ওড়িশাৰ সামুদ্ৰিক ইতিহাস

ওড়িশাৰ সামুদ্ৰিক ইতিহাস প্ৰাচীন কালত কলিংগ যুদ্ধ নামেৰে জনাজাত। প্ৰাচীন সূত্ৰ অনুসৰি খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৮০০ চনৰ বহু আগতেই আৰম্ভ হৈছিল। বংগোপসাগৰৰ উপকূলৰ কাষৰীয়া পূব ভাৰতৰ এই অঞ্চলৰ লোকসকলে ভাৰতৰ উপকূলৰ ওপৰেৰে তললৈ জাহাজ চলাই গৈছিল, আৰু ভাৰত চীন আৰু সমগ্ৰ সামুদ্ৰিক দক্ষিণ-পূব এছিয়ালৈ যাত্ৰা কৰিছিল, যাৰ সৈতে তেওঁলোকে ব্যৱসায় কৰিছিল তেওঁলোকৰ সংস্কৃতিৰ উপাদানসমূহৰ পৰিচয় দিছিল।

ষষ্ঠ শতিকাৰ মঞ্জুশ্ৰীমুলাকল্পত বংগ উপসাগৰক কলিংগোদ্ৰা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে আৰু প্ৰাচীন ধ্ৰুপদী ভাৰতত বংগ উপসাগৰক কলিংগসাগৰ (কলিংগ সাগৰ) বুলি জনা গৈছিল,^১২ ইয়াৰপৰা সামুদ্ৰিক বাণিজ্যত কলিংগৰ গুৰুত্বৰ ইংগিত পোৱা যায়।^৩ বালি যাত্ৰা নামৰ মহানদী নদীৰ পাৰৰ কটকত অনুষ্ঠিত হোৱা প্ৰধান উদ্‌যাপনকে ধৰি বাৰ্ষিক বয়তা বন্দনা উৎসৱত এতিয়াও পুৰণি পৰম্পৰা পালন কৰা হয় আৰু অক্টোবৰ–নৱেম্বৰ মাহত বিভিন্ন উপকূলীয় জিলাত সাত দিন ধৰি অনুষ্ঠিত হয়, যদিও কটকত আটাইতকৈ বিখ্যাত।^৪

অৱস্থান

ভাৰতৰ পূব উপকূলত অৱস্থিত প্ৰাচীন কলিংগ ৰাজ্য গংগাৰপৰা গোদাবৰী নদীলৈকে বিস্তৃত আছিল, য'ত আধুনিক ওড়িশা, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা কিছু অংশও আছিল।^৫ ৰাজনীতি বিজ্ঞানী সুদামা মিশ্ৰৰ মতে, কলিং জনপদ প্ৰথমে পুৰী আৰু গঞ্জাম জিলাই সামৰি লোৱা অঞ্চলটোক সামৰি লৈছিল।^৬ গঙ্গা নদী, মহানদী, বামসাধৰা, গোদাবৰীকে ধৰি নাৱিক নদীসমূহে অভ্যন্তৰীণ অঞ্চললৈ যোৱাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছিল, য'ত বহুমূলীয়া আৰু অৰ্ধমূল্যৱান শিল পোৱা গৈছিল আৰু ইয়াৰ বদ্বীপসমূহে প্ৰাকৃতিক বন্দৰ প্ৰদান কৰিছিল। এই বন্দৰসমূহৰপৰা এই অঞ্চলৰ লোকসকলে দক্ষিণে চিলন, পূবে বাৰ্মা আৰু আৰু অধিক দূৰত দক্ষিণ-পূব এছিয়া, ইণ্ডোচাইনা আৰু চীনৰ ৰাজ্যসমূহৰ সৈতে সাগৰীয় পথেৰে ব্যৱসায় কৰিছিল। কলিংগাৰ সামুদ্ৰিক কাৰ্য্যকলাপ ইমানেই বিস্তৃত আছিল যে বৰ্তমান বংগোপসাগৰ বুলি কোৱা ঠাইখনক এসময়ত কলিংগ সাগৰ বুলি কোৱা হৈছিল।^৭

উপকূল অস্থিৰ। দক্ষিণ-পশ্চিম বাৰিষাই উপকূলৰ কাষেৰে পলস আনে, কেতিয়াবা বন্দৰক সুৰক্ষা দিয়া বাৰ আৰু থু সৃষ্টি কৰে, আৰু কেতিয়াবা সুৰক্ষামূলক জলভংগ ধ্বংস কৰে। নদীবোৰে পলি কঢ়িয়াই লৈ ফুৰে, ইয়াৰ বদ্বীপবোৰ বৃদ্ধি কৰি পুৰণি বন্দৰবোৰ ভৰাই তোলে। এই কাৰণে প্ৰাচীন কালত নিৰ্দিষ্ট কৰা কিছুমান বন্দৰ এতিয়া নাই, বা বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰা হৈছে।^৭ উদাহৰণস্বৰূপে, চিলিকা হ্ৰদ এসময়ত এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ আছিল যদিও পিছলৈ পলি পৰাৰ বাবে গভীৰ পানীৰ জাহাজৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰা হৈ পৰিছিল। ^৮

বন্দৰসমূহ

আৰম্ভণিৰ ওড়িশাত দুবিধ বন্দৰ আছিল। স্থানৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হৈছিল।^৯ সেইবোৰ হ’ল-

• পাট্টানা- এই বন্দৰবোৰ সাগৰৰ পাৰত অৱস্থিত আছিল য’ত সামগ্ৰী ভৰাই নমাই অনা হৈছিল।
• দ্ৰোনিমুখ- এই বন্দৰসমূহ নদী আৰু সাগৰৰ সংগমস্থলীৰ ওচৰত অৱস্থিত আছিল।

খৃষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাত ভূগোলবিদ টলেমীয়ে উল্লেখ কৰা কিছুমান বন্দৰ হ’ল নানিগাইনা (পুৰী), কাতিকৰ্দমা (কটক) আৰু কান্নাগৰা (কোনাৰক)। কলিংগ উপকূলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰসমূহ আছিল তাম্ৰলিপ্ত, খালকাটাপত্না, মণিকাপত্না (চেলিতালো), পালুৰ (দন্তপুৰা), গোপালপুৰ (মনছুৰকোটা), দোছাৰেণ, সোণাপুৰ, বৰুৱা (বৰুৱা), কলিংগপত্নাম, পিথুণ্ডা।^৭ পিছলৈ খ্ৰীষ্টীয় নৱম আৰু দশম শতিকাত আৰব সূত্ৰত গঞ্জাম, কলিংগনগৰ, কেইলকান, আল-লাভা আৰু নুবিনৰ কথা উল্লেখ আছে। পঞ্চদশ শতিকাৰ পিছত বন্দৰসমূহৰ ভিতৰত বালাসৌৰ, পিপিলী, গঞ্জাম, হৰিষপুৰ, চন্দাবলী আৰু ধমৰা আদি আছিল।

প্ৰাচীন ইতিহাস

[[চিত্ৰ:Periplous of the Erythraean Sea.svg|ol = OL44033769M }}</ref>]]

গোলবাই শাসনত চলোৱা খনন কাৰ্যৰ পৰা প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৩০০ চনৰ পৰাই এটা নৱপ্ৰস্তৰ সংস্কৃতিৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। ইয়াৰ পিছত তাম্ৰপ্ৰস্তৰ সংস্কৃতি আৰু তাৰ পিছত খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৯০০ মানৰ পৰা এটা লৌহ যুগৰ সংস্কৃতি গঢ়ি উঠিছিল। এই স্থানত পোৱা সঁজুলিবোৰে নাও নিৰ্মাণৰ ইংগিত দিয়ে, যিবোৰ সম্ভৱতঃ উপকূলীয় বাণিজ্যৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। মাছৰ হাড়, মাছ ধৰা বৰশী, কাঁইটীয়া যাঠি আৰু হাৰ্পুনে সেই সময়ৰ অৰ্থনীতিত মাছ ধৰা কাৰ্য এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ আছিল বুলি সূচায়।^৭ তাম্ৰপ্ৰস্তৰ যুগৰ কিছুমান শিল্পকৃতি ভিয়েটনামত পোৱা শিল্পকৃতিৰ সৈতে সাদৃশ্য আছে, যিয়ে ইণ্ডোচীনৰ সৈতে সম্ভাৱ্য প্ৰাচীন যোগাযোগৰ ইংগিত দিয়ে।

জাতক আৰু সিংহলীয় ইতিহাসৰ দৰে গ্ৰন্থসমূহত দন্তপুৰ আৰু সিংহপুৰৰ উল্লেখ আছে, য’ত দন্তপুৰ আছিল এক উল্লেখযোগ্য বন্দৰ। চীনা পৰিব্ৰাজক হিউয়েন চাঙে চে-লি-তা-লো নামৰ এখন উপকূলীয় চহৰৰ কথা উল্লেখ কৰিছিল, যাক আধুনিক পুৰী বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে।^১০ প্ৰাচীন ঐতিহাসিক উৎসসমূহৰ মতে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩৬২ চনত কলিংগ মগধৰ অধীন হৈছিল। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩২০ চনৰ আশে-পাশে মগধত চলা গৃহযুদ্ধৰ সময়ত ই পুনৰ স্বাধীনতা লাভ কৰে, কিন্তু খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬১ চনত মৌৰ্য সম্ৰাট সম্ৰাট অশোকৰ (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬৯ ৰ পৰা ২৩২) হাতত কলিংগ পৰাজিত হয়। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩য় শতিকাৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ শতিকালৈ জনবসতি থকা শিশুৰপালগড়ক অশোকৰ প্ৰাদেশিক ৰাজধানী তোষালী আৰু কলিংগনগৰ বুলি চিনাক্ত কৰা হৈছে। খ্ৰীষ্টপূৰ্ব প্ৰথম শতিকাৰ আৰম্ভণিতে খাৰৱেলৰ ৰাজত্বকালত কলিংগই মৌৰ্য সাম্ৰাজ্যৰ পৰা স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পিছত কলিংগনগৰ ইয়াৰ ৰাজধানী চহৰ আছিল। পৰৱৰ্তী শতিকাসমূহৰ ইতিহাস অত্যন্ত জটিল। কেতিয়াবা কলিংগৰ উত্তৰ আৰু দক্ষিণ অংশ পৃথক ৰাজ্য আছিল, আকৌ কেতিয়াবা এইবোৰ একত্ৰিত আছিল। কেতিয়াবা কলিংগ স্বাধীন আছিল আৰু কেতিয়াবা শক্তিশালী চুবুৰীয়া ৰাজ্যৰ কৰতলীয়া আছিল।

৮ম ৰ পৰা ১০ম শতিকালৈ ভৌমো-কৰ ৰাজবংশই ওড়িশাৰ উত্তৰ আৰু পূব অংশক সেই সময়ত জনাজাত উৎকল ৰাজ্যত শাসন কৰিছিল। এই শাসকসকলে বংগৰ পাল সাম্ৰাজ্যৰ শাসক গৌড়েশ্বৰ দেৱপালক (৮১০–৮৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ) কৰ আদায় দিছিল। কিছু সময়ৰ বাবে উৎকলৰ শাসকসকলে তামিল ভাষা চোল ৰাজবংশৰ ৰজা প্ৰথম ৰাজেন্দ্ৰ চোলৰ (১০১২–১০৪৪) আধিপত্য স্বীকাৰ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল, যাৰ সৈতে পিছলৈ তেওঁলোকৰ বৈবাহিক মিত্ৰতা গঢ়ি উঠিছিল। স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পিছত অনন্তবৰ্মা চোড়গংগদেৱে (১০৭৮–১১৯১) গংগাৰ পৰা গোদাবৰীলৈকে এক বিশাল অঞ্চলত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰিছিল আৰু নিজৰ ৰাজধানী কলিংগনগৰৰ পৰা কটকলৈ স্থানান্তৰ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী শতিকাবোৰত ওড়িশাৰ শক্তিৰ উত্থান-পতন ঘটিছিল যদিও ১৫৬৮ চনতহে ওড়িশাই চূড়ান্তভাৱে স্বাধীনতা হেৰুৱাইছিল।

জাহাজসমূহ

জাহাজ নিৰ্মাণ সম্পৰ্কীয় নীতি-নিয়মসমূহ সংস্কৃত গ্ৰন্থ যুক্তিকল্পতৰুত লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল। মাদলাপাঞ্জীত উল্লেখ আছে যে ৰজা ভোজে স্থানীয় কাঠ ব্যৱহাৰ কৰি বহুতো জাহাজ নিৰ্মাণ কৰিছিল। চিল্কা হ্ৰদৰ পৰা কাঠৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰা বহুতো বাটলু (adzes) আৰু অন্যান্য শিল্পকৃতি উদ্ধাৰ হোৱাৰ পৰা দেখা যায় যে গোলবাই এটা জাহাজ নিৰ্মাণৰ কেন্দ্ৰ আছিল।

বাণগড় আৰু চন্দ্ৰকেতুগড়ৰ টেৰাকোটা মোহৰসমূহে (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৪০০ ৰ পৰা ১০০ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব) শস্য ভৰ্তি সাগৰীয় জাহাজক চিত্ৰিত কৰিছে। জাহাজবোৰত বৰ্গাকৃতিৰ পাল থকা এটা মাস্তুল আছে।^৭ ওড়িশাত জাহাজৰ আটাইতকৈ প্ৰাচীন চিত্ৰণ পোৱা গৈছে ভুৱনেশ্বৰৰ ব্ৰহ্মেশ্বৰ মন্দিৰৰ ওচৰত পোৱা দুখন জাহাজৰ ভাস্কৰ্য্যত, যিটো বৰ্তমান ওড়িশা ৰাজ্যিক সংগ্ৰহালয়ত সংৰক্ষিত হৈ আছে।^১১ প্ৰথমখন জাহাজৰ সন্মুখৰ অংশত হাতী থিয় হৈ থকাৰ বিপৰীতে মাজত দুজন ব্যক্তি বহি আছে আৰু পিছফালে বঠা লৈ দুজন নাৱিকে জাহাজখন চলাই গৈছে।

সাগৰীয় পথসমূহ

জুন মাহৰ পৰা ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈ গ্ৰীষ্মকালীন মৌচুমী বতাহ দক্ষিণ-পশ্চিমৰ পৰা সিংহলৰ পৰা কলিংগৰ দিশলৈ বয়। ডিচেম্বৰৰ পৰা মাৰ্চ মাহৰ আৰম্ভণিলৈ ওভতনি মৌচুমী বতাহ বিপৰীত দিশত বয়। দক্ষিণ-পূব এছিয়াতো অনুৰূপ ঋতুভিত্তিক বতাহৰ ধৰণ দেখা যায়।

ইণ্ডোনেছিয়াৰ ওপৰত জুলাই আৰু আগষ্ট মাহত বতাহ অষ্ট্ৰেলিয়াৰ পৰা উত্তৰ-পশ্চিম দিশত বয় আৰু বিষুৱৰেখা পাৰ হোৱাৰ লগে লগে ই উত্তৰ-পূব দিশলৈ পৰিবৰ্তন হয়। জানুৱাৰী আৰু ফেব্ৰুৱাৰী মাহত এই ধৰণটো ওলোটা হয়। প্ৰাচীন নাৱিকসকলে তৰা, পানীৰ ৰং, সাগৰীয় সাপৰ উপস্থিতি আৰু সাগৰীয় কাউৰী বা অন্যান্য পক্ষীৰ উৰণ নিৰীক্ষণ কৰি এই ঋতুভিত্তিক বতাহৰ সহায়ত যাত্ৰা কৰিছিল।

কলিংগৰ জাহাজবোৰে খাদ্য আৰু পানীৰ বাবে মাজত নৰখাকৈ দীঘলীয়া সাগৰীয় যাত্ৰা কৰিব পৰা নাছিল। তাম্ৰলিপ্তৰ পৰা ওলাই যোৱা জাহাজবোৰে বাৰ্মিজ উপকূল অনুসৰণ কৰি নিকোবৰ দ্বীপপুঞ্জত ৰৈছিল, যিটো আছিল এমহীয়া যাত্ৰা। তাৰ পৰা তেওঁলোকে দক্ষিণ-পূব দিশলৈ যাত্ৰা অব্যাহত ৰাখি মালয় উপদ্বীপ হৈ মালাক্কা প্ৰণালীৰে জাভা বা বালি পালেগৈহেঁতেন, অথবা উত্তৰ-পূব দিশত ইণ্ডোচীন বা চীন দেশলৈ গৈছিল। আন এক বৈকল্পিক পথ আছিল ভাৰতৰ উপকূলৰে দক্ষিণ দিশলৈ যোৱা, সম্ভৱতঃ সিংহলত ৰৈ তাৰ পিছত দক্ষিণ-পূব দিশত সুমাত্ৰালৈ যোৱা।^৭

বাণিজ্য

গঞ্জাম জিলাৰ ঋষিকুল্যা নদীৰ ওচৰৰ পালুৰ আছিল খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ বন্দৰ। পুৰাতাত্ত্বিক অন্বেষণত চীনা চেলাডন পাত্ৰ, ৰোমান ৰুলেটেড মৃৎশিল্প আৰু এম্ফোৰাৰ টুকুৰা পোৱা গৈছে, যিয়ে সূচায় যে এই বন্দৰটোৱে উল্লেখনীয় আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত লিপ্ত আছিল। এটা অসাধাৰণ মেডেলিয়নৰ এফালে ব্ৰাহ্মী শিলালিপিৰ সৈতে কুষাণ শৈলীৰ এজন ৰজা আৰু আনফালে ৰোমান শিলালিপিৰ সৈতে এজন ৰোমানৰ মূৰ অংকিত আছে। শালিগুণ্ডামৰ পৰা সম্ৰাট টাইবেৰিয়াছৰ এটা ৰোমান মুদ্ৰা পোৱা গৈছে আৰু অন্যান্য স্থানতো ৰোমান মুদ্ৰা পোৱা গৈছে, যিয়ে ৰোমান সাম্ৰাজ্যৰ সৈতে বাণিজ্যৰ অধিক প্ৰমাণ দিয়ে।^৭

দক্ষিণ-পূব এছিয়াৰ সৈতে বাণিজ্য খ্ৰীষ্টীয় প্ৰথম শতিকাৰ ভিতৰত স্থাপিত হৈছিল আৰু ইয়াৰ উৎপত্তি হয়তো বহু আগতেই হৈছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত উদ্ধাৰ হোৱা সামগ্ৰীৰ ভিতৰত দ্বাদশ শতিকাৰ সিংহলীয় মুদ্ৰা আৰু চতুৰ্দশ শতিকাৰ চীনা মুদ্ৰা অন্তৰ্ভুক্ত। সুমাত্ৰাৰ ক'টচিনাৰ পৰা পোৱা অনুৰূপ মুদ্ৰাই ওড়িশা, সিংহল আৰু সুমাত্ৰাৰ মাজত এক ত্ৰিকোণীয় বাণিজ্যৰ ইংগিত দিয়ে।^৭ বাণিজ্যত বিপদাশংকাও আছিল। কলিংগ, চিয়াম আৰু জাভাৰ ৰজাসকলে মালাক্কা প্ৰণালী আৰু সমগ্ৰ সামুদ্ৰিক দক্ষিণ-পূব এছিয়াত সক্ৰিয় হৈ থকা মালয় আৰু বুগি জলদস্যুসকলক দমন কৰিবলৈ সময়ে সময়ে অভিযান চলাব লগা হৈছিল।

মাণিকপাটনা আছিল চিল্কাৰ পাৰৰ এটা বন্দৰ যি প্ৰাচীন ঐতিহাসিক কালৰ পৰা খ্ৰীষ্টীয় উনবিংশ শতিকালৈকে সমৃদ্ধিশালী হৈ আছিল। খননত ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ বহু ধৰণৰ মৃৎশিল্প আৰু সিংহল তথা চীনৰ মুদ্ৰা পোৱা গৈছে। অধিক আধুনিক স্তৰত চীনা চেলাডন, পৰ্চেলিন আৰু আৰবী গ্লেজড মৃৎশিল্প পোৱা গৈছে। এটা অষ্টাদশ শতিকাৰ মছজিদত এটা শিলালিপি আছে য'ত কোৱা হৈছে যে নাৱিক আৰু ব্যৱসায়ীসকলে যাত্ৰা আৰম্ভ কৰাৰ আগতে তাত প্ৰাৰ্থনা কৰিছিল।^৮

ষষ্ঠ শতিকাৰ এটা উৎস অনুসৰি কলিংগ ইয়াৰ হাতীৰ বাবে বিখ্যাত আছিল, যাৰ বাবে ই সিংহলত এখন বজাৰ বিচাৰি পাইছিল। ইয়াৰ উপৰিও বহুমূলীয়া পাথৰ, হাতীৰ দাঁত, জালুক, তামোল আৰু উন্নত মানৰ বস্ত্ৰৰ বাবেও ই বিখ্যাত আছিল। ইয়াৰ বিনিময়ত কলিংগই সিংহলৰ পৰা মুক্তা আৰু ৰূপ আমদানি কৰিছিল। গোম আৰু চাউলো ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। ব্যৱসায়ীসকলে পূবৰ পৰা মছলা আৰু চন্দন কাঠ আমদানি কৰিছিল, যাৰ কিছু অংশ ভূমধ্যসাগৰীয় বজাৰলৈ পৰৱৰ্তী পৰিবহণৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত আছিল।^৭ ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ কোণাৰ্কৰ সূৰ্য মন্দিৰত অংকিত এখন নাৱত এটা জিৰাফ আছে, যিয়ে আফ্ৰিকাৰ সৈতে বাণিজ্যৰ ইংগিত দিয়ে; সম্ভৱতঃ আৰব জাহাজৰ জৰিয়তে এই বাণিজ্য চলিছিল।

বহিঃৰাজ্যৰ সৈতে সম্পৰ্ক

বাৰ্মা

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব সপ্তম শতিকাত ম্যানমাৰক কলিংগৰাত (কলিংগ ৰাষ্ট্ৰ) নামেৰে জনা গৈছিল। দেশখনৰ দক্ষিণৰ মন ৰাজ্য অঞ্চলত অতি প্ৰাচীন বসতিৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। খ্ৰীষ্টীয় দ্বিতীয় শতিকাৰ ভিতৰত কলিংগবাসীয়ে মাৰ্টাবান উপসাগৰৰ চাৰিওফালে থকা কালাইমিও, আৰাকান নদী উপত্যকা আৰু পেগু শাসন কৰিছিল। ইয়াংগুনৰ ওচৰৰ টাণ্টেত উদ্ধাৰ হোৱা এখন জাহাজৰ অৱশিষ্ট কলিংগন ব্যৱসায়ীসকলৰ আছিল বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ঠাইৰ নাম আৰু স্থাপত্যৰ সাদৃশ্যইও বংগোপসাগৰৰ সিপাৰে থকা ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰ ইংগিত দিয়ে। বাৰ্মাৰ পবিত্ৰ ধৰ্মগ্ৰন্থ বুদ্ধগতত কলিংগৰ বৌদ্ধ ব্যৱসায়ীসকলৰ সৈতে হোৱা বাণিজ্যৰ বৰ্ণনা পোৱা যায়। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে ধৰ্ম প্ৰচাৰৰ বাবে ধৰ্মপ্ৰচাৰকসকলৰ আগমন ঘটে আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত চতুৰ্থৰ পৰা সপ্তম শতিকাৰ ভিতৰত কলিংগই উপকূলীয় বাৰ্মাৰ একাংশত ৰাজনৈতিক আধিপত্য বিস্তাৰ কৰে। পেগুত পোৱা হিন্দু চিহ্নযুক্ত মুদ্ৰাই এই যোগাযোগ নিশ্চিত কৰে।

কম্বোডিয়া

খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত সম্ৰাট সম্ৰাট অশোকৰ ভয়ত কলিংগৰ পৰা প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল কম্বোডিয়ালৈ আহিছিল। অৱশ্যে, অশোকে বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি কম্বোডিয়ালৈ ধৰ্মপ্ৰচাৰক পঠোৱাৰ পিছত, তেওঁলোকে এই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰে আৰু অঞ্চলটোত ধৰ্মটো প্ৰতিষ্ঠা কৰাত সহায় কৰে।‌ খমেৰসকলৰ (আধুনিক কম্বোডিয়াৰ) প্ৰাচীন কীৰ্তিচিহ্নসমূহ কলিংগৰ তুলনাত অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ মূলৰ যেনহে লাগে। অৱশ্যে কম্বোডিয়াৰ অংকুৰৱাটৰ কিছুমান শিলালিপি সংস্কৃতত থকাৰ বিপৰীতে আন কিছুমান কলিংগ লিপিত পোৱা গৈছে। অংকুৰৱাট মন্দিৰৰ আৰ্হিত ওড়িশাৰ জগন্নাথ পুৰী মন্দিৰৰ প্ৰভাৱ দেখা যায়।^১২

চীন

চীনৰ সৈতে বাণিজ্যৰ প্ৰথম অভিলেখ ফা-হিয়ানৰ (৩৯৯–৪১১ খ্ৰীষ্টাব্দ) বিৱৰণীত পোৱা যায়। তেওঁ তাম্ৰলিপ্ত বন্দৰৰ পৰা এখন ব্যৱসায়ী জাহাজত উঠি চীনলৈ উভতি গৈছিল।

চীনা পৰিব্ৰাজক হিউয়েন চাঙে (৬৪৫ খ্ৰীষ্টাব্দ) তাম্ৰলিপ্ত (আধুনিক তমলুক) আৰু চেলিটালো বন্দৰৰ পৰা সিংহল (আধুনিক শ্ৰীলংকা) আৰু চীনলৈ কৰা সাগৰীয় যাত্ৰাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। ওদ্ৰৰ (ওড়িশা) শুভকৰৰীষ নামৰ এজন প্ৰাক্তন ৰজাই সন্ন্যাসী হ’বলৈ সিংহাসন ত্যাগ কৰি ৭১৬ খ্ৰীষ্টাব্দত চীনলৈ যাত্ৰা কৰিছিল আৰু তাত তান্ত্ৰিক বৌদ্ধ ধৰ্মৰ পৰিচয় দিছিল। ৭৯৪ খ্ৰীষ্টাব্দত ওদ্ৰৰ ৰজাই চীনৰ সম্ৰাটলৈ সাগৰীয় পথেৰে উপহাৰ পঠোৱাৰ এক বিৱৰণ পোৱা যায়।

ওড়িশাই চীনৰ পৰা পাটৰ কাপোৰ আমদানি কৰিছিল আৰু চিৰপুৰত অষ্টম শতিকাৰ এটা চীনা মুদ্ৰা পোৱা গৈছে। ৮১৩ ৰ পৰা ৮১৮ চনৰ ভিতৰত কলিংগৰ জাভানীজ জাতিৰ পৰা চীনৰ চিয়ানফেং সম্ৰাটৰ দৰবাৰলৈ তিনিটা প্ৰতিনিধি দল পঠোৱা হৈছিল। তেওঁলোকে এটা জীয়াই থকা গঁড়, এটা পাঁচৰঙী ভাটৌ আৰু পূব আফ্ৰিকাৰ কিছুমান কৃষ্ণাংগ কিশোৰ-কিশোৰীৰ দৰে দুৰ্লভ বস্তু উপহাৰ হিচাপে লৈ গৈছিল।

শ্ৰীলংকা

ৰ কুণ্ডিত থকা পবিত্ৰ দন্ত ধাতু মন্দিৰ]]

কলিংগৰ সিংহলৰ সৈতে দৃঢ় সম্পৰ্ক আছিল। কিছুমান পণ্ডিতে কয় যে সিংহলৰ প্ৰথম ৰজা বিজয় পূব ভাৰতৰ কলিংগৰ ৰাজধানী সিংহপুৰৰ পৰা আহিছিল আৰু তেওঁৰ আইতাক আছিল কলিংগৰ ৰজাৰ কন্যা। সম্ৰাট অশোকে বৌদ্ধ ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ তেওঁৰ পুত্ৰক সিংহললৈ পঠাইছিল আৰু পিছলৈ সন্ন্যাসিনীসকলক সংগঠিত কৰিবলৈ তেওঁৰ কন্যা সংঘমিত্ৰাক পঠাইছিল। সমন্তপাসাদিকাত উল্লেখ আছে যে কলিংগৰ আঠটা পৰিয়াল তেওঁৰ লগত গৈছিল। দাঠাবংশত কলিংগৰ ৰজা গুহশিৱ আৰু সিংহলৰ ৰজা মহাসেনৰ (২৭৭–৩০৪ খ্ৰীষ্টাব্দ) বন্ধুত্বৰ কথা কোৱা হৈছে। ইয়াত কলিংগৰ ৰজাই গৌতম বুদ্ধৰ পবিত্ৰ দন্ত ধাতু (দাঁতৰ অৱশিষ্ট) নিজৰ জীয়েকৰ বিবাহৰ সময়ত দন্তকুমাৰক যৌতুক হিচাপে দিয়াৰ কথাও উল্লেখ আছে। দন্তকুমাৰে সেই অৱশিষ্ট সিংহললৈ লৈ যায় আৰু তাত এটা স্তূপত স্থাপন কৰা হয়।

খ্ৰীষ্টীয় চতুৰ্থ আৰু পঞ্চম শতিকাত সিংহলত হীনযান বৌদ্ধ ধৰ্মৰ প্ৰসাৰ ঘটে। সিংহলীয় পণ্ডিতসকলৰ প্ৰভাৱ বাৰ্মা, চিয়াম আৰু কম্বোডিয়ালৈ বিয়পি পৰে। কলিংগও সিংহলীয় সংস্কৃতিৰ দ্বাৰা প্ৰবলভাৱে প্ৰভাৱিত হৈছিল, বিশেষকৈ বুদ্ধঘোষৰ থেৰাভাদা শিক্ষাৰ দ্বাৰা। কলিংগৰ পৰা তীৰ্থযাত্ৰীসকলে পবিত্ৰ দন্ত ধাতুক সন্মান জনাবলৈ আৰু মঠসমূহ দৰ্শন কৰিবলৈ সিংহললৈ যাত্ৰা কৰিছিল। চীনা পৰিব্ৰাজক হিউয়েন চাঙে তাম্ৰলিপ্ত আৰু চেলিটালো বন্দৰৰ পৰা সিংহললৈ কৰা এই সাগৰীয় যাত্ৰাসমূহৰ বৰ্ণনা দিছে।

চুলাবংশৰ মতে কলিংগৰ ৰজাই অগ্গাবোধি দ্বিতীয়ৰ (৬১০–৬১১ খ্ৰীষ্টাব্দ) ৰাজত্বকালত সিংহল ভ্ৰমণ কৰিছিল। সিংহলৰ ৰজা প্ৰথম বিজয়বাহুৱে (১০৫৫–১১১০ খ্ৰীষ্টাব্দ) কলিংগৰ ৰজাৰ কন্যাক বিবাহ কৰাইছিল। কলিংগৰ ৰজা গপৰাজৰ পুত্ৰ নিশাংক মল্ল সিংহলৰ শাসক (১১৮৭–১১৯৬ খ্ৰীষ্টাব্দ) হৈছিল। মাঘ নামৰ কলিংগৰ এজন ৰাজকুমাৰে ২৪,০০০ সৈনিকৰ এটা নৌ-বহৰ লৈ সিংহল আক্ৰমণ কৰিছিল আৰু ১২১৪ ৰ পৰা ১২৩৫ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ দ্বীপটো শাসন কৰিছিল।

পৰৱৰ্তী ইতিহাস

খ্ৰীষ্টীয় ১১শ আৰু ১৬শ শতিকাৰ ভিতৰত কলিংগ নামটো লাহে লাহে ওদ্ৰ দেশ, উদ্দিনা আৰু শেষত ওড়িশা নামেৰে প্ৰতিষ্ঠাপন হয়।^৭ কপিলেন্দ্ৰদেৱৰ ৰাজত্বকালত (১৪৩৫–১৪৬৬ খ্ৰীষ্টাব্দ), ওড়িয়া ৰাজ্যই ওড়িশাৰ ভৌগোলিক সীমাৰ বাহিৰত এক বিশাল ভূখণ্ডৰ ওপৰত ৰাজনৈতিক আধিপত্য স্থাপন কৰিছিল। তেওঁলোকে উত্তৰে গংগাৰ পৰা দক্ষিণে আৰ্কটলৈকে শাসন কৰিছিল। তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলেও এক বিস্তৃত ভূখণ্ডৰ ওপৰত নিজৰ দখল বজাই ৰাখিছিল। ১৪৯৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা ১৫৪১ খ্ৰীষ্টাব্দলৈ প্ৰতাপৰুদ্ৰদেৱৰ ৰাজত্বকালত ৰাজ্যখন পশ্চিম বংগৰ হুগলী আৰু মেদিনীপুৰ জিলাৰ পৰা অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ গুণ্টুৰ জিলালৈকে বিস্তৃত আছিল।

অষ্টম শতিকাৰ পৰাই আৰৱীয় নাৱিকসকলে বংগোপসাগৰত প্ৰৱেশ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত পৰ্তুগীজ, ডাচ, ইংৰাজ আৰু ফৰাচী জাহাজবোৰ প্ৰভাৱশালী হৈ পৰিছিল। ইয়াৰ ফলত ওড়িশাৰ নাৱিকসকল কেৱল উপকূলীয় বাণিজ্যৰ মাজতে সীমাবদ্ধ হৈ পৰিছিল। ১৫৬৮ চনত বংগৰ মুছলমান শাসক চুলেইমান খান কৰাণী আৰু তাৰ পিছত মোগল সাম্ৰাজ্যই এই ভূমি জয় কৰাত সফল হয়, যাৰ ফলত ইয়াৰ স্বাধীনতাৰ অন্ত পৰে। ওড়িশাক পৰৱৰ্তী সময়ত ১৭৫১ চনত মাৰাঠাসকলক এৰি দিয়া হৈছিল আৰু দ্বিতীয় ইংগ-মাৰাঠা যুদ্ধৰ (১৮০৩–১৮০৫) সময়ত ই ব্ৰিটিছ শাসনৰ অধীনলৈ আহে।

গজপতি সাম্ৰাজ্যৰ ৰাজত্বকালৰ পিছত আৰু এছিয়াত ইউৰোপীয় নৌ-শক্তিৰ ক্ৰমবৰ্ধমান আধিপত্যৰ ফলত সামুদ্ৰিক বাণিজ্য হ্ৰাস পায়। অৱশ্যে খুৰ্ডাৰ ভোই ৰাজবংশৰ ৰাজত্বকালত চীনৰ কিং ৰাজবংশৰ সৈতে থকা যোগাযোগৰ প্ৰমাণ মাঞ্চু ভাষাৰ স্মাৰক আৰু আদেশৰ পৰা পোৱা যায়। উদাহৰণস্বৰূপে, চিয়ানলং সম্ৰাটে পূব ভাৰতৰ শাসক 'উতগালিৰ বীৰকিশোৰ হান'ৰ ব্ৰাহ্মণ দূতৰ পৰা উপহাৰ লাভ কৰিছিল। এই 'বীৰকিশোৰ হান' আছিল খুৰ্ডাৰ প্ৰথম বীৰকিশোৰ দেৱ (১৭৩৬–১৭৯৩), যিয়ে নিজক উৎকলৰ শাসক 'গজপতি' বুলি অভিহিত কৰিছিল। চীনৰ পৰা তিব্বতত প্ৰৱেশ কৰা বহুতো 'গোসাঁই' পুৰীৰ জগন্নাথ মন্দিৰ দৰ্শন কৰিবলৈ তেওঁৰ ৰাজ্যৰ মাজেৰেই পাৰ হৈ গৈছিল।^১৩ ১৮০৩ চনত দ্বিতীয় ইংগ-মাৰাঠা যুদ্ধত মাৰাঠাসকলৰ পৰাজয় আৰু ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ দ্বাৰা ওড়িশা দখলৰ লগে লগে অৱশিষ্ট সামুদ্ৰিক বাণিজ্যৰ সম্পৰ্কবোৰৰো অন্ত পৰে।^১৪

বাহ্যিক সংযোগ

• Odisha State Maritime Museum