আমেৰ দুৰ্গ

আমেৰ দুৰ্গ বা আম্বৰ দুৰ্গ ভাৰতৰ ৰাজস্থানৰ আমেৰত অৱস্থিত এটা দুৰ্গ। আমেৰ হৈছে ৰাজস্থানৰ ৰাজধানী জয়পুৰৰ পৰা ১১ কিলোমিটাৰ (৬.৮ মাইল) দূৰত্বত অৱস্থিত ৪ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (১.৫ বৰ্গমাইল)।^১ পাহাৰৰ ওপৰত অৱস্থিত এইখন জয়পুৰৰ এক প্ৰধান পৰ্যটনস্থলী।^২৩ আমেৰ দুৰ্গ কলাত্মক শৈলীৰ উপাদানৰ বাবে জনাজাত। বিশাল প্ৰাচীৰ আৰু ধাৰাবাহিকভাৱে গেট আৰু শিলগুটিৰে নিৰ্মিত পথৰ সৈতে এই দুৰ্গটোৱে মাওটা হ্ৰদৰ ওপৰেৰে চাই থাকে,^৩৪৫৬ যিটো আমেৰ প্ৰসাদৰ পানীৰ মূল উৎস।

আমেৰ পেলেচ ৰাজপুত স্থাপত্যৰ এক সুন্দৰ নিদৰ্শন। ইয়াৰ কিছুমান অট্টালিকা আৰু কৰ্মত মোগল স্থাপত্যৰ প্ৰভাৱ আছে।^৭৮৯ ৰঙা বেলেগ বেলেগ বেলেগ শিল আৰু মাৰ্বলৰে নিৰ্মিত এই আকৰ্ষণীয়, ভয়ংকৰ ৰাজপ্ৰসাদটো চাৰিটা স্তৰত নিৰ্মিত, প্ৰতিটো স্তৰতে এটা চোতাল আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে দিৱান-ই-আম বা "ৰাজহুৱা দৰ্শকৰ হল", দিৱান-ই-খাছ বা "ব্যক্তিগত দৰ্শকৰ হল", শ্বীশ মহল (আইনা প্ৰাসাদ), বা জয় মন্দিৰ, আৰু সুখ নিৱাছ, য'ত ৰাজপ্ৰসাদৰ ভিতৰত পানীৰ ঢৌৰ ওপৰেৰে বতাহ বলি থকা বতাহৰ ফলত কৃত্ৰিমভাৱে শীতল বতৰৰ সৃষ্টি হয়। সেয়েহে আমেৰ দুৰ্গক সাধাৰণতে আমেৰ প্ৰসাদ বুলিও কোৱা হয়।^৪ ৰাজপুত মহাৰাজ আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ বাসগৃহ আছিল এই ৰাজপ্ৰসাদ। দুৰ্গৰ গণেশ গেটৰ ওচৰৰ ৰাজপ্ৰসাদৰ প্ৰৱেশদ্বাৰত চৈতন্য পন্থাৰ দেৱী শিলা দেৱীৰ প্ৰতি উৎসৰ্গিত এটা মন্দিৰ আছে, যিটো মন্দিৰ ১৬০৪ চনত বংগত বংগত জেচোৰ ৰজাক পৰাস্ত কৰাৰ সময়ত ৰাজা মান সিংহক দিয়া হৈছিল (জেচোৰ বৰ্তমান বাংলাদেশত আছে)।^{৩১০১১} ৰজা মান সিঙৰ ১২ গৰাকী ৰাণী আছিল গতিকে তেওঁ ১২টা কোঠা সাজিছিল, প্ৰতিগৰাকী ৰাণীৰ বাবে এটাকৈ। প্ৰতিটো কোঠাতে ৰজাৰ কোঠাৰ লগত সংযুক্ত চিৰি আছিল যদিও ৰাণীসকলক ওপৰলৈ যাবলৈ দিয়া হোৱা নাছিল। ৰাজা জয় সিঙৰ মাত্ৰ এগৰাকী ৰাণী আছিল গতিকে তেওঁ আগৰ তিনিগৰাকী ৰাণীৰ কোঠাৰ সমান কোঠা এটা সাজিছিল।

২০১৩ চনত কম্বোডিয়াৰ ফ্নম পেনত অনুষ্ঠিত বিশ্ব ঐতিহ্য সমিতিৰ ৩৭ সংখ্যক অধিবেশনত ৰাজস্থানৰ আন পাঁচটা দুৰ্গৰ সৈতে আমেৰ দুৰ্গক ৰাজস্থানৰ পাহাৰীয়া দুৰ্গ গোটৰ অংশ হিচাপে ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়।^১২

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

চিল কা তীলাৰ ওপৰত নিৰ্মিত অম্বিকেশ্বৰ মন্দিৰৰ পৰা আমেৰ বা আম্বাৰ নামটো লোৱা হৈছে। অম্বিকাশ্বৰ দেৱতা শিৱৰ স্থানীয় নাম৷ কিন্তু স্থানীয় লোককথা অনুসৰি মাতৃ দেৱী দুৰ্গাৰ আন এটা নাম অম্বাৰ পৰা লোৱা হৈছে।^১৩

ভূগোল

ৰাজস্থানৰ ৰাজধানী জয়পুৰৰ পৰা প্ৰায় ১১ কিলোমিটাৰ (৬.৮ মাইল) দূৰত্বত আমেৰ চহৰৰ ওচৰৰ মাওতা হ্ৰদত ওলাই থকা এটা বনাঞ্চল পাহাৰত আমেৰ প্ৰাসাদ অৱস্থিত। এই ৰাজপ্ৰসাদটো দিল্লীলৈ যোৱা ১১চি ৰাষ্ট্ৰীয় ঘাইপথৰ ওচৰত।^১৪ প্ৰৱেশদ্বাৰলৈ যোৱা ৪WD ৰ এটা সৰু পথ, যাক দুৰ্গৰ সুৰজ পল (ছান গেট) বুলি জনা যায়। এতিয়া পৰ্যটকসকলে হাতীত উঠাতকৈ জীপেৰে গড়লৈ যোৱাটো অধিক নৈতিক বুলি বিবেচিত হৈছে।

ইতিহাস

আৰম্ভণি ইতিহাস

আমেৰ আছিল সুসাৱত বংশৰ শাসিত মীনা ৰাজ্য। কাকিল দেৱাই সুসাৱতক পৰাস্ত কৰি খোহৰ পিছত আমেৰক ধূন্ধৰৰ ৰাজধানী কৰিলে। কাকিল দেৱ দুলহেৰাইৰ পুত্ৰ।^১৫১৬

প্ৰাচীন কালত জয়পুৰ ৰাজ্যখন ‘আমেৰ’ বা ‘ধুন্ধৰ’ নামেৰে জনাজাত আছিল আৰু ইয়াত পাঁচটা ভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মীনা মুখীয়ালসকলে শাসন কৰিছিল। এই মুখীয়ালসকল দেওতিৰ বৰগুৰজাৰ ৰাজপুত ৰজাৰ অধীনত আছিল। পিছলৈ কাচৱাহা বংশৰ এজন ৰাজকুমাৰ দুলহা ৰায়ে মীনাসকলৰ ক্ষমতাৰ অন্ত পেলাইছিল; তেওঁ দেওলীৰ বৰগুৰজাৰসকলকো পৰাস্ত কৰি ধূন্ধৰক সম্পূৰ্ণৰূপে কাচৱাহা শাসনৰ অধীনলৈ আনে।^১৭

আমেৰ দুৰ্গটো প্ৰথমে ৰাজা মান সিংহই নিৰ্মাণ কৰিছিল। জয় সিং প্ৰথমে ১৬০০ চনৰ আৰম্ভণিতে ইয়াৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰিছিল। পৰৱৰ্তী ১৫০ বছৰলৈকে একেৰাহে শাসকসকলে ইয়াৰ উন্নতি আৰু সম্প্ৰসাৰণ কৰে, যেতিয়ালৈকে ১৭২৭ চনত দ্বিতীয় ছাৱাই জয় সিংহৰ ৰাজত্বকালত কাচৱাহাসকলে নিজৰ ৰাজধানী জয়পুৰলৈ স্থানান্তৰিত নকৰে।^১

মধ্যযুগত আমেৰক ‘ধুন্ধৰ’ (পশ্চিম সীমান্তত অৱস্থিত বলিদানৰ পৰ্বতক বুজায়) নামেৰে জনা গৈছিল। একাদশ শতিকাৰ পৰা ১৭২৭ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে—অৰ্থাৎ ১০৩৭ চনৰ পৰা ১৭২৭ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ভিতৰত—কাচৱাহা শাসকসকলে ইয়াক শাসন কৰিছিল, যেতিয়ালৈকে ৰাজধানী আমেৰৰ পৰা জয়পুৰলৈ স্থানান্তৰিত হোৱা নাছিল।^৪ এই শাসকসকলৰ সৈতে আমিৰৰ ইতিহাস অবিচ্ছেদ্যভাৱে জড়িত, কিয়নো তেওঁলোকে ইয়াতেই নিজৰ সাম্ৰাজ্যৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।^১৮

গাঁথনি

ৰাজপ্ৰসাদটো ছটা সুকীয়া কিন্তু মূল অংশত ভাগ কৰা হৈছে, প্ৰত্যেকৰে নিজস্ব প্ৰৱেশদ্বাৰ আৰু চোতাল আছে। মূল প্ৰৱেশদ্বাৰটো চুৰাজ পোল (ছান গেট)ৰ মাজেৰে, যিটোৱে প্ৰথমে মূল চোতাললৈ যায়। এই ঠাইতে সেনাই যুদ্ধৰ পৰা উভতি অহাৰ লগে লগে বিজয়ৰ পেৰেডত নিজৰ যুদ্ধ সামগ্ৰী পেৰেড কৰিছিল; ৰাজপৰিয়ালৰ মহিলাসকলেও জালিযুক্ত খিৰিকীৰে এই পেৰেডবোৰ চাইছিল।^১৯ এই দুৱাৰখন বিশেষভাৱে নিৰ্মাণ আৰু পহৰা দিয়া হৈছিল, কিয়নো ই ৰাজপ্ৰসাদৰ মূল প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল। ই পূব দিশলৈ মুখ কৰি আছিল, উদীয়মান সূৰ্য্যৰ দিশ, সেয়েহে ইয়াৰ নাম ছান গেট। এই গেটৰ মাজেৰে ৰজাৰ কনভয় আৰু গণ্যমান্য ব্যক্তিসকলে ৰাজপ্ৰসাদত প্ৰৱেশ কৰিছিল।^২০

জালেব চক, আৰবী শব্দৰ অৰ্থ হৈছে "সৈনিকৰ গোট খোৱা ঠাই।" ছাৱাই জয় সিংহৰ (১৬৯৩–১৭৪৩ খ্ৰীষ্টাব্দ) ৰাজত্বকালত নিৰ্মিত আমেৰ প্ৰাসাদৰ চাৰিটা চোতালৰ ভিতৰত ই অন্যতম। মহাৰাজৰ ব্যক্তিগত দেহৰক্ষীসকলে ইয়াত এজন সেনাপতি বা "ফৌজ বাক্ষী"ৰ আদেশত পেৰেড কৰিছিল। মহাৰাজে দেহৰক্ষীসকলক পৰিদৰ্শন কৰিছিল। এই চোতালখনৰ কাষতে ঘোঁৰাৰ গোহালি আছিল আৰু ওপৰৰ মহলাৰ কোঠাবোৰত চকীদাৰসকলে বাস কৰিছিল।^২১

প্ৰথম চোতাল

জালেবি চ’কৰ পৰা এটা আকৰ্ষণীয় চিৰিৰে মূল ৰাজপ্ৰসাদৰ চৌহদলৈ সোমাই যায়। ইয়াত প্ৰৱেশদ্বাৰৰ চিৰিৰ সোঁফালে শিলা দেৱী মন্দিৰ, য’ত ৰাজপুত মহাৰাজসকলে পূজা কৰিছিল; ষোড়শ শতিকাত মহাৰাজ মানসিংহে ইয়াক আৰম্ভ কৰিছিল আৰু ১৯৮০ চনলৈকে চলি আছিল, তেতিয়া ৰাজ পৰিয়ালে পশু বলি (ম'হ বলি)ৰ প্ৰথা বন্ধ কৰি দিছিল।^১৯

দ্বিতীয় চোতাল

প্ৰথম স্তৰৰ চোতালখনৰ মূল চিৰিৰে ওপৰলৈ উঠি, দ্বিতীয় চোতালখনত ‘দিৱান-ই-আম’ বা সাধাৰণ আদালতৰ হলটো আছে। দুশাৰী স্তম্ভৰ পৰা নিৰ্মিত দিৱান-ই-আম হৈছে ২৭টা স্তম্ভযুক্ত উচ্চ মঞ্চ; যাৰ প্ৰতিটো স্তম্ভৰ ওপৰত হাতী আকৃতিৰ খোদিত কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ ওপৰত গেলেৰী আছে। নামটোৱেই কোৱাৰ দৰে ৰজাই (শাসকে) ইয়াত সাধাৰণ মানুহৰ অনুৰোধ সাক্ষাৎ কৰিবলৈ আৰু শুনিবলৈ আদালত অনুষ্ঠিত কৰিছিল।^৪১৯

তৃতীয় চোতাল

তৃতীয় চোতালখনেই হ’ল মহাৰাজ, তেওঁৰ পৰিয়াল আৰু তেওঁৰ পৰিচাৰকসকলৰ ব্যক্তিগত কোঠা। এই চোতালখনত মোজাইক আৰু ভাস্কৰ্য্যৰে সজোৱা ‘গণেশ পোল’ বা ‘গণেশ গেট’ৰ মাজেৰে প্ৰৱেশ কৰা হয়। এই চোতালখন দুটা অট্টালিকাৰে গঠিত, ইটোৱে সিটোৰ সন্মুখত, ইয়াৰ মাজত মোগল শৈলীৰ বাগিচা। প্ৰৱেশদ্বাৰৰ বাওঁফালে থকা অট্টালিকাটোক "জয় মন্দিৰ" বুলি কোৱা হয়; ইয়াক দাপোনযুক্ত পেনেল আৰু একাধিক দাপোনযুক্ত চিলিঙেৰে সুন্দৰকৈ সজাই তোলা হৈছে। এই আইনাবোৰ উত্তল আকৃতিৰ আৰু ৰঙীন ফয়েল আৰু ৰঙৰ ডিজাইন কৰা হৈছে যিবোৰ ব্যৱহাৰৰ সময়ত মমবাতিৰ পোহৰত উজ্জ্বলভাৱে জিলিকি উঠিব। শ্বীশ মহল (আইনা ৰাজপ্ৰসাদ) নামেৰেও জনাজাত, ইয়াৰ দাপোনৰ মোজাইক আৰু ৰঙীন কাচৰ আছিল "জিলিকি থকা মমবাতিৰ পোহৰত জিলিকি থকা মণিৰ বাকচ"।^৪ ষোড়শ শতিকাত ৰজা মান সিংহই নিৰ্মাণ কৰা শ্বীশ মহল ১৭২৭ চনত সম্পূৰ্ণ হয়। ^২২ কিন্তু ১৯৭০–৮০ চনৰ সময়ছোৱাত এই কামৰ বেছিভাগেই অৱনতি ঘটিছিল যদিও তেতিয়াৰ পৰাই পুনৰুদ্ধাৰ আৰু সংস্কাৰৰ প্ৰক্ৰিয়া চলি আছে। হলঘৰৰ চাৰিওফালে থকা বেৰবোৰত খোদিত মাৰ্বলৰ ৰিলিফ পেনেল আছে। এই হলটোৱে মাওটা হ্ৰদৰ মনোমোহা দৃশ্য প্ৰদান কৰে।^১৯

জয় মন্দিৰৰ ওপৰত জাছ মন্দিৰ, ফুলৰ কাঁচৰ ইনলেজ আৰু এলাবাষ্টাৰ ৰিলিফ কামৰ সৈতে ব্যক্তিগত দৰ্শকৰ এটা হল।^৪

চতুৰ্থ চোতাল

চতুৰ্থ চোতালখনেই হৈছে জেনানা (ৰজাৰ পৰিয়ালৰ মহিলা, উপপত্নী বা মিষ্ট্ৰেছকে ধৰি) বাস কৰা ঠাই। এই চোতালত ৰাণীসকলে বাস কৰা কেইবাটাও বহা কোঠা আছিল আৰু ৰজাই যিকোনো ৰাণীক ইচ্ছামতে লগ কৰিব পাৰিছিল আৰু কোনেও নাজানে তেওঁ কোনজনী ৰাণীৰ ওচৰলৈ গৈছে, কাৰণ সকলো কোঠাই এটা সাধাৰণ কৰিড'ৰলৈ খোল খায়।^১৯

সংৰক্ষণ

২০১৩ চনৰ জুন মাহৰ ভিতৰত ফ্নম পেনত বিশ্ব ঐতিহ্য সমিতিৰ ৩৭ সংখ্যক বৈঠকৰ সময়ত ৰাজস্থানৰ ছটা দুৰ্গ যথা, অম্বাৰ দুৰ্গ, চিত্তৰ দুৰ্গ, গাগ্ৰন দুৰ্গ, জয়ছালমেৰ দুৰ্গ, কুম্ভলগড় আৰু ৰন্থামবাৰ দুৰ্গ ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাৰ বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়।^২৩২৪

আমেৰ প্ৰাসাদৰ এক অবিচ্ছেদ্য আৰু অপৰিহাৰ্য প্ৰৱেশদ্বাৰ হিচাপে পৰিগণিত হোৱা আমেৰ চহৰখন এতিয়া পৰ্যটকৰ বৃহৎ আগমনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (পৰ্যটকৰ শীৰ্ষ বতৰত দিনটোত ৪,০০০ৰ পৰা ৫,০০০) অৰ্থনীতিৰ ঐতিহ্যমণ্ডিত চহৰ। ৪ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (১.৫ বৰ্গমাইল) এলেকাত বিস্তৃত এই চহৰখনত আঠাইশটা মন্দিৰ, তিনিটা জৈন মন্দিৰ, আৰু তিনিটা মছজিদ আছে। ইয়াক বিশ্ব কীৰ্তিচিহ্ন পুঁজিয়ে (WMF) ইয়াক বিশ্বৰ ১০০টা আটাইতকৈ বিপন্ন স্থানৰ ভিতৰত অন্যতম হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰিছে; ইয়াৰ সংৰক্ষণৰ বাবে ধন ৰবাৰ্ট উইলছন চেলেঞ্জ গ্ৰাণ্টৰ দ্বাৰা প্ৰদান কৰা হয়।^১ ২০০৫ চনলৈকে দুৰ্গৰ চৌহদৰ ভিতৰত প্ৰায় ৮৭টা হাতী বাস কৰিছিল যদিও কেইবাটাও হাতী পুষ্টিহীনতাত ভুগি থকা বুলি কোৱা হৈছিল।^২৫