৰে টেক্সি সেৱাবোৰ^২২
• এপ'ল ম'বাইলত থকা ব্যক্তিগত সহায়কাৰী ছীৰী (Siri)

• আমাজ’ন কোম্পানীয়ে নিৰ্মাণ কৰা ব্যক্তিগত সহায়কাৰী এলেক্সা
• ই-কমাৰ্ছ ৱেবছাইট এমাজন (কোম্পানী)
• বোলছবি আৰু ধাৰাবাহিক চোৱা ৱেবচাইট নেটফ্লিক্স^২৩
• স্বাস্থ্যসম্বন্ধীয় সতৰ্কবাণী অথবা জাননী দিবলৈ ব্যৱহাৰ হোৱা পেজাৰ (Pager)^২৪

তথ্যসূত্ৰ

গ্ৰন্থপঞ্জী

• Luger, George; Stubblefield, William. (2004). Artificial Intelligence: Structures and Strategies for Complex Problem Solving. Benjamin/Cummings. ISBN 978-0-8053-4780-7
• Nilsson, Nils. (1998). Artificial Intelligence: A New Synthesis. Morgan Kaufmann. ISBN 978-1-5586-0467-4
• Poole, David; Mackworth, Alan; Goebel, Randy. (1998). Computational Intelligence: A Logical Approach. Oxford University Press. ISBN 978-0-1951-0270-3 Later edition: Poole, David; Mackworth, Alan. (2017). Artificial Intelligence: Foundations of Computational Agents. Cambridge University Press. ISBN 978-1-1071-9539-4
• Rich, Elaine; Knight, Kevin; Nair, Shivashankar. (2010). Artificial Intelligence. Tata McGraw Hill India. ISBN 978-0-0700-8770-5
• Russell, Stuart J.; Norvig, Peter. (2021). ((Artificial Intelligence: A Modern Approach)). Pearson. ISBN 978-0-1346-1099-3
• .

কৃবুৰ ইতিহাস

• Newquist, H. P. (1994). The Brain Makers: Genius, Ego, And Greed In The Quest For Machines That Think. Macmillan/SAMS. ISBN 978-0-6723-0412-5

অন্যান্য সূত্ৰ

• AI & ML in Fusion
• Alter, Alexandra; Harris, Elizabeth A. (20 September 2023). Franzen, Grisham and Other Prominent Authors Sue OpenAI. The New York Times
• Altman, Sam; Brockman, Greg; Sutskever, Ilya. (22 May 2023). Governance of Superintelligence. openai.com
• Anderson, Susan Leigh. (2008). Asimov's 'three laws of robotics' and machine metaethics.. AI & Society. পৃ. 477–493
• Anderson, Michael; Anderson, Susan Leigh. (2011). Machine Ethics. Cambridge University Press.
• Arntz, Melanie; Gregory, Terry; Zierahn, Ulrich. (2016). The risk of automation for jobs in OECD countries: A comparative analysis. OECD Social, Employment, and Migration Working Papers 189
• Asada, M.; Hosoda, K.; Kuniyoshi, Y. (2009). Cognitive developmental robotics: a survey. IEEE Transactions on Autonomous Mental Development. পৃ. 12–34
• Ask the AI experts: What's driving today's progress in AI?. McKinsey & Company
• Barfield, Woodrow; Pagallo, Ugo. (2018). Research handbook on the law of artificial intelligence. Edward Elgar Publishing. ISBN 978-1-7864-3904-8
• Beal, J.; Winston, Patrick. (2009). The New Frontier of Human-Level Artificial Intelligence. IEEE Intelligent Systems. পৃ. 21–24
• Berdahl, Carl Thomas; Baker, Lawrence; Mann, Sean. (7 February 2023). Strategies to Improve the Impact of Artificial Intelligence on Health Equity: Scoping Review. JMIR AI
• Berryhill, Jamie; Heang, Kévin Kok; Clogher, Rob. (2019). Hello, World: Artificial Intelligence and its Use in the Public Sector. OECD Observatory of Public Sector Innovation
• Bertini, Marco; Del Bimbo, Alberto; Torniai, Carlo. (2006). Proceedings of the 14th ACM international conference on Multimedia. পৃ. 679–682. ISBN 1-59593-447-2
• Bostrom, Nick. (2014). Superintelligence: Paths, Dangers, Strategies. Oxford University Press
• Bostrom, Nick. (2015). What happens when our computers get smarter than we are?. TED (conference)
• Brooks, Rodney. (10 November 2014). artificial intelligence is a tool, not a threat. Rethink Robotics
• Brooks, Rodney A. (1990). Elephants don't play chess. Robotics and Autonomous Systems. পৃ. 3–15
• Buiten, Miriam C. (2019). Towards Intelligent Regulation of Artificial Intelligence. European Journal of Risk Regulation. পৃ. 41–59
• Bushwick, Sophie. (16 March 2023). What the New GPT-4 AI Can Do. Scientific American
• Butler, Samuel. (13 June 1863). Darwin among the Machines. The Press
• Buttazzo, G. (July 2001). Artificial consciousness: Utopia or real possibility?. Computer. পৃ. 24–30
• Cambria, Erik; White, Bebo. (May 2014). Jumping NLP Curves: A Review of Natural Language Processing Research (Review Article). IEEE Computational Intelligence Magazine. পৃ. 48–57
• Cellan-Jones, Rory. (2 December 2014). Stephen Hawking warns artificial intelligence could end mankind. BBC News
• Chalmers, David. (1995). Facing up to the problem of consciousness. Journal of Consciousness Studies. পৃ. 200–219
• Challa, Subhash; Moreland, Mark R.; Mušicki, Darko. (2011). Fundamentals of Object Tracking. Cambridge University Press. ISBN 978-0-5218-7628-5
• Christian, Brian. (2020). ((The Alignment Problem)): Machine learning and human values. W. W. Norton & Company. ISBN 978-0-3938-6833-3
• Ciresan, D.; Meier, U.; Schmidhuber, J. (2012). 2012 IEEE Conference on Computer Vision and Pattern Recognition. পৃ. 3642–3649. ISBN 978-1-4673-1228-8
• Clark, Jack. (2015b). Why 2015 Was a Breakthrough Year in Artificial Intelligence. Bloomberg.com
• CNA. (12 January 2019). Commentary: Bad news. Artificial intelligence is biased. CNA
• Cybenko, G. (1988). Continuous valued neural networks with two hidden layers are sufficient. Department of Computer Science, Tufts University
• Deng, L.; Yu, D. (2014). Deep Learning: Methods and Applications. Foundations and Trends in Signal Processing. পৃ. 197–387
• Dennett, Daniel. (1991). Consciousness Explained. The Penguin Press. ISBN 978-0-7139-9037-9
• DiFeliciantonio, Chase. (3 April 2023). AI has already changed the world. This report shows how. San Francisco Chronicle
• Dickson, Ben. (2 May 2022). Machine learning: What is the transformer architecture?. TechTalks
• Domingos, Pedro. (2015). The Master Algorithm: How the Quest for the Ultimate Learning Machine Will Remake Our World. Basic Books. ISBN 978-0-4650-6570-7
• Dreyfus, Hubert. (1972). What Computers Can't Do. MIT Press. ISBN 978-0-0601-1082-6
• Dreyfus, Hubert; Dreyfus, Stuart. (1986). Mind over Machine: The Power of Human Intuition and Expertise in the Era of the Computer. Blackwell. ISBN 978-0-0290-8060-3
• Dyson, George. (1998). Darwin among the Machines. Allan Lane Science. ISBN 978-0-7382-0030-9
• Edelson, Edward. (1991). The Nervous System. Chelsea House. ISBN 978-0-7910-0464-7
• Edwards, Benj. (17 May 2023). Poll: AI poses risk to humanity, according to majority of Americans. Ars Technica
• Fearn, Nicholas. (2007). The Latest Answers to the Oldest Questions: A Philosophical Adventure with the World's Greatest Thinkers. Grove Press. ISBN 978-0-8021-1839-4
• Ford, Martin; Colvin, Geoff. (6 September 2015). Will robots create more jobs than they destroy?. The Guardian
• Fox News. (2023). Fox News Poll. Fox News
• Frey, Carl Benedikt; Osborne, Michael A. (2017). The future of employment: How susceptible are jobs to computerisation?. Technological Forecasting and Social Change. পৃ. 254–280
• (2016). From not working to neural networking. The Economist
• Galvan, Jill. (1 January 1997). Entering the Posthuman Collective in Philip K. Dick's "Do Androids Dream of Electric Sheep?". Science Fiction Studies. পৃ. 413–429
• Geist, Edward Moore. (9 August 2015). Is artificial intelligence really an existential threat to humanity?. Bulletin of the Atomic Scientists
• Gibbs, Samuel. (27 October 2014). Elon Musk: artificial intelligence is our biggest existential threat. The Guardian
• Goffrey, Andrew. (2008). Software studies: a lexicon. MIT Press. পৃ. 15–20. ISBN 978-1-4356-4787-9
• Goldman, Sharon. (14 September 2022). 10 years later, deep learning 'revolution' rages on, say AI pioneers Hinton, LeCun and Li. VentureBeat
• Good, I. J. (1965). Speculations Concerning the First Ultraintelligent Machine
• Goodfellow, Ian; Bengio, Yoshua; Courville, Aaron. (2016). Deep Learning. MIT Press.
• Goodman, Bryce; Flaxman, Seth. (2017). EU regulations on algorithmic decision-making and a 'right to explanation'. AI Magazine. পৃ. 50
• Government Accountability Office. (13 September 2022). Consumer Data: Increasing Use Poses Risks to Privacy. gao.gov
• Grant, Nico; Hill, Kashmir. (22 May 2023). Google's Photo App Still Can't Find Gorillas. And Neither Can Apple's.. The New York Times
• Goswami, Rohan. (5 April 2023). Here's where the A.I. jobs are. CNBC
• Harari, Yuval Noah. (October 2018). Why Technology Favors Tyranny. The Atlantic
• Harari, Yuval Noah. (2023). AI and the future of humanity. ইউটিউব
• Haugeland, John. (1985). Artificial Intelligence: The Very Idea. MIT Press. ISBN 978-0-2620-8153-5
• Hinton, G.; Deng, L.; Yu, D. (2012). Deep Neural Networks for Acoustic Modeling in Speech Recognition – The shared views of four research groups. IEEE Signal Processing Magazine. পৃ. 82–97
• Holley, Peter. (28 January 2015). Bill Gates on dangers of artificial intelligence: 'I don't understand why some people are not concerned'. The Washington Post
• Hornik, Kurt; Stinchcombe, Maxwell; White, Halbert. (1989). Multilayer Feedforward Networks are Universal Approximators. Neural Networks. Pergamon Press. পৃ. 359–366
• Horst, Steven. (2005). The Computational Theory of Mind. The Stanford Encyclopedia of Philosophy
• Howe, J. (November 1994). Artificial Intelligence at Edinburgh University: a Perspective
• IGM Chicago. (30 June 2017). Robots and Artificial Intelligence. igmchicago.org
• Iphofen, Ron; Kritikos, Mihalis. (3 January 2019). Regulating artificial intelligence and robotics: ethics by design in a digital society. Contemporary Social Science. পৃ. 170–184
• Jordan, M. I.; Mitchell, T. M. (16 July 2015). Machine learning: Trends, perspectives, and prospects. Science. পৃ. 255–260
• Kahneman, Daniel; Slovic, Paul; Tversky, Amos. (1982). Judgment Under Uncertainty: Heuristics and Biases. Cambridge University Press
• Kahneman, Daniel. (2011). Thinking, Fast and Slow. Macmillan. ISBN 978-1-4299-6935-2
• Kasperowicz, Peter. (1 May 2023). Regulate AI? GOP much more skeptical than Dems that government can do it right: poll. Fox News
• Katz, Yarden. (1 November 2012). Noam Chomsky on Where Artificial Intelligence Went Wrong. The Atlantic
• Kismet. MIT Artificial Intelligence Laboratory, Humanoid Robotics Group
• Kissinger, Henry. (1 November 2021). The Challenge of Being Human in the Age of AI. The Wall Street Journal
• Kobielus, James. (27 November 2019). GPUs Continue to Dominate the AI Accelerator Market for Now. InformationWeek
• Kuperman, G. J.; Reichley, R. M.; Bailey, T. C. (1 July 2006). Using Commercial Knowledge Bases for Clinical Decision Support: Opportunities, Hurdles, and Recommendations. Journal of the American Medical Informatics Association. পৃ. 369–371
• Kurzweil, Ray. (2005). The Singularity is Near. Penguin Books. ISBN 978-0-6700-3384-3
• Langley, Pat. (2011). The changing science of machine learning. Machine Learning. পৃ. 275–279
• Larson, Jeff; Angwin, Julia. (23 May 2016). How We Analyzed the COMPAS Recidivism Algorithm. ProPublica
• Laskowski, Nicole. (November 2023). What is Artificial Intelligence and How Does AI Work? TechTarget. Enterprise AI
• Law Library of Congress (U.S.). Global Legal Research Directorate, issuing body. (2019). Regulation of artificial intelligence in selected jurisdictions
• Lee, Timothy B. (22 August 2014). Will artificial intelligence destroy humanity? Here are 5 reasons not to worry.. Vox
• Lenat, Douglas; Guha, R. V. (1989). Building Large Knowledge-Based Systems. Addison-Wesley. ISBN 978-0-2015-1752-1
• Lighthill, James. (1973). Artificial Intelligence: a paper symposium. Science Research Council
• Lipartito, Kenneth. (6 January 2011). The Narrative and the Algorithm: Genres of Credit Reporting from the Nineteenth Century to Today
• Lohr, Steve. (2017). Robots Will Take Jobs, but Not as Fast as Some Fear, New Report Says. The New York Times
• Lungarella, M.; Metta, G.; Pfeifer, R. (2003). Developmental robotics: a survey. Connection Science. পৃ. 151–190
• Machine Ethics. aaai.org
• Madrigal, Alexis C. (27 February 2015). The case against killer robots, from a guy actually working on artificial intelligence. Fusion.net
• Mahdawi, Arwa. (26 June 2017). What jobs will still be around in 20 years? Read this to prepare your future. The Guardian
• Maker, Meg Houston. (2006). AI@50: AI Past, Present, Future. Dartmouth College
• Marmouyet, Françoise. (15 December 2023). Google's Gemini: is the new AI model really better than ChatGPT?. The Conversation
• Minsky, Marvin. (1986). The Society of Mind. Simon and Schuster
• McCarthy, John; Minsky, Marvin; Rochester, Nathan. (1955). A Proposal for the Dartmouth Summer Research Project on Artificial Intelligence. Stanford.edu
• McCarthy, John. (2007). From Here to Human-Level AI. Artificial Intelligence. পৃ. 171
• McCarthy, John. (1999). What is AI?
• McCauley, Lee. (2007). AI armageddon and the three laws of robotics. Ethics and Information Technology. পৃ. 153–164
• McGarry, Ken. (1 December 2005). A survey of interestingness measures for knowledge discovery. The Knowledge Engineering Review. পৃ. 39–61
• McGaughey, Ewan. (2022). Will Robots Automate Your Job Away? Full Employment, Basic Income and Economic Democracy. Industrial Law Journal. পৃ. 511–559
• Merkle, Daniel; Middendorf, Martin. (2013). Search Methodologies: Introductory Tutorials in Optimization and Decision Support Techniques. Springer Science & Business Media. ISBN 978-1-4614-6940-7
• Minsky, Marvin. (1967). Computation: Finite and Infinite Machines. Prentice-Hall
• Moravec, Hans. (1988). Mind Children. Harvard University Press. ISBN 978-0-6745-7616-2
• Morgenstern, Michael. (9 May 2015). Automation and anxiety. The Economist
• Müller, Vincent C.; Bostrom, Nick. (2014). Future Progress in Artificial Intelligence: A Poll Among Experts. AI Matters. পৃ. 9–11
• Neumann, Bernd; Möller, Ralf. (January 2008). On scene interpretation with description logics. Image and Vision Computing. পৃ. 82–101
• Nilsson, Nils. (1995). Eyes on the Prize. AI Magazine. পৃ. 9–17
• Newell, Allen; Simon, H. A. (1976). Computer Science as Empirical Inquiry: Symbols and Search. Communications of the ACM. পৃ. 113–126
• Nicas, Jack. (7 February 2018). How YouTube Drives People to the Internet's Darkest Corners. The Wall Street Journal
• Nilsson, Nils. (1983). Artificial Intelligence Prepares for 2001. AI Magazine Presidential Address to the Association for the Advancement of Artificial Intelligence.
• NRC (United States National Research Council). (1999). Funding a Revolution: Government Support for Computing Research. National Academies Press. ISBN 978-0-309-52501-5
• Omohundro, Steve. (2008). The Nature of Self-Improving Artificial Intelligence
• Oudeyer, P-Y. (2010). On the impact of robotics in behavioral and cognitive sciences: from insect navigation to human cognitive development. IEEE Transactions on Autonomous Mental Development. পৃ. 2–16
• Pennachin, C.; Goertzel, B. (2007). Artificial General Intelligence. Cognitive Technologies. Springer. পৃ. 1–30. ISBN 978-3-5402-3733-4
• Pinker, Steven. (2007). The Language Instinct. Perennial Modern Classics. Harper. ISBN 978-0-0613-3646-1
• Poria, Soujanya; Cambria, Erik; Bajpai, Rajiv. (September 2017). A review of affective computing: From unimodal analysis to multimodal fusion. Information Fusion. পৃ. 98–125
• Rawlinson, Kevin. (29 January 2015). Microsoft's Bill Gates insists AI is a threat. BBC News
• Reisner, Alex. (19 August 2023). Revealed: The Authors Whose Pirated Books are Powering Generative AI. The Atlantic
• Roberts, Jacob. (2016). Thinking Machines: The Search for Artificial Intelligence. Distillations. পৃ. 14–23
• Robitzski, Dan. (5 September 2018). Five experts share what scares them the most about AI. Futurism
• Rose, Steve. (11 July 2023). AI Utopia or dystopia?. The Guardian Weekly. পৃ. 42–43
• Russell, Stuart. (2019). Human Compatible: Artificial Intelligence and the Problem of Control. Viking. ISBN 978-0-5255-5861-3
• Sainato, Michael. (19 August 2015). Stephen Hawking, Elon Musk, and Bill Gates Warn About Artificial Intelligence. Observer
• Sample, Ian. (5 November 2017). Computer says no: why making AIs fair, accountable and transparent is crucial. The Guardian
• Rothman, Denis. (7 October 2020). Exploring LIME Explanations and the Mathematics Behind It. Codemotion
• Scassellati, Brian. (2002). Theory of mind for a humanoid robot. Autonomous Robots. পৃ. 13–24
• Schmidhuber, J. (2015). Deep Learning in Neural Networks: An Overview. Neural Networks. পৃ. 85–117
• Schmidhuber, Jürgen. (2022). Annotated History of Modern AI and Deep Learning
• Searle, John. (1980). Minds, Brains and Programs. Behavioral and Brain Sciences. পৃ. 417–457
• Searle, John. (1999). Mind, language and society. Basic Books. ISBN 978-0-4650-4521-1
• Simon, H. A. (1965). The Shape of Automation for Men and Management. Harper & Row
• Simonite, Tom. (31 March 2016). How Google Plans to Solve Artificial Intelligence. MIT Technology Review
• Smith, Craig S. (15 March 2023). ChatGPT-4 Creator Ilya Sutskever on AI Hallucinations and AI Democracy. Forbes
• Smoliar, Stephen W.; Zhang, HongJiang. (1994). Content based video indexing and retrieval. IEEE MultiMedia. পৃ. 62–72
• Solomonoff, Ray. (1956). An Inductive Inference Machine Later published as

Solomonoff, Ray. (1957). IRE Convention Record. পৃ. 56–62

• Stanford University. (2023). Artificial Intelligence Index Report 2023/Chapter 6: Policy and Governance. AI Index
• Stewart, Jon. (October 9, 2025). AI: What Could Go Wrong? With Geoffrey Hinton. The Weekly Show with Jon Stewart
• Tao, Jianhua; Tan, Tieniu. (2005). Lecture Notes in Computer Science. Springer. পৃ. 981–995. ISBN 978-3-5402-9621-8
• Taylor, Josh; Hern, Alex. (2 May 2023). 'Godfather of AI' Geoffrey Hinton quits Google and warns over dangers of misinformation. The Guardian
• Thompson, Derek. (23 January 2014). What Jobs Will the Robots Take?. The Atlantic
• Thro, Ellen. (1993). Robotics: The Marriage of Computers and Machines. Facts on File. ISBN 978-0-8160-2628-9
• Toews, Rob. (3 September 2023). Transformers Revolutionized AI. What Will Replace Them?. Forbes
• (2021). UNESCO Science Report: the Race Against Time for Smarter Development.. UNESCO. ISBN 978-9-2310-0450-6
• Urbina, Fabio; Lentzos, Filippa; Invernizzi, Cédric. (7 March 2022). Dual use of artificial-intelligence-powered drug discovery. Nature Machine Intelligence. পৃ. 189–191
• Valance, Christ. (30 May 2023). Artificial intelligence could lead to extinction, experts warn. BBC News
• Valinsky, Jordan. (11 April 2019). Amazon reportedly employs thousands of people to listen to your Alexa conversations. CNN.com
• Verma, Yugesh. (25 December 2021). A Complete Guide to SHAP – SHAPley Additive exPlanations for Practitioners. Analytics India Magazine
• Vincent, James. (7 November 2019). OpenAI has published the text-generating AI it said was too dangerous to share. The Verge
• Vincent, James. (15 November 2022). The scary truth about AI copyright is nobody knows what will happen next. The Verge
• Vincent, James. (3 April 2023). AI is entering an era of corporate control. The Verge
• Vinge, Vernor. (1993). The Coming Technological Singularity: How to Survive in the Post-Human Era. Vision 21: Interdisciplinary Science and Engineering in the Era of Cyberspace. পৃ. 11
• Waddell, Kaveh. (2018). Chatbots Have Entered the Uncanny Valley. The Atlantic
• Wallach, Wendell. (2010). Moral Machines. Oxford University Press
• Wason, P. C.; Shapiro, D. (1966). New horizons in psychology. Penguin
• Weng, J.; McClelland; Pentland, A. (2001). Autonomous mental development by robots and animals. Science. পৃ. 599–600
• (21 October 1999). What is 'fuzzy logic'? Are there computers that are inherently fuzzy and do not apply the usual binary logic?. Scientific American
• Williams, Rhiannon. (28 June 2023). Humans may be more likely to believe disinformation generated by AI. MIT Technology Review
• Wirtz, Bernd W.; Weyerer, Jan C.; Geyer, Carolin. (24 July 2018). Artificial Intelligence and the Public Sector – Applications and Challenges. International Journal of Public Administration. পৃ. 596–615
• Wong, Matteo. (19 May 2023). ChatGPT Is Already Obsolete. The Atlantic
• Yudkowsky, E. (2008). Artificial Intelligence as a Positive and Negative Factor in Global Risk. Global Catastrophic Risks. Oxford University Press, 2008