অসমীয়া ব্যাকৰণৰ ণত্ববিধি আৰু ষত্ববিধি

ণত্ববিধি আৰু ষত্ববিধি অসমীয়া ভাষাৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৰ্ণ পৰিৱৰ্তনৰ নিয়ম। এই নিয়মসমূহ মূলতঃ সংস্কৃত ভাষাৰ পৰা আহৰণ কৰা হৈছে আৰু অসমীয়া ভাষাত ব্যৱহৃত তৎসম শব্দসমূহৰ শুদ্ধ প্ৰয়োগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়। এই বিধিসমূহে ভাষাৰ উচ্চাৰণ আৰু বানানৰ মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰাত সহায় কৰে।^১

ণত্ববিধি

মূল প্ৰবন্ধ: ণত্ববিধি'সংজ্ঞাণত্ববিধি' হৈছে অসমীয়া ভাষাত ব্যৱহৃত তৎসম শব্দসমূহত নিৰ্দিষ্ট অৱস্থানত দন্ত্যমূলীয় 'ন' বৰ্ণটো মূৰ্ধন্য 'ণ' বৰ্ণলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ নিয়ম।^২ এই নিয়মটো মূলতঃ সংস্কৃত ভাষাৰ পৰা আহৰণ কৰা হৈছে।

ণত্ববিধিৰ প্ৰাথমিক নিয়মসমূহ:

১) ঋ, ৰ, ষ বৰ্ণৰ প্ৰভাৱত ণত্ব: ঋ, ৰ আৰু ষ বৰ্ণৰ পাছত থকা 'ন' বৰ্ণ 'ণ' হয়।^৩ তদুপৰি, ঋ, ৰ, ষ আৰু ন-ৰ মাজত কোনো স্বৰবৰ্ণ, বা ক আৰু প বৰ্গৰ কোনো বৰ্ণ, বা য, ৱ, হ, বা ং অনুস্বাৰ থাকিলেও ন বৰ্ণ ণ হয়। উদাহৰণ:^৪

• ঋণ (ঋ + ণ)
• বৰ্ণ (ৰ + ণ)
• কৃষ্ণ (ষ + ণ)
• গৰ্ণ (ৰ + ণ)
• কৃপণ,
• গ্ৰহণ,
• ব্ৰাহ্মণ,
• ৰাৱণ,
• নাৰায়ণ।

২) ট বৰ্গৰ প্ৰভাৱত ণত্ব: ট, ঠ, ড, ঢ, ণ বৰ্ণৰ পাছত থকা 'ন' বৰ্ণ 'ণ' হয়৷^৪৩ উদাহৰণ:

• ঘণ্টা (ট + ণ)
• কণ্ঠ (ঠ + ণ)
• দণ্ড (ড + ণ)

৩) উপসৰ্গৰ প্ৰভাৱত ণত্ব: প্ৰ, পৰা, নিৰ্ আদি উপসৰ্গৰ পাছত ন-কাৰ আৰম্ভ হোৱা ধাতু থাকিলে 'ন' বৰ্ণ 'ণ' হয়৷^৪৩ উদাহৰণ:

• প্ৰণাম (প্ৰ + নাম)
• প্ৰণয় (প্ৰ + নয়)
• নিৰ্ণয় (নিৰ্ + নয়)
• পৰিণাম (পৰি + নাম)

৪) স্বৰবৰ্ণৰ প্ৰভাৱত ণত্ব: ঋ, ৰ, ষ বৰ্ণৰ পাছত যিকোনো স্বৰবৰ্ণ আহি তাৰ পাছত 'ন' বৰ্ণ থাকিলে সেই 'ন' বৰ্ণ 'ণ' হয়।^৪ উদাহৰণ:

• হৰিণ (ৰ + ই + ণ)
• শৰণ (ৰ + ণ)
• গুণ (ণ)

৫) উত্তৰ, চান্দ্ৰ, পৰ আদি শব্দ আগত থাকিলে পাচৰ শব্দৰ দন্ত্য ন মূৰ্দ্ধন্য হয়।^৪৩ উদাহৰণ:

• উত্তৰ + অয়ন=উত্তৰায়ণ,
• চান্দ্ৰ + অয়ন=চান্দ্ৰায়ণ,
• পৰ + অয়ন = পৰায়ণ।

৬) পূৰ্ব্ব, পৰ, অপৰ আদি শব্দ আগত থাকিলে, পাছৰ অহ্ন শব্দৰ ন বৰ্ণ ণ হয়।^৪ উদাহৰণ:

• পূৰ্ব্ব+অহ্ন= পূৰ্ব্বাহ্ণ,
• পৰ+অহ্ন= পৰাহ্ণ,
• অপৰ+অহ্ন= অপৰাহ্ণ।

৭) দুৰ্ উপসৰ্গৰ বাদে আন উপসৰ্গৰ ৰ-ৰ পাচত থকা নম্ আৰু নী ধাতুৰ ন বৰ্ণ ণ হয়।^৪ উদাহৰণ:

• প্ৰ–নম্+ঘঞ্‌= প্ৰণাম,
• প্ৰ—নী+অল= প্ৰণয়।

৮) দুটা শব্দ গোট খাই এটা প্ৰসিদ্ধ নাম হ’লে, আগৰ শব্দত ঋ, ৰ, বা ষ থাকিলে, পাছৰ শব্দৰ ন মূৰ্দ্ধন্য হয়।^৪৩ উদাহৰণ:

• শূৰ্পণখা,
• অক্ষৌহিণী।

ণত্ববিধিৰ ব্যতিক্ৰমসমূহ:

অসমীয়া ভাষাৰ শব্দ গঠনত ণ প্ৰয়োগৰ কিছু ব্যতিক্ৰমো আছে। কিছুমান শব্দত ণত্ব বিধি প্ৰযোজ্য নহয়।^৪উদাহৰণ:

• অসমীয়া শব্দত ঋ, ৰ, ষ-ৰ মাজত কোনো ব্যঞ্জনবৰ্ণ বা অ-ৰ বাহিৰে আন স্বৰবৰ্ণ থাকিলে “ণ’’ নহয়।

ৰইনা, বৰিয়নি, ফেৰেঙ্গনি, গেৰেকনি, বৰীয়ানী। গৃহন (গৃহ + ণ নহয়, গৃহ + ন) সিংহাসন (সিংহ + আসন) অনুৰাধা (অনু + ৰাধা)

• প্ৰত্যয়যুক্ত শব্দ:- কিছুমান প্ৰত্যয়যুক্ত শব্দত ণত্ববিধি প্ৰয়োগ নহয়।

গৃহিনী (গৃহ + ইনী) বৰানী, বৰুৱানী, কমাৰনী, কুমাৰনী, গৰাকিয়নী।

• দুটা ভিন ভিন শব্দ গোট খাই এটা হ’লে, আগৰ শব্দটোত ঋ, ৰ, ষ থাকিলেও পাচৰ শব্দৰ ন মূৰ্দ্ধন্য নহয়।

দুৰ+নাম=দুৰ্নাম, হৰি+নাম=হৰিনাম ত্ৰি+নয়ন=ত্ৰিনয়ন সৰ্ব+নাম=সৰ্বনাম হৰি+নাৰায়ণ=হৰিনাৰায়ণ হৰি+নাথ=হৰিনাথ

• বিদেশী শব্দৰ লিপ্যন্তৰকৰণত ণত্ব বিধি প্ৰয়োগ কৰা নহয়।
• পদত ৰ থাকিলেও তেনে পদৰ সৈতে যুক্ত হোৱা প্ৰত্যয়ত ণত্ব বিধি প্ৰয়োগ নহয়।^৩
• সংস্কৃতৰ কিছুমান সন্ধিজাত আৰু সমাসবদ্ধ পদত ণত্ব বিধি প্ৰযোজ্য নহয়।^৩ উদাহৰণ:

নৰেন্দ্ৰ>নৰেন, বীৰেন্দ্ৰ>বীৰেন হীৰেন্দ্ৰ>হীৰেন ত্ৰি+নয়ন=ত্ৰিনয়ন

কিছুমান শব্দত স্বাভাৱিকতে ণ প্ৰয়োগ কৰা হয়। এইবোৰত কোনো নিয়ম নাথাকে। তেনে কিছুমান শব্দ: বাণিজ্য, বণিক, ঘুণ, কণ, পণ, পাণি, শোণিত, চিক্কণ, গুণ, গণ, শণ, বাণী, কণিকা, কঙ্কণ, অণু, বেণী, বেণু, বাণ, গৌণ, তূণ, ফণা, বীণা, নিপুণ, কল্যাণ, লৱণ, মাণিক্য, কোণ, মণি আৰু পুণ্য আদি৷^৪৩

ণত্ববিধি প্ৰয়োগৰ উদাহৰণ তালিকা

ষত্ববিধি

মূল প্ৰবন্ধ: ষত্ববিধি'সংজ্ঞাষত্ববিধি' হৈছে অসমীয়া ভাষাত ব্যৱহৃত তৎসম শব্দসমূহত নিৰ্দিষ্ট অৱস্থানত দন্ত্য 'স' বৰ্ণটো মূৰ্ধন্য 'ষ' বৰ্ণলৈ ৰূপান্তৰিত হোৱাৰ নিয়ম।^৫ এই নিয়মটো বৰ্ণগত পৰিৱেশ ভেদে প্ৰয়োগ হয়।

ষত্ববিধিৰ প্ৰাথমিক নিয়মসমূহ

১) ই, উ কাৰৰ প্ৰভাৱত ষত্ব

• ই, ঈ, উ, ঊ বৰ্ণৰ পাছত থকা 'স' বৰ্ণ 'ষ' হয়৷ উদাহৰণ:
  • বিষয় (বি + ষয়)
  • পুষ্প (পু + ষ্প)
  • অভিষেক (অভি + ষেক)
  • শুষ্ক (শু + ষ্ক)

২) ক, খ, প, ফ বৰ্ণৰ প্ৰভাৱত ষত্ব

• ক, খ, প, ফ বৰ্ণৰ পাছত থকা 'স' বৰ্ণ 'ষ' হয়৷ উদাহৰণ:
  • পক্ষী (পক্ + ষী)
  • ভক্ষণ (ভক্ + ষণ)
  • আকাশ (আকা + ষ)

৩) ট বৰ্গৰ প্ৰভাৱত ষত্ব

• ট, ঠ, ড, ঢ, ণ বৰ্ণৰ লগত থকা 'স' বৰ্ণ 'ষ' হয়৷

উদাহৰণ:

• অষ্টম (অষ্ট + ম)
• কষ্ট (কষ্ট)
• সৃষ্টি (সৃষ্টি)
• বৃষ্টি (বৃষ্টি)

৪) উপসৰ্গৰ প্ৰভাৱত ষত্ব

• অভি, বি, নিৰ্ আদি উপসৰ্গৰ পাছত স-কাৰ আৰম্ভ হোৱা ধাতু থাকিলে 'স' বৰ্ণ 'ষ' হয়৷ উদাহৰণ:
  • অভিষেক (অভি + সেক)
  • বিষাদ (বি + সাদ)
  • নিষেধ (নি + সেধ)

ষত্ববিধিৰ ব্যতিক্ৰমসমূহ

১) ব্যতিক্ৰমী শব্দ

• কিছুমান শব্দত ষত্ববিধি প্ৰয়োগ নহয়৷ উদাহৰণ:
  • সূৰ্য্য (সূৰ্য্য, ষূৰ্য্য নহয়)
  • স্বৰ্গ (স্বৰ্গ, ষ্বৰ্গ নহয়)
  • পুৰস্কাৰ (পুৰস্কাৰ, পুৰষ্কাৰ নহয়)

২) ধাতুৰ মূলৰূপ

• কিছুমান ধাতুৰ মূলৰূপত ষত্ববিধি প্ৰয়োগ নহয়৷ উদাহৰণ:
  • স্থান (স্থান, ষ্থান নহয়)
  • স্নান (স্নান, ষ্ণান নহয়)

ষত্ববিধি প্ৰয়োগৰ উদাহৰণ তালিকা

ভাষাগত তাৎপৰ্য্য

ঐতিহাসিক গুৰুত্ব

ণত্ববিধি আৰু ষত্ববিধিয়ে অসমীয়া ভাষাৰ সংস্কৃত পৰম্পৰাৰ লগত সম্পৰ্ক প্ৰতিফলিত কৰে। এই নিয়মসমূহে ভাষাৰ ব্যুৎপত্তিগত শুদ্ধতা বজাই ৰাখে।^৬

শিক্ষাগত প্ৰয়োজনীয়তা

আধুনিক অসমীয়া ভাষাত এই নিয়মসমূহ শিক্ষাৰ্থীসকলে অধ্যয়ন কৰিব লাগে কাৰণ:

• শুদ্ধ বানান লিখাৰ বাবে
• তৎসম শব্দসমূহৰ সঠিক উচ্চাৰণৰ বাবে
• সাহিত্যিক গুণগত মান বজাই ৰাখিবলৈ

প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰ

এই নিয়মসমূহ প্ৰয়োগৰ ক্ষেত্ৰসমূহ হৈছে:

• সাহিত্য ৰচনা
• শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰীক্ষা
• চৰকাৰী কাৰ্য্যালয়ৰ দাপ্তৰিক কাম
• গণমাধ্যমৰ প্ৰকাশনা

সাধাৰণ ভুল আৰু সংশোধন

ণত্ববিধিৰ সাধাৰণ ভুল

• ভুল: কন্টক → শুদ্ধ: কণ্টক
• ভুল: ঘন্টা → শুদ্ধ: ঘণ্টা
• ভুল: কুন্ঠা → শুদ্ধ: কুণ্ঠা
• ভুল: কান্ড → শুদ্ধ: কাণ্ড
• ভুল: সন্ঢালনি → শুদ্ধ: সণ্ঢালনি
• ভুল: হৰিন → শুদ্ধ: হৰিণ
• ভুল: প্ৰণাম → শুদ্ধ: প্ৰণাম
• ভুল: গুন → শুদ্ধ: গুণ
• ভুল: মনি → শুদ্ধ: মণি

ষত্ববিধিৰ সাধাৰণ ভুল

• ভুল: কস্ট → শুদ্ধ: কষ্ট
• ভুল: ৰুস্ট → শুদ্ধ: ৰুষ্ট
• ভুল: বিস্ঠা → শুদ্ধ: বিষ্ঠা
• ভুল: প্ৰতিস্ঠা → শুদ্ধ: প্ৰতিষ্ঠা
• ভুল: বিসয় → শুদ্ধ: বিষয়
• ভুল: পুষ্প → শুদ্ধ: পুষ্প
• ভুল: অভিসেক → শুদ্ধ: অভিষেক
• ভুল: বিসাদ → শুদ্ধ: বিষাদ

আধুনিক প্ৰয়োগ আৰু বিতৰ্ক

ব্যাৱহাৰিক প্ৰয়োগ

আধুনিক অসমীয়া ভাষাত এই নিয়মসমূহৰ প্ৰয়োগ লৈ কিছু বিতৰ্ক আছে। কিছুমান ভাষাবিদে মত প্ৰকাশ কৰিছে যে অতি কঠোৰ নিয়ম প্ৰয়োগে ভাষাৰ স্বাভাৱিক বিকাশত বাধা দিয়ে।

সম্পৰ্কিত বিষয়

অন্যান্য ব্যাকৰণিক নিয়ম

• সন্ধি প্ৰকৰণ
• উচ্চাৰণ নিয়ম
• বানান নিয়ম
• প্ৰত্যয় প্ৰকৰণ

ভাষাতাত্ত্বিক দিশ

• ধ্বনিতত্ত্ব
• ৰূপতত্ত্ব
• বাক্যতত্ত্ব
• অৰ্থতত্ত্ব

উৎস আৰু তথ্যসূত্ৰ

প্ৰাথমিক উৎস

• (2023). অসমীয়া ব্যাকৰণ জ্যোতি. SEBA
• (2022). আধুনিক অসমীয়া ব্যাকৰণ. ADP College Library
• সাৰথি অসমীয়া অনলাইন সংগ্ৰহালয়. Sarothiasom

শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানৰ সম্পদ

• অসমীয়া ব্যাকৰণ. Dev Library
• Class 10 Assamese Grammar. Dev Library
• (2020-06-15). নতুন অসমীয়া ব্যাকৰণ. Daily Assam
• (2021-06-20). অসমীয়া ব্যাকৰণৰ কিতাপ সমূহ. Daily Assam

অনলাইন শিক্ষা প্লেটফৰ্ম

• উপসৰ্গ আৰু ব্যাকৰণ. Oakokho
• প্ৰতিযোগিতা মূলক পৰীক্ষাৰ নোটচ. Weebly

অতিৰিক্ত তথ্যসূত্ৰ

• গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অসমীয়া বিভাগ
• ডিব্ৰুগড় বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অসমীয়া বিভাগ
• অসম শিক্ষা পৰিষদ (SEBA)

ক্লাছিক গ্ৰন্থ

• হেমচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ "অসমীয়া ব্যাকৰণ"
• সত্যনাথ বৰাৰ "অসমীয়া ভাষাতত্ত্ব"
• বাণীকান্ত কাকতিৰ "অসমীয়া ভাষাৰ ইতিহাস"

ডিজিটেল সংগ্ৰহ

• গুগল বুকচ - অসমীয়া ব্যাকৰণ গ্ৰন্থ
• ইণ্টাৰনেট আৰ্কাইভ - অসমীয়া ভাষাৰ সম্পদ
• ডিজিটেল লাইব্ৰেৰী অৱ ইণ্ডিয়া

অতিৰিক্ত পঠন

• হেমচন্দ্ৰ গোস্বামী. (1996). অসমীয়া ব্যাকৰণ. লক্ষ্মী প্ৰকাশন
• সত্যনাথ বৰা. (2010). অসমীয়া ভাষাতত্ত্ব. বনলতা প্ৰকাশন
• বাণীকান্ত কাকতি. (2005). অসমীয়া ভাষাৰ ইতিহাস. অসম প্ৰকাশন পৰিষদ

বাহ্যিক সংযোগ

• অসম শিক্ষা পৰিষদৰ পাঠ্যপুস্তক
• Dev Library - অসমীয়া ব্যাকৰণ
• সাৰথি অসমীয়া অনলাইন সংগ্ৰহালয়