উইলিয়াম জেম্‌ছ

ৱিলিয়াম জেইম্‌ছ (William James) (১১ জানুৱাৰী, ১৮৪২– ২৬ আগষ্ট, ১৯১০)এগৰাকী আমেৰিকান দাৰ্শনিক, মনোবিজ্ঞানী আৰু আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰত মনোবিজ্ঞানৰ পাঠ্যক্ৰম আগবঢ়োৱা প্ৰথমজন শিক্ষাবিদ।^১ জেম্‌ছক উনৈশ শতিকাৰ অন্তিম সময়ৰ এজন অগ্ৰণী চিন্তাবিদ বুলি গণ্য কৰা হয়, লগতে সৰ্বাধিক প্ৰভাৱশালী আমেৰিকান দৰ্শনবিদ আৰু আমেৰিকান মনোবিজ্ঞানৰ পিতৃৰ মৰ্যাদা দিয়া হয়।^২৩৪

ছাৰ্লছ ছেণ্ডাৰ্ছ পিয়েৰ্ছৰ সৈতে জেম্‌ছে এখন দাৰ্শনিক বিদ্যালয় স্থাপন কৰিছিল, যাক কোৱা হৈছিল প্ৰৱণতা আৰু যাক কাৰ্যকৰী মনোবিজ্ঞানৰ এক প্ৰতিষ্ঠাপক বুলিও আখ্যা দিয়া হয়। ২০০২ চনত প্ৰকাশিত হোৱা Review of General Psychology-ৰ বিশ্লেষণত জেম্‌ছক বিংশ শতিকাৰ চতুৰ্দশ সৰ্বাধিক প্ৰখ্যাত মনোবিজ্ঞানী হিচাপে বিবেচিত কৰা হৈছে।^৫ ১৯৯১ চনত American Psychologist-ত প্ৰকাশিত এক জৰীপৰ মতে, জেম্‌ছৰ জনপ্ৰিয়তাক দ্বিতীয় স্থানত মানাংকিত কৰা হয়।^৬ তেওঁৰ স্থান আছিল উইলহেম ওৱাণ্ড্‌ট ('Wilhelm Wundt)ৰ পাছতেই, যাক পৰীক্ষামূলক মনোবিজ্ঞানৰ প্ৰতিষ্ঠাতা হিচাপে জনা যায়।^৭৮ জেম্‌ছে একধৰণৰ দাৰ্শনিক দৃষ্টিভংগীও প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল, যাক কোৱা হয়- "radical empiricism"। ^৯''

এটা প্ৰতিপত্তিশালী পৰিয়ালত জন্মগ্ৰহণ কৰা উইলিয়াম জেম্‌ছৰ পিতৃ আছিল হেনৰি জেম্‌ছ জ্যেষ্ঠ। তেখেত এজন ছুইডেনবৰ্গীয় ধৰ্মতত্ত্ববিদ আছিল। আনহাতে উইলিয়াম জেম্‌ছ ভ্ৰাতৃ আছিল বিখ্যাত ঔপন্যাসিক হেনৰি জেম্‌ছ আৰু দিনলিপি-লিখোঁতা এলিচ জেম্‌ছ। জেম্‌ছে এগৰাকী শৈল-চিকিৎসক হিচাপে প্ৰশিক্ষণ লৈছিল আৰু হাৰ্ভাৰ্ডত দেহবিদ্যা পঢ়াইছিল। কিন্তু তেখেতে নিজে কেতিয়াও চিকিৎসা-বিদ্যাৰ অনুশীলন কৰা নাছিল। তাৰ পৰিৱৰ্তে তেখেতে মনোবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনতহে ৰাপ দেখুৱাইছিল। জেম্‌ছে বহুতো বিষয়ত চৰ্চা কৰিছিল, লেখা-মেলা কৰিছিল। তাৰে ভিতৰত শিক্ষা, মনোবিজ্ঞান, ধৰ্ম, মেটা-পদাৰ্থবিজ্ঞান, জ্ঞানতত্ত্ব, ৰহস্যবাদ আছিল প্ৰধান। তেখেতৰ কেইখনমান প্ৰভাৱশালী গ্ৰন্থ হৈছে The Principles of Psychology (মনোবিজ্ঞানৰ নীতি)। এইখন গ্ৰন্থ মনোবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত এখন যুগান্তকাৰী গ্ৰন্থ হিচাপে বিবেচিত। তাৰ উপৰি তেখেতে লিখা Essays in Radical Empiricism গ্ৰন্থখন দৰ্শনৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় সমল হিচাপে পৰিচিত। বিভিন্ন ধৰ্মৰ ধৰ্মীয় অভিজ্ঞতাৰ অনুসন্ধানেৰে সমৃদ্ধ তেখেতৰ আন এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ গ্ৰন্থ হৈছে-The Varieties of Religious Experience। এইখন গ্ৰন্থই মন-পৰিচৰ্যা বা 'mind-cure-ৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে।^১০

ক্ৰিয়াবাদ

উলিয়াম জেমছ মনোবিজ্ঞানত ক্ৰিয়াবাদ (Functionalism) তত্ত্বৰ প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে পৰিচিত। ক্ৰিয়াবাদী দৃষ্টিভংগী অনুযায়ী, মানৱ মনৰ অধ্যয়ন কেৱল ইয়াৰ গঠনৰ মাধ্যমেৰে নহয়, বৰঞ্চ ইয়াৰ কাৰ্যকৰী ভূমিকাৰ মাধ্যমেৰে কৰা উচিত। অৰ্থাৎ, মন কিদৰে কাম কৰে আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে খাপ খাই লৈ জীৱনত কেনে সহায় কৰে — এইবোৰেই ক্ৰিয়াবাদৰ মূল প্ৰশ্ন। উইলহেলম ভুণ্টৰ (Wilhelm Wundt) গঠনবাদী (Structuralism) দৃষ্টিভংগীৰ বিপৰীতে জেমছৰ এই চিন্তাধাৰাই মনোবিজ্ঞানক এক ব্যৱহাৰিক আৰু গতিশীল বিজ্ঞানলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল।

চেতনাৰ প্ৰবাহ

জেমছৰ সৰ্বাধিক প্ৰভাৱশালী ধাৰণাসমূহৰ ভিতৰত "চেতনাৰ প্ৰবাহ" (Stream of Consciousness) অন্যতম। তেওঁৰ মতে, মানৱ চেতনা কোনো স্থিৰ বা খণ্ডিত বস্তু নহয়; ই এক নিৰন্তৰ প্ৰবহমান নদীৰ দৰে। চিন্তা, অনুভৱ, উপলব্ধি আৰু স্মৃতি — এই সকলো একেলগে মিহলি হৈ এক অবিৰাম প্ৰবাহ গঠন কৰে। এই ধাৰণাটোৱে পৰৱৰ্তী কালত সাহিত্য জগতকো গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছিল — বিশেষকৈ জেমছ জয়েছ আৰু ভাৰ্জিনিয়া উলফৰ দৰে লেখকে এই ধাৰণাক তেওঁলোকৰ সাহিত্যিক কৌশলত ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

মনোবিজ্ঞানৰ মূলনীতি (Principles of Psychology)

১৮৯০ চনত প্ৰকাশিত জেমছৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ "The Principles of Psychology" মনোবিজ্ঞানৰ ইতিহাসত এক যুগান্তকাৰী সংযোজন। প্ৰায় বাৰ বছৰৰ অক্লান্ত পৰিশ্ৰমৰ ফল এই দুখণ্ডীয় গ্ৰন্থত তেওঁ স্মৃতি, আৱেগ, উপলব্ধি, অভ্যাস আৰু ইচ্ছাশক্তিৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰিছে। এই গ্ৰন্থই সমগ্ৰ পশ্চিমা বিশ্বত মনোবিজ্ঞানৰ এক মানক পাঠ্যপুথি হিচাপে বহু দশক ধৰি স্থান অধিকাৰ কৰিছিল। গ্ৰন্থখনৰ চমু সংস্কৰণ "Psychology: The Briefer Course" নামেৰে ১৮৯২ চনত প্ৰকাশিত হৈছিল, যিটো বিশ্ববিদ্যালয়ৰ শিক্ষাৰ্থীৰ মাজত অতি জনপ্ৰিয় হৈছিল।

জেমছ-লাঞ্জ আৱেগ তত্ত্ব

আৱেগৰ বিষয়ে জেমছৰ তত্ত্ব মনোবিজ্ঞানত এক বৈপ্লৱিক দৃষ্টিভংগী আনিছিল। ডেনিছ মনোবিজ্ঞানী কাৰ্ল লাঞ্জৰ সৈতে একে সময়তে তেওঁ যুক্তি দাঙি ধৰিছিল যে শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তনেই আৱেগৰ কাৰণ, আৱেগে শাৰীৰিক পৰিৱৰ্তন নঘটায়। উদাহৰণস্বৰূপে, আমি কান্দোঁ বাবে দুখ অনুভৱ কৰোঁ — দুখ পোৱা বাবে নাকান্দোঁ। এই "জেমছ-লাঞ্জ তত্ত্ব" আজিও আৱেগ সংক্ৰান্তীয় গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আলোচনাৰ বিষয়।

ব্যৱহাৰবাদ আৰু মনোবিজ্ঞান

উলিয়াম জেমছ কেৱল মনোবিজ্ঞানীয়েই নাছিল — তেওঁ আছিল আমেৰিকান দর্শনৰ ব্যৱহাৰবাদী (Pragmatism) আন্দোলনৰ অন্যতম মুখ্য প্ৰবক্তা। ব্যৱহাৰবাদী দৃষ্টিভংগী অনুসৰি কোনো ধাৰণাৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ হয় তাৰ ব্যৱহাৰিক পৰিণতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি। মনোবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত এই দৃষ্টিভংগীয়ে অধ্যয়নক কেৱল তাত্ত্বিক বিশ্লেষণৰ মাজতে সীমাবদ্ধ নৰাখি বাস্তৱ জীৱনৰ সমস্যা সমাধানৰ দিশত নিয়াৰ প্ৰেৰণা দিছিল। তেওঁৰ ১৯০৭ চনৰ গ্ৰন্থ "Pragmatism" এই দার্শনিক চিন্তাধাৰাৰ এক মূল নথিপত্ৰ।

অভ্যাসৰ মনোবিজ্ঞান

অভ্যাস (Habit) সম্পৰ্কে জেমছৰ বিশ্লেষণ আজিও অতি প্ৰাসংগিক। তেওঁৰ মতে, অভ্যাস হ'ল মানৱ জীৱনৰ ভেটি। স্নায়বিক পুনৰাবৃত্তিৰ মাধ্যমেৰে কাৰ্যসমূহ স্বয়ংক্ৰিয় হৈ পৰে আৰু মন মুক্ত হৈ নতুন চিন্তাৰ বাবে উপলব্ধ হয়। তেওঁ কৈছিল যে সমাজ মূলতঃ অভ্যাসৰ ওপৰত নিৰ্মিত। ভাল অভ্যাস গঠন কৰিবলৈ যিমান সোনকালে আৰম্ভ কৰা যায়, সিমানেই ভাল। এই চিন্তাধাৰাই আধুনিক আচৰণবাদী মনোবিজ্ঞান আৰু স্নায়ুবিজ্ঞানৰ পথ প্ৰশস্ত কৰিছিল।