আব্ৰাহাম মাছলো

আব্ৰাহাম হেৰল্ড মাছলো (ইংৰাজীঃAbraham Harold; 1 এপ্ৰিল 1908-8 জুন 1970) এগৰাকী আমেৰিকান মনোবিজ্ঞানী আছিল। তেওঁ প্ৰয়োজনীয়তাৰ স্তৰ বিভাজন মতবাদ আগবঢ়াইছিল, যিটো আছিল এটা মানসিক স্বাস্থ্যৰ তত্ত্ব, যি মানৱৰ সহজাত প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰাত অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল, যাৰ জৰিয়তে মানুহৰ আত্ম-উপলব্ধি প্ৰাপ্ত হয়।^১

মাছলো কৰ্ণেল বিশ্ববিদ্যালয়, ব্ৰকলিন কলেজ, ব্ৰেণ্ডেইছ বিশ্ববিদ্যালয়, দ্য নিউ স্কুল ফৰ ছ'চিয়েল ৰিচাৰ্চ আৰু কলম্বিয়া বিশ্ববিদ্যালয় মনোবিজ্ঞানৰ অধ্যাপক আছিল। তেওঁ মানুহৰ ইতিবাচক গুণসমূহৰ ওপৰত প্ৰাধান্য দিয়াৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল, এইবোৰক "লক্ষণৰ ভঁৰাল" হিচাপে চিকিৎসা কৰাৰ বিপৰীতে। 2002 চনত প্ৰকাশিত ৰিভিউ অৱ জেনেৰেল চাইকালজি জৰীপে মাছলোক বিংশ শতিকাৰ দশম সৰ্বাধিক উদ্ধৃত মনোবিজ্ঞানী হিচাপে স্থান দিছিল।^২

মাছলোৰ অৱদানসমূহ

মানৱতাবাদী মনোবিজ্ঞান

তেওঁৰ আগৰ বেছিভাগ মনোবিজ্ঞানীয়েই অস্বাভাৱিক আৰু অসুস্থ লোকসকলক লৈহে ব্যস্ত আছিল। তেওঁ মানুহক উচ্চস্তৰৰ প্ৰয়োজনসমূহ আৰু অৱশেষত আত্ম-উপলব্ধিৰ (self-actualization) দিশলৈ অগ্ৰসৰ হোৱাৰ আগতে নিজৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহক স্বীকৃতি দিবলৈ আহ্বান জনাইছিল। ইতিবাচক মানসিক স্বাস্থ্য প্ৰকৃততে কিহেৰে গঠিত হয়, সেয়া তেওঁ জানিব বিচাৰিছিল। মানৱতাবাদী মনোবিজ্ঞানে (Humanistic psychology) কেইবাটাও ভিন্ন চিকিৎসা পদ্ধতি বা থেৰাপীৰ জন্ম দিছিল, যিবোৰৰ সকলোৱেই এই ধাৰণাটোৰ দ্বাৰা পৰিচালিত আছিল যে মানুহৰ বিকাশ আৰু নিৰাময়ৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় অন্তৰ্নিহিত সমলসমূহ তেওঁলোকৰ মাজতেই থাকে, আৰু থেৰাপীৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে ব্যক্তিসকলে সেইবোৰ লাভ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত থকা বাধাসমূহ দূৰ কৰাত সহায় কৰা। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিখ্যাত আছিল কাৰ্ল ৰজাৰ্ছে (Carl Rogers) উদ্ভাৱন কৰা 'ক্লায়েণ্ট-কেন্দ্ৰিক থেৰাপী' (client-centered therapy)।

মানৱতাবাদী মনোবিজ্ঞানৰ মূল নীতিসমূহ অতি সৰলঃ

• কোনো ব্যক্তিৰ বৰ্তমানৰ কাৰ্যকলাপেই হৈছে তেওঁৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ। ফলস্বৰূপে, মানৱতাবাদীসকলে অতীত বিশ্লেষণ কৰা বা ভৱিষ্যতৰ অনুমান কৰাৰ প্ৰয়াস কৰাৰ পৰিৱৰ্তে বৰ্তমানৰ মুহূৰ্তটোৰ ওপৰতহে অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
• মানসিকভাৱে সুস্থ হ'বলৈ হ'লে, কাৰ্যসমূহ ইতিবাচক হওক বা নেতিবাচক, ব্যক্তিসকলে নিজৰ কাৰ্যৰ বাবে ব্যক্তিগত দায়িত্ব গ্ৰহণ কৰিব লাগিব।
• প্ৰতিগৰাকী ব্যক্তি, কেৱল নিজৰ অস্তিত্বৰ বাবেই, অন্তৰ্নিহিতভাৱে মূল্যৱান। যদিও কোনো নিৰ্দিষ্ট কাৰ্য নেতিবাচক হ'ব পাৰে, তথাপিও এই কাৰ্যসমূহে এজন ব্যক্তিৰ প্ৰকৃত মূল্য কেতিয়াও ম্লান বা নিশ্চিহ্ন কৰিব নোৱাৰে।
• জীৱনৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিগত বিকাশ আৰু উপলব্ধি অৰ্জন কৰা। কেৱল নিৰন্তৰ আত্ম-উন্নতি আৰু আত্ম-উপলব্ধিৰ জৰিয়তেহে এজন ব্যক্তি প্ৰকৃত অৰ্থত সুখী হ'ব পাৰে।^৩

মানৱতাবাদী মনোবিজ্ঞানৰ তত্ত্ব সেইসকল লোকৰ বাবে উপযুক্ত যিসকলে মানৱতাৰ ইতিবাচক দিশটো দেখে আৰু স্বাধীন ইচ্ছাত (free will) বিশ্বাস কৰে। এই তত্ত্বটো ফ্ৰয়েডৰ 'জৈৱিক নিৰ্ধাৰণবাদ'ৰ (biological determinism) তত্ত্বৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। ইয়াৰ আন এটা উল্লেখযোগ্য শক্তি হৈছে যে মানৱতাবাদী মনোবিজ্ঞানৰ তত্ত্ব চিন্তাৰ অন্যান্য ধাৰাৰ (schools of thought) লগতো খাপ খায়। মাশ্লোৰ স্তৰবিন্যাস (Maslow's hierarchy) অন্যান্য বিষয়সমূহতো প্ৰযোজ্য, যেনে- বিত্ত, অৰ্থনীতি, আনকি ইতিহাস বা অপৰাধ বিজ্ঞানতো (criminology)। মানৱতাবাদী মনোবিজ্ঞানক, যাক 'ইতিবাচক মনোবিজ্ঞান' বুলিও আখ্যা দিয়া হয়, ইয়াৰ প্ৰমাণভিত্তিক বৈধতাৰ (empirical validation) অভাৱ আৰু সেয়েহে নিৰ্দিষ্ট সমস্যাসমূহৰ চিকিৎসাত উপযোগিতাৰ অভাৱৰ বাবে সমালোচনা কৰা হয়। গুৰুতৰ মানসিক বিকাৰ থকা লোকসকলক সহায় কৰাত বা তেওঁলোকৰ ৰোগ নিৰ্ণয় কৰাৰ ক্ষেত্ৰতো ই ব্যৰ্থ হ'ব পাৰে।^৩ মানৱতাবাদী মনোবিজ্ঞানীসকলে বিশ্বাস কৰে যে প্ৰতিগৰাকী ব্যক্তিৰেই নিজৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনাক বাস্তৱায়িত কৰাৰ, অৰ্থাৎ "আত্ম-উপলব্ধি"ৰ (self-actualization) এক স্তৰত উপনীত হোৱাৰ এক তীব্ৰ আকাংক্ষা থাকে। ১৯৬০-ৰ দশকত শিখৰত উপনীত হোৱা সেই নতুন আন্দোলনটোৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল মানুহৰ ইতিবাচক সম্ভাৱনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা। মাশ্লোৱে তেওঁৰ কৰ্মৰাজিক ফ্ৰয়েডৰ কৰ্মৰাজিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিপূৰক হিচাপে উপস্থাপন কৰিছিল:

কিন্তু, মেছলোৱে ফ্ৰয়েডক কঠোৰ সমালোচনা কৰিছিল, যিহেতু মানৱতাবাদী মনোবিজ্ঞানীসকলে আধ্যাত্মিকতাক আমাৰ আচৰণৰ পথপ্ৰদৰ্শক হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া নাছিল^৪

মানুহে পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি কেৱল অন্ধভাৱে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ নকৰে, বৰঞ্চ তাতকৈ মহান কিবা এটা অৰ্জন কৰিবলৈহে চেষ্টা কৰে— এই কথা প্ৰমাণ কৰিবলৈ মেছলোৱে গুৰুতৰ মানসিক সমস্যা থকা লোকৰ পৰিৱৰ্তে মানসিকভাৱে সুস্থ লোকসকলক অধ্যয়ন কৰিছিল। তেওঁ 'আত্ম-উপলব্ধি' (self-actualizing) অৰ্জন কৰা লোকসকলৰ ওপৰত অধিক মনোনিৱেশ কৰিছিল। আত্ম-উপলব্ধি কৰা লোকসকলে এক সুসংহত ব্যক্তিত্বৰ লক্ষণ সূচায় আৰু সৰ্বোত্তম মানসিক স্বাস্থ্য তথা কাৰ্যক্ষমতাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।^৫

ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁৰ তত্ত্বৰ বিষয়ে অৱগত হৈছিল যে এজন ব্যক্তিয়ে " শিখৰ অভিজ্ঞতা " উপভোগ কৰে, জীৱনৰ উচ্চ বিন্দু যেতিয়া ব্যক্তিজন নিজৰ আৰু নিজৰ চৌপাশৰ সৈতে সামঞ্জস্যত থাকে। মাছল’ৰ মতে আত্ম-বাস্তৱায়িত মানুহে গোটেই দিনটোত বহুতো শিখৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিব পাৰে আনহাতে আন কিছুমানৰ সেই অভিজ্ঞতা কমকৈ হয়। তেওঁ বিশ্বাস কৰিছিল যে এল.এছ.ডি. (LSD) আৰু চিল'চাইবিনৰ (psilocybin) দৰে ছাইকেডেলিক (psychedelic) ড্ৰাগছে উপযুক্ত পৰিৱেশত সঠিক মানুহৰ মাজত 'শীৰ্ষ অভিজ্ঞতা' সৃষ্টি কৰিব পাৰে।^৬

শীৰ্খ আৰু প্লেট্যু অভিজ্ঞতা

প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ গতানুগতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ বাহিৰেও মেছলোৱে কিছুমান অসাধাৰণ অভিজ্ঞতাৰ মুহূৰ্তৰ কল্পনা কৰিছিল, যাক "শীৰ্ষ অভিজ্ঞতা" (peak experiences) বুলি জনা যায়। এইবোৰ হৈছে প্ৰেম, উপলব্ধি, সুখ বা পৰমানন্দৰ এনে কিছুমান গভীৰ মুহূৰ্ত, যি সময়ত এজন ব্যক্তিয়ে নিজকে অধিক পূৰ্ণ, জীৱন্ত, আত্মনিৰ্ভৰশীল আৰু লগতে সমগ্ৰ পৃথিৱীখনৰে এক অবিচ্ছেদ্য অংশ বুলি অনুভৱ কৰে, আৰু সত্য, ন্যায়, সম্প্ৰীতি, সজগুণ আদিৰ বিষয়ে অধিক সচেতন হয়। আত্ম-উপলব্ধি (self-actualizing) অৰ্জন কৰা লোকসকলে এনে শীৰ্ষ অভিজ্ঞতা লাভ কৰাৰ সম্ভাৱনা অধিক থাকে। আন কথাত ক'বলৈ গ'লে, এই "শীৰ্ষ অভিজ্ঞতাসমূহ" বা প্ৰৱাহৰ অৱস্থা (states of flow) হৈছে মানৱীয় সম্ভাৱনাক উপলব্ধি কৰাৰ এক প্ৰতিফলন আৰু ই ব্যক্তিত্ব বিকাশৰ সৰ্বোচ্চ স্তৰক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।^৭

পৰৱৰ্তী লেখাসমূহত, মেছলো এক অধিক সৰ্বগ্ৰাহী আৰ্হিলৈ অগ্ৰসৰ হৈছিল যিয়ে তীব্ৰ 'শীৰ্ষ অভিজ্ঞতা'ৰ (peak experiences) লগতে দীৰ্ঘম্যাদী শান্তিপূৰ্ণ সত্তা-উপলব্ধিৰ (serene being-cognition) সময়ছোৱাকো সামৰি লৈছিল, যাক তেওঁ 'প্লেট্যু অভিজ্ঞতা' (plateau experiences) বুলি আখ্যা দিছিল। ^{৮ ৯} তেওঁ এই শব্দটো ভাৰতীয় বিজ্ঞানী আৰু যোগ সাধক ইউ এ আছৰানীৰ পৰা ধাৰলৈ লৈছিল, যাৰ সৈতে তেওঁ চিঠিৰে যোগাযোগ ৰাখিছিল। মেছলোৱে উল্লেখ কৰিছিল যে 'শীৰ্ষ' (peak) অভিজ্ঞতাৰ পৰা 'প্লেট্যু' (plateau) অভিজ্ঞতালৈ হোৱা এই পৰিৱৰ্তন স্বাভাৱিক বাৰ্ধক্য প্ৰক্ৰিয়াৰ সৈতে সম্পৰ্কিত, য'ত এজন ব্যক্তিৰ জীৱনত প্ৰকৃততে কি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু কি গুৰুত্বপূৰ্ণ নহয় সেই সম্পৰ্কে জীৱনৰ মূল্যবোধৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে। প্লেট্যু অভিজ্ঞতাৰ ব্যক্তিগত গুৰুত্ব থকাৰ পিছতো, জীৱনৰ অন্তিম সময়ছোৱাত দেখা দিয়া স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাৰ বাবে মেছলোৱে এই পৰিঘটনাটোৰ ওপৰত এক বিস্তৃত অধ্যয়ন চলাবলৈ সক্ষম হোৱা নাছিল।^৯

বি-মানবোৰ

'শীৰ্ষ অভিজ্ঞতা'ৰ (peak experiences) বিৱৰণসমূহ অধ্যয়ন কৰোঁতে মেছলোৱে চিন্তাৰ এক বিশেষ পদ্ধতি চিনাক্ত কৰিছিল যাক তেওঁ "সত্তা-উপলব্ধি" (being-cognition বা B-cognition) বুলি অভিহিত কৰিছিল, যিটো মূল্যায়নমূলক "অভাৱ-উপলব্ধি" (deficiency-cognition বা D-cognition)-ৰ বিপৰীতে সামগ্ৰিক আৰু গ্ৰহণশীল প্ৰকৃতিৰ। ইয়াৰ লগতে তেওঁ কিছুমান মূল্যবোধকো চিনাক্ত কৰিছিল যাক তেওঁ "সত্তা-মূল্যবোধ" (Being-values) বুলি আখ্যা দিছিল। ^১০ তেওঁ B-মানসমূহ এনেদৰে তালিকাভুক্ত কৰিছিল:

• সত্য (Truth): সততা; বাস্তৱতা; সৰলতা; সমৃদ্ধি; ঔচিত্য (oughtness); সৌন্দৰ্য; বিশুদ্ধ, পৰিষ্কাৰ আৰু ভেজালহীন; পূৰ্ণতা; অপৰিহাৰ্যতা।
• কল্যাণ বা সৎগুণ (Goodness): সঠিকতা; বাঞ্ছনীয়তা; ঔচিত্য; ন্যায়; পৰোপকাৰ; সততা।
• সৌন্দৰ্য (Beauty): সঠিকতা; ৰূপ বা আংগিক; প্ৰাণৱন্ততা; সৰলতা; সমৃদ্ধি; সামগ্ৰিকতা; নিখুঁততা; সমাপ্তি বা পূৰ্ণতা; অনন্যতা; সততা।
• অখণ্ডতা বা সামগ্ৰিকতা (Wholeness): একতা; সংহতি; একত্বৰ প্ৰতি প্ৰৱণতা; পাৰস্পৰিক সংযোগ বা আন্তঃসংযোগ; সৰলতা; সংগঠন; গাঁথনি; দ্বৈত-অতিক্ৰমণ (dichotomy-transcendence); শৃংখলা।
• প্ৰাণৱন্ততা (Aliveness): প্ৰক্ৰিয়া; নিৰ্জীৱতাৰ অভাৱ (non-deadness); স্বতঃস্ফূৰ্ততা; স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ; পূৰ্ণ-কাৰ্যক্ষমতা।
• অনন্যতা (Uniqueness): স্বকীয়তা; স্বাতন্ত্ৰ্য বা ব্যক্তিসত্তা; তুলনাহীনতা; অভিনৱত্ব বা নতুনত্ব।
• নিখুঁততা বা পৰিপূৰ্ণতা (Perfection): প্ৰয়োজনীয়তা; একেবাৰে-সঠিক-অৱস্থা (just-right-ness); যেনেকুৱা-হ'ব-লাগে-তেনেকুৱা-অৱস্থা (just-so-ness); অনিবাৰ্যতা; উপযুক্ততা; ন্যায়; পূৰ্ণতা; "ঔচিত্য"।
• সমাপ্তি বা সম্পূৰ্ণতা (Completion): অন্ত বা শেষ; চূড়ান্ত অৱস্থা; ন্যায়; "ই সমাপ্ত" ("it's finished"); পৰিপূৰ্ণতা বা পূৰণ; সমাপ্তি আৰু চূড়ান্ত লক্ষ্য (finis and telos); নিয়তি; ভাগ্য।
• ন্যায় (Justice): নিৰপেক্ষতা বা নায্যতা; শৃংখলাৱদ্ধতা; বৈধতা বা আইনসন্মত অৱস্থা; "ঔচিত্য"।
• সৰলতা (Simplicity): সততা; অপৰিহাৰ্যতা; বিমূৰ্ত, অপৰিহাৰ্য আৰু জঁকাৰ দৰে মূল গাঁথনি।
• সমৃদ্ধি (Richness): পাৰ্থক্যকৰণ বা বৈচিত্ৰ্য, জটিলতা; সূক্ষ্মতা বা নিপুণতা।
• আয়াসহীনতা বা প্ৰয়াসহীনতা (Effortlessness): সহজসাধ্যতা বা স্বাচ্ছন্দ্য; মানসিক চাপ, সংগ্ৰাম বা অসুবিধাৰ অভাৱ; মাধুৰ্য; নিখুঁত, সুন্দৰ কাৰ্যক্ষমতা।
• কৌতুকপ্ৰিয়তা বা ধেমেলীয়া স্বভাৱ (Playfulness): আমোদ বা ধেমালি; আনন্দ; মনোৰঞ্জন; উল্লাস; হাস্যৰস; উচ্ছ্বাস; আয়াসহীনতা।
• আত্মনিৰ্ভৰশীলতা বা স্বাৱলম্বন (Self-sufficiency): স্বায়ত্তশাসন বা স্বতন্ত্ৰতা; স্বাধীনতা; নিজৰ-অস্তিত্বৰ-বাবে-আন-কাৰো-প্ৰয়োজন-নোহোৱা-অৱস্থা; আত্ম-নিৰ্ধাৰক; পৰিৱেশ-অতিক্ৰমণ; পৃথক্কৰণ বা বিচ্ছিন্নতা; নিজা নীতিৰে জীৱন নিৰ্বাহ কৰা।

প্ৰয়োজনৰ স্তৰবিন্যাস

মেছলোৱে মানুহৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহক এক অগ্ৰাধিকাৰভিত্তিক স্তৰবিন্যাস (prepotent hierarchy) হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল— য'ত এজন ব্যক্তিয়ে পৰৱৰ্তী উচ্চতম প্ৰয়োজনটোৰ প্ৰতি মনোযোগ দিয়াৰ আগতে তেওঁৰ কোনো এক জৰুৰী প্ৰয়োজন বেছিভাগেই পূৰণ হ'ব লাগিব। তেওঁৰ কোনো এখন প্ৰকাশিত ৰচনাতেই এই স্তৰবিন্যাসৰ কোনো দৃশ্যমান চিত্ৰণ বা আৰ্হি সন্নিৱিষ্ট কৰা হোৱা নাছিল। মেছলোৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ স্তৰবিন্যাসক চিত্ৰিত কৰা পিৰামিড আকৃতিৰ নক্সাটো সম্ভৱতঃ মনোবিজ্ঞানৰ পাঠ্যপুথিৰ কোনো প্ৰকাশকে ইয়াক সহজে বুজাবৰ বাবে এক দৃষ্টান্তমূলক সঁজুলি হিচাপেহে সৃষ্টি কৰিছিল। বৰ্তমান জনপ্ৰিয় হৈ পৰা এই পিৰামিডটোৱে সঘনাই মেছলোৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ তত্ত্বক বৰ্ণনা কৰা প্ৰবন্ধসমূহৰ সৈতে মানুহৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক দুয়োবিধ প্ৰয়োজনৰ বৰ্ণালীক চিত্ৰিত কৰে, আৰু ই এনে এক ধাৰণা দিব পাৰে যে প্ৰয়োজনীয়তাৰ স্তৰবিন্যাস হৈছে অগ্ৰগতিৰ এক নিৰ্দিষ্ট আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় ক্ৰম। তথাপিও, ১৯৪৩ চনত তেওঁৰ তত্ত্বৰ প্ৰথম প্ৰকাশৰ পৰাই, মেছলোৱে মানুহৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহক তুলনামূলকভাৱে পৰিৱৰ্তনশীল (fluid) হিচাপে বৰ্ণনা কৰিছিল— য'ত এজন ব্যক্তিৰ মাজত একে সময়তে বহুতো প্ৰয়োজনীয়তা বৰ্তি থাকিব পাৰে।^১১

মানৱ প্ৰয়োজনীয়তাৰ স্তৰবিন্যাসৰ আৰ্হিটোৱে এইটো সূচায় যে মানুহৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ একে সময়ত কেৱল একোটা স্তৰতহে পূৰণ হয়।

মাছলোৰ তত্ত্ব অনুসৰি, যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে স্তৰবিন্যাসৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰি ইয়াৰ স্তৰসমূহত ক্ৰমান্বয়ে ওপৰলৈ উঠে, তেতিয়া তেওঁ অৱশেষত আত্ম-উপলব্ধি (self-actualization) অৰ্জন কৰিব পাৰে। অৱশ্যে, জীৱনৰ শেষৰ ফালে মাছলো এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছিল যে আত্ম-উপলব্ধি আন মানৱীয় প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰাৰ এক স্বয়ংক্ৰিয় পৰিণাম নহয়।^১২

মাছলোৰ দ্বাৰা চিনাক্ত কৰা মানৱ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহঃ

• স্তৰবিন্যাসৰ একেবাৰে তলত মানুহৰ "মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা বা শাৰীৰিক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ" থাকে: আহাৰ, পানী, টোপনি, যৌনতা, সমস্থিতি (homeostasis) আৰু ৰেচন (excretion)।
• পৰৱৰ্তী স্তৰটো হৈছে "নিৰাপত্তাৰ প্ৰয়োজনীয়তা: সুৰক্ষা, শৃংখলা আৰু সুস্থিৰতা"। ব্যক্তিৰ শাৰীৰিকভাৱে জীয়াই থকাৰ বাবে এই দুটা পদক্ষেপ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। এবাৰ ব্যক্তিয়ে প্ৰাথমিক পুষ্টি, আশ্ৰয় আৰু নিৰাপত্তা লাভ কৰাৰ পিছত, তেওঁলোকে তাতকৈ অধিক কিবা অৰ্জন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
• প্ৰয়োজনীয়তাৰ তৃতীয় স্তৰটো হৈছে "প্ৰেম আৰু সম্পৰ্ক" (love and belonging), যিবোৰ হৈছে মানসিক প্ৰয়োজনীয়তা; যেতিয়া ব্যক্তিয়ে নিজকে শাৰীৰিকভাৱে সুৰক্ষিত কৰি লয়, তেতিয়া তেওঁলোকে পৰিয়াল আৰু বন্ধুবৰ্গৰ দৰে আনৰ সৈতে নিজৰ অনুভৱ ভগাই ল'বলৈ সাজু হয়।
• চতুৰ্থ স্তৰটো তেতিয়াহে অৰ্জন কৰা হয় যেতিয়া ব্যক্তিয়ে নিজৰ কৃতিত্বক লৈ সন্তুষ্টি বা স্বাচ্ছন্দ্য অনুভৱ কৰে। এইটো হৈছে "মৰ্যাদা বা সন্মান" (esteem) স্তৰ, পাৰদৰ্শী হোৱাৰ আৰু স্বীকৃতি লাভ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা, যাক প্ৰায়ে সামাজিক স্থিতি আৰু সফলতাৰ জৰিয়তে লাভ কৰা হয়।
• তাৰ পিছত আহে "জ্ঞানমূলক" (cognitive) স্তৰ, য'ত ব্যক্তিয়ে নিজকে বৌদ্ধিকভাৱে উদ্দীপিত কৰে আৰু নতুন জ্ঞানৰ অন্বেষণ কৰে।
• ইয়াৰ পিছত আছে "নান্দনিক" (aesthetic) স্তৰ, যিটো হৈছে সম্প্ৰীতি, শৃংখলা আৰু সৌন্দৰ্যৰ প্ৰয়োজনীয়তা।
• পিৰামিডৰ একেবাৰে শিখৰত, "আত্ম-উপলব্ধিৰ প্ৰয়োজনীয়তা" (need for self-actualization) তেতিয়া আহে যেতিয়া ব্যক্তিয়ে সম্প্ৰীতি আৰু সামগ্ৰিক উপলব্ধিৰ স্তৰত উপনীত হয়, কাৰণ তেওঁলোকে নিজৰ পূৰ্ণ সম্ভাৱনা অৰ্জন কৰাত মগ্ন থাকে। এবাৰ এজন ব্যক্তিয়ে আত্ম-উপলব্ধিৰ স্তৰত উপনীত হোৱাৰ পিছত, তেওঁলোকে নিজৰ ওপৰত মনোনিৱেশ কৰে আৰু নিজৰ এক পৰিচয় বা ভাবমূৰ্তি গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰে। তেওঁলোকে ইয়াক আত্মবিশ্বাসৰ দৰে অনুভৱৰ মাজেৰে বা কোনো নিৰ্ধাৰিত লক্ষ্য অৰ্জনৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।^১৩

প্ৰথম চাৰিটা স্তৰক অভাৱজনিত প্ৰয়োজনীয়তা বা 'ডি-প্ৰয়োজনীয়তা' (D-needs) বুলি জনা যায়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে যে যদি এই চাৰিটা প্ৰয়োজনৰ কোনো এটাৰ পৰ্যাপ্ত পৰিমাণে অভাৱ ঘটে, তেন্তে ইয়াক আহৰণ কৰাৰ এক তাগিদা বা প্ৰয়োজন আহি পৰে। এইবোৰ লাভ কৰিলে এক সন্তুষ্টিৰ অনুভূতি পোৱা যায়। কেৱল এই প্ৰয়োজনীয়তাসমূহেই অনুপ্ৰেৰণাদায়ক নহয়।^১৩

মেছলোৱে লিখিছিল যে মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ হ'বলৈ হ'লে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট চৰ্ত পূৰণ হোৱাটো আৱশ্যক। উদাহৰণস্বৰূপে, বাক স্বাধীনতা, আত্মপ্ৰকাশৰ স্বাধীনতা, আৰু নতুন তথ্য অনুসন্ধান কৰাৰ স্বাধীনতা হৈছে ইয়াৰ কেইটামান পূৰ্বচৰ্ত। এই স্বাধীনতাসমূহৰ ক্ষেত্ৰত অহা যিকোনো প্ৰতিবন্ধকতাই মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ হোৱাত বাধাৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

আত্ম-উপলব্ধি

মেছলোৱে আত্ম-উপলব্ধিক নিজৰ প্ৰতিভা আৰু আগ্ৰহৰ পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰা কাৰ্য হিচাপে সংজ্ঞায়িত কৰিছিল— অৰ্থাৎ "এজন ব্যক্তি যি হোৱাৰ সামৰ্থ্য ৰাখে, সেয়া সকলো হৈ উঠাৰ" প্ৰয়োজনীয়তা। নামটোৱে সূচোৱাৰ দৰেই, আত্ম-উপলব্ধি অতিশয় ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক আৰু ই মেছলোৰ এই ধাৰণাক প্ৰতিফলিত কৰে যে স্ব-সত্তা (self) হৈছে "সাৰ্বভৌম আৰু অলংঘনীয়" আৰু প্ৰতিগৰাকী ব্যক্তিয়েই "নিজৰ ৰুচি, মতামত, মূল্যবোধ আদিৰ" অধিকাৰী। দৰাচলতে, একাংশই আত্ম-উপলব্ধিক "সুস্থ আত্মৰতি" (healthy narcissism) বুলিও অভিহিত কৰিছে।^১৪১৫

আত্ম-উপলব্ধিশীল মানুহৰ গুণাগুণ

মেছলোৱে উপলব্ধি কৰিছিল যে তেওঁ অধ্যয়ন কৰা আত্ম-উপলব্ধি অৰ্জন কৰা ব্যক্তিসকলৰ ব্যক্তিত্বৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ একে ধৰণৰ আছিল। মেছলোৱে এই ব্যক্তিসকলক আত্ম-উপলব্ধি অৰ্জন কৰা লোক হিচাপে গণ্য কৰা তেওঁৰ নিজস্ব দৃষ্টিভংগীৰ (subjective view) ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্বাচন কৰিছিল। তেওঁ অধ্যয়ন কৰা লোকসকলৰ ভিতৰত থমাছ জেফাৰছন, আব্ৰাহাম লিংকন আৰু এলিনোৰ ৰুজভেল্ট আদি অন্যতম আছিল।^১৬ নিজৰ দিনপঞ্জীত (১৯৬১–৬৩) মেছলোৱে লিখিছিল: "ইউচাইকিয়া ক্লাব, যিসকল নায়কৰ বাবে মই লিখোঁ, মোৰ বিচাৰকসকল, যিসকলক মই সন্তুষ্ট কৰিব বিচাৰোঁ: জেফাৰছন, স্পিনোজা, চক্ৰেটিছ, এৰিষ্ট'টল, জেমছ, বাৰ্গছন, নৰ্মান থমাছ, আপটন ছিংক্লেয়াৰ (দুয়োজনেই মোৰ যৌৱনৰ নায়ক)।^১৭ তেওঁলোক সকলোৱেই "বাস্তৱকেন্দ্ৰিক" (reality centered) আছিল, যিসকলে প্ৰতাৰণামূলক বা ভুৱা আৰু প্ৰকৃত বস্তুৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বুজিব পাৰিছিল। তেওঁলোক লগতে "সমস্যাকেন্দ্ৰিক" (problem centered) আছিল, যাৰ অৰ্থ হ'ল তেওঁলোকে জীৱনৰ অসুবিধাসমূহক সমাধানৰ প্ৰয়োজন থকা সমস্যা হিচাপে গণ্য কৰিছিল। এই ব্যক্তিসকলে অকলশৰে থকাৰ ক্ষেত্ৰতো স্বাচ্ছন্দ্যবোধ কৰিছিল আৰু তেওঁলোকৰ ব্যক্তিগত সম্পৰ্কসমূহো সুস্থ আছিল। বৃহৎ সংখ্যক অসাৰ বা অগভীৰ সম্পৰ্ক ৰখাৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকৰ কেৱল কেইজনমান ঘনিষ্ঠ বন্ধু আৰু পৰিয়ালৰ লোকহে আছিল।^১৮

আত্ম-উপলব্ধি অৰ্জন কৰা লোকসকলে সাধাৰণতে নিজৰ বাহিৰৰ সমস্যাসমূহৰ ওপৰত মনোনিৱেশ কৰে; কি সঁচা আৰু কি মিছা সেই সম্পৰ্কে তেওঁলোকৰ স্পষ্ট ধাৰণা থাকে; তেওঁলোক স্বতঃস্ফূৰ্ত আৰু সৃজনশীল হয়; লগতে তেওঁলোক সামাজিক ৰীতি-নীতিৰ দ্বাৰা অতি কঠোৰভাৱে আৱদ্ধ নাথাকে।

মেছলোৱে লক্ষ্য কৰিছিল যে আত্ম-উপলব্ধি অৰ্জন কৰা ব্যক্তিসকলৰ বাস্তৱৰ প্ৰতি অধিক উন্নত অন্তৰ্দৃষ্টি আছিল, তেওঁলোকে নিজকে, আনক আৰু সমগ্ৰ পৃথিৱীখনক গভীৰভাৱে গ্ৰহণ কৰিছিল, আৰু লগতে তেওঁলোকে বহুতো সমস্যাৰো সন্মুখীন হৈছিল আৰু আৱেগপ্ৰৱণ লোক হিচাপে পৰিচিত আছিল। এই আত্ম-উপলব্ধি অৰ্জন কৰা ব্যক্তিসকল তেওঁলোকৰ পৰিৱেশ আৰু সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰত অত্যন্ত স্বাধীন আৰু নিভৃতপ্ৰিয় আছিল, বিশেষকৈ "সম্ভাৱনাসমূহ আৰু অভ্যন্তৰীণ সমলসমূহ"ৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ একেবাৰে নিজস্ব ব্যক্তিগত বিকাশৰ দিশত।^১৯

মেছলোৰ মতে, আত্ম-উপলব্ধি অৰ্জন কৰা লোকসকলৰ মাজত নিম্নলিখিত গুণসমূহ দেখা যায়:

• সত্য (Truth): সততা, বাস্তৱতা, সৌন্দৰ্য, বিশুদ্ধ, পৰিষ্কাৰ আৰু ভেজালহীন পূৰ্ণতা।
• কল্যাণ বা সৎগুণ (Goodness): সঠিকতা, বাঞ্ছনীয়তা, ন্যায়পৰায়ণতা, পৰোপকাৰ, সততা।
• সৌন্দৰ্য (Beauty): সঠিকতা, ৰূপ বা আংগিক, প্ৰাণৱন্ততা, সৰলতা, সমৃদ্ধি, সামগ্ৰিকতা, নিখুঁততা, পূৰ্ণতা।
• অখণ্ডতা বা সামগ্ৰিকতা (Wholeness): একতা, সংহতি, একত্বৰ প্ৰতি প্ৰৱণতা, পাৰস্পৰিক সংযোগ, সৰলতা, সংগঠন, গাঁথনি, শৃংখলা, অবিচ্ছিন্নতা, সমন্বয়।
• দ্বৈত-অতিক্ৰমণ (Dichotomy-transcendence): গ্ৰহণ, সমাধান, সংহতি, মেৰুকৰণ, বিপৰীতমুখীতা, বিৰোধাভাস।
• প্ৰাণৱন্ততা (Aliveness): প্ৰক্ৰিয়া, নিৰ্জীৱতাৰ অভাৱ, স্বতঃস্ফূৰ্ততা, স্ব-নিয়ন্ত্ৰণ, পূৰ্ণ-কাৰ্যক্ষমতা।
• অনন্যতা (Uniqueness): স্বকীয়তা, ব্যক্তিসত্তা, তুলনাহীনতা, অভিনৱত্ব।
• নিখুঁততা বা পৰিপূৰ্ণতা (Perfection): অতিৰিক্ত একো নথকা অৱস্থা, কোনো অভাৱ নথকা, সকলো বস্তু নিজৰ সঠিক স্থানত থকা, একেবাৰে-সঠিক-অৱস্থা, উপযুক্ততা, ন্যায়।
• প্ৰয়োজনীয়তা বা অপৰিহাৰ্যতা (Necessity): অনিবাৰ্যতা: ই ঠিক তেনেকুৱাই হ'ব লাগিব, সামান্যতমো পৰিৱৰ্তন নোহোৱা।
• সমাপ্তি বা সম্পূৰ্ণতা (Completion): অন্ত বা শেষ, ন্যায়, পৰিপূৰ্ণতা।
• ন্যায় (Justice): নায্যতা, উপযুক্ততা, স্বাৰ্থহীনতা, পক্ষপাতহীনতা।
• শৃংখলা (Order): বৈধতা, সঠিকতা, নিখুঁতভাৱে সজোৱা।
• সৰলতা (Simplicity): বিমূৰ্ত, অপৰিহাৰ্য মূল গাঁথনি, স্পষ্টতা।
• সমৃদ্ধি (Richness): পাৰ্থক্যকৰণ, জটিলতা, সূক্ষ্মতা, সামগ্ৰিকতা।
• আয়াসহীনতা বা প্ৰয়াসহীনতা (Effortlessness): সহজসাধ্যতা; মানসিক চাপ, সংগ্ৰাম বা অসুবিধাৰ অভাৱ।
• কৌতুকপ্ৰিয়তা বা ধেমেলীয়া স্বভাৱ (Playfulness): আমোদ বা ধেমালি, আনন্দ, মনোৰঞ্জন।
• আত্মনিৰ্ভৰশীলতা বা স্বাৱলম্বন (Self-sufficiency): স্বায়ত্তশাসন বা স্বতন্ত্ৰতা, স্বাধীনতা, আত্ম-নিৰ্ধাৰক।^২০

মেছলোৱে তেওঁৰ তত্ত্বটো আংশিকভাৱে মানৱীয় সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে তেওঁৰ নিজৰ ধাৰণাসমূহৰ ওপৰত আৰু আংশিকভাৱে ঐতিহাসিক ব্যক্তিসকলৰ ওপৰত কৰা তেওঁৰ অধ্যয়নৰ ওপৰত আধাৰিত কৰিছিল যিসকলক তেওঁ আত্ম-উপলব্ধি অৰ্জন কৰা বুলি বিশ্বাস কৰিছিল, যাৰ ভিতৰত এলবাৰ্ট আইনষ্টাইন আৰু হেনৰী ডেভিদ থ'ৰো অন্যতম আছিল। ফলস্বৰূপে, মেছলোৱে যুক্তি দিছিল যে অত্যাৱশ্যকীয় প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ যি ধৰণে পূৰণ কৰা হয়, সেয়া প্ৰয়োজনীয়তাসমূহৰ সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই সকলোবোৰে একেলগে মানৱীয় অভিজ্ঞতাক সংজ্ঞায়িত কৰে। যিমান দূৰলৈকে এজন ব্যক্তিয়ে সহযোগিতামূলক সামাজিক পৰিপূৰ্ণতা লাভ কৰে, সিমানেই তেওঁ আন মানুহ আৰু বহল পৃথিৱীখনৰ সৈতে অৰ্থপূৰ্ণ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। অন্য কথাত ক'বলৈ গ'লে, তেওঁ এক বাহ্যিক বাস্তৱতাৰ সৈতে অৰ্থপূৰ্ণ সংযোগ স্থাপন কৰে— যিটো আত্ম-উপলব্ধিৰ এক অত্যাৱশ্যকীয় উপাদান। ইয়াৰ বিপৰীতে, যিমান দূৰলৈকে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ স্বাৰ্থপৰ আৰু প্ৰতিযোগিতামূলকভাৱে পূৰণ কৰা হয়, সিমানেই এজন ব্যক্তিয়ে শত্ৰুভাবাপন্ন আৱেগ আৰু সীমিত বাহ্যিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলে— তেওঁৰ সজাগতা কেৱল আভ্যন্তৰীণ আৰু সীমিত হৈ ৰয়।

লেখাসমূহ

• Maslow. (July 1943). A theory of human motivation.. Psychological Review. পৃ. 370–396
• Motivation and Personality (1st edition: 1954, 2nd edition: 1970, 3rd edition 1987)
• Religions, Values, and Peak Experiences, Columbus, Ohio: Ohio State University Press, 1964.
• Eupsychian Management, 1965; republished as Maslow on Management, 1998
• The Psychology of Science: A Reconnaissance, New York: Harper & Row, 1966; Chapel Hill: Maurice Bassett, 2002.
• Toward a Psychology of Being, (1st edition, 1962; 2nd edition, 1968; 3rd edition, 1999)
• The Farther Reaches of Human Nature, 1971
• Future Visions: The Unpublished Papers of Abraham Maslow by E. L. Hoffman (editor) 1996
• Personality and Growth: A Humanistic Psychologist in the Classroom, Anna Maria, FL: Maurice Bassett, 2019.