অসমীয়া বিশ্বকোষঅসম আৰু অসমীয়া ভাষাৰ জ্ঞানকোষ
অৱদান
প্ৰকৃতি আৰু পৰিৱেশ

হাৰ্টিগ জাল

হাৰ্টিগ নেট বা হাৰ্টিগ জাল হৈছে ভিতৰলৈ বৃদ্ধি পোৱা হাইফেৰ নেটৱৰ্ক, যি উদ্ভিদৰ গৃহস্থৰ শিপালৈকে বিস্তৃত হৈ শিপাৰ এপিডাৰ্মিছ আৰু এক্ট’মাইক’ৰাইজাল সহজীৱনত থকা উদ্ভিদৰ কৰ্টেক্সৰ কোষৰ মাজত সোমাই যায়।

অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ অৱদানকাৰীসকল হালনাগাদ: ২৬ আগষ্ট ২০২৬ ৭৬৩ শব্দ · ৪ মিনিট সংগৃহীত ৬৭
সংশোধনৰ পৰামৰ্শ

হাৰ্টিগ নেট বা হাৰ্টিগ জাল হৈছে ভিতৰলৈ বৃদ্ধি পোৱা হাইফেৰ নেটৱৰ্ক, যি উদ্ভিদৰ গৃহস্থৰ শিপালৈকে বিস্তৃত হৈ শিপাৰ এপিডাৰ্মিছ আৰু এক্ট’মাইক’ৰাইজাল সহজীৱনত থকা উদ্ভিদৰ কৰ্টেক্সৰ কোষৰ মাজত সোমাই যায়।১২ এই নেটৱৰ্কটো হৈছে গৃহস্থ উদ্ভিদৰ শিপাৰ সৈতে গঠিত এক্ট’মাইক’ৰাইজাল সহজীৱী গঠনত ভেঁকুৰৰ আকৃতিৰ আভ্যন্তৰীণ উপাদান, ইয়াৰ উপৰিও শিপাৰ পৃষ্ঠত হাইফেল মেণ্টেল বা আৱৰণ আৰু মেণ্টেলৰ পৰা চাৰিওফালৰ মাটিলৈ বিস্তৃত এক্সট্ৰামেট্ৰিক মাইচেলিয়াম। হাৰ্টিগ জাল হৈছে ভেঁকুৰ আৰু গৃহস্থ উদ্ভিদৰ মাজত পাৰস্পৰিক সম্পদ বিনিময়ৰ স্থান। উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিকৰ উপাদানসমূহ মাটিৰ পৰা এক্সট্ৰামেট্ৰিক মাইচেলিয়ামৰ অন্বেষণ আৰু খাদ্য বিচাৰি আহৰণ কৰা হয়, তাৰ পিছত হাইফেল নেটৱৰ্কৰ মাজেৰে মেণ্টেলৰ ওপৰেৰে আৰু হাৰ্টিগ জাললৈ পৰিবহণ কৰা হয়, য’ত ভেঁকুৰে ইয়াক উদ্ভিদে গ্ৰহণৰ বাবে শিপাৰ এপ’প্লাষ্টিক স্থানলৈ মুক্ত কৰে। হাৰ্টিগ নেটৰ হাইফেই উদ্ভিদৰ শিপাৰ পৰা চেনি আহৰণ কৰে, যিবোৰ বাহ্যিক মাইচেলিয়ামলৈ পৰিবহণ কৰি ভেঁকুৰৰ বৃদ্ধি বজাই ৰাখিবলৈ কাৰ্বনৰ উৎস প্ৰদান কৰা হয়।৩

গাঁথনি আৰু উন্নয়ন

এক্ট’মাইক’ৰাইজাৰ ক্ৰছ-ছেকচনত এপিডাৰ্মাল কোষৰ মাজত পাতল মেণ্টেল আৰু হাৰ্টিগ নেট দেখুওৱা হৈছে
এক্ট’মাইক’ৰাইজাৰ ক্ৰছ-ছেকচনত এপিডাৰ্মাল কোষৰ মাজত পাতল মেণ্টেল আৰু হাৰ্টিগ নেট দেখুওৱা হৈছেছবি: Prof. Meike Piepenbring · CC BY-SA 3.0
এক্ট’মাইক’ৰাইজাৰ ক্ৰছ-ছেকচনত কৰ্টিকেল কোষৰ মাজত ডাঠ মেণ্টেল আৰু হাৰ্টিগ নেট দেখুওৱা হৈছে
এক্ট’মাইক’ৰাইজাৰ ক্ৰছ-ছেকচনত কৰ্টিকেল কোষৰ মাজত ডাঠ মেণ্টেল আৰু হাৰ্টিগ নেট দেখুওৱা হৈছেছবি: Prof. Meike Piepenbring · CC BY-SA 3.0

হাৰ্টিগ জাল হৈছে হাইফেৰ জালিৰ দৰে নেটৱৰ্ক যি উদ্ভিদৰ শিপাৰ পৃষ্ঠত থকা হাইফাল মেণ্টেলৰ পৰা উদ্ভিদৰ শিপালৈ বৃদ্ধি পায়। এক্ট’মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰৰ হাইফে উদ্ভিদৰ কোষত প্ৰৱেশ নকৰে, বৰঞ্চ শিপাৰ কোষৰ মাজৰ এপ’প্লাষ্টিক স্থান দখল কৰে। এই নেটৱৰ্ক শিপাৰ পৃষ্ঠৰ ওচৰৰ এপিডাৰ্মাল কোষৰ মাজত বিস্তৃত হয় আৰু শিপাৰ কৰ্টেক্সৰ কোষৰ মাজতো বিস্তৃত হ'ব পাৰে।২৪ হাৰ্টিগ জালত থকা হাইফে কিছুমান ইচিএম ভেঁকুৰৰ দ্বাৰা গঠিত আৰু ট্ৰেন্সফাৰ-চেলৰ দৰে গঠন থকা বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে, য'ত অতি ভাঁজ কৰা পৰ্দা থাকে, যিয়ে পৃষ্ঠভাগ বৃদ্ধি কৰে আৰু পাৰস্পৰিক সহজীৱনত বিনিময় কৰা সম্পদৰ নিঃসৰণ আৰু গ্ৰহণত সহায় কৰে।৫

শিপাৰ মাজৰ আন্তঃকোষীয় স্থানত হাইফালৰ বৃদ্ধিৰ আৰম্ভণি প্ৰায়ে শিপাৰ পৃষ্ঠৰ সংস্পৰ্শত হাইফাল মেণ্টেল স্থাপন হোৱাৰ ২–৪ দিনৰ ভিতৰত আৰম্ভ হয়।৬৭ হাৰ্টিগ জালৰ প্ৰাৰম্ভিক বিকাশত সম্ভৱতঃ উদ্ভিদৰ প্ৰতিৰক্ষাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ নিয়ন্ত্ৰিত হ্ৰাস জড়িত হৈ থাকে, যাৰ ফলত ভেঁকুৰৰ সংক্ৰমণৰ সুবিধা হয়। মডেল এক্ট’মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰ লাকেৰিয়া বাইকালাৰ(Laccaria bicolor) ৰ ওপৰত কৰা অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ভেঁকুৰে এটা সৰু ইফেক্টৰ প্ৰ’টিন (MISSP7) নিঃসৰণ কৰে। যিয়ে ফাইটোহৰম’নৰ প্ৰতি উদ্ভিদৰ প্ৰতিক্ৰিয়া নিয়ন্ত্ৰণ কৰি উদ্ভিদৰ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে।৮ কিছুমান উদ্ভিদৰ শিপাৰ ৰোগ সৃষ্টিকাৰী ভেঁকুৰৰ দৰে নহয়, এক্ট’মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰে বহুতো উদ্ভিদৰ কোষ বেৰ-বিঘ্নিতকাৰী এনজাইম উৎপন্ন কৰিবলৈ বহুলাংশে অক্ষম, কিন্তু ভেঁকুৰৰ সংক্ৰমণ আৰু হাৰ্টিগ নেট বিকাশৰ সময়ত লেকাৰিয়া বাইকালাৰে মুক্ত কৰা বৰ্ধিত পেক্টিন পৰিৱৰ্তনৰ ইংগিত এনজাইমে দিয়ে। পেক্টিনৰ অৱক্ষয়ে চুবুৰীয়া উদ্ভিদৰ কোষৰ মাজৰ আঠা ঢিলা কৰিবলৈ কাম কৰিব পাৰে আৰু কোষৰ মাজত হাইফাল বৃদ্ধিৰ বাবে ঠাই দিব পাৰে।৯১০

এই হাৰ্টিগ জালৰ গঠন এক্ট'মাইক'ৰাইজাল ভেঁকুৰৰ মাজত সাধাৰণ যদিও হাইফাল নেটৱৰ্কৰ গভীৰতা আৰু গাঢ়তা গৃহস্থ প্ৰজাতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি যথেষ্ট ভিন্ন হ'ব পাৰে। পিনাচিয়া উদ্ভিদৰ সৈতে জড়িত ভেঁকুৰে এটা শক্তিশালী হাৰ্টিগ জাল গঠন কৰে যি শিপাৰ কৰ্টেক্সৰ গভীৰতালৈ কোষৰ মাজত সোমাই যায়, আনহাতে এক্ট'মাইক'ৰাইজালত হাৰ্টিগ জাল গঠনে বহুতো সপুষ্পক উদ্ভিদৰ সৈতে সহজীৱন কৰে, শিপাৰ এপিডাৰ্মিছৰ বাহিৰলৈ বিস্তৃত নহ'বও পাৰে।১১ ইয়াৰ উপৰিও প্ৰমাণিত হৈছে যে হাৰ্টিগ জালৰ গভীৰতা আৰু বিকাশ বিভিন্ন ভেঁকুৰৰ মাজত ভিন্ন হ’ব পাৰে, আনকি একে প্ৰজাতিৰ পৃথক ভেঁকুৰৰ মাজতো আমোদজনকভাৱে, পেক্সিলাছ ইনভ'লুটাছৰ দুটা পৃথকীকৰণ ব্যৱহাৰ কৰি কৰা পৰীক্ষাত দেখা গৈছে যে আভ্যন্তৰীণ হাইফাল গঠনৰ উপস্থিতি নিৰ্বিশেষে উদ্ভিদৰ নাইট্ৰেট গ্ৰহণ এতিয়াও সহজীৱনৰ দ্বাৰা উন্নত হয়।১২ টিউবাৰ মেলান’স্প’ৰামৰ দৰে কিছুমান ভেঁকুৰ প্ৰজাতিয়ে আৰ্বুট'ইড মাইক’ৰাইজা গঠন কৰিব পাৰে, য'ত ভেঁকুৰৰ হাইফেৰ দ্বাৰা উদ্ভিদৰ শিপাৰ কোষত কিছু আন্তঃকোষীয় প্ৰৱেশ জড়িত হোৱাৰ উপৰিও এপিডাৰ্মাল কোষৰ মাজত অগভীৰ হাৰ্টিগ-নেটৰ দৰে গঠন বিকশিত হয়।১৩

কাৰ্য

হাৰ্টিগ জালে উদ্ভিদৰ শিপাক উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ৰাসায়নিক মৌল যেনে নাইট্ৰজেন আৰু ফছফৰাছ,১৪ পটাছিয়াম,১৫১৬ আৰু অণুপুষ্টিকৰ পদাৰ্থ১৭ যোগান ধৰে, ইয়াৰ উপৰিও হাইফাল পৰিবহণৰ জৰিয়তে শিপালৈ যোগান ধৰা পানীও যোগান ধৰে।১৮ চাৰিওফালৰ মাটিৰ পৰা এক্সট্ৰামেট্ৰিক মাইচেলিয়ামে আহৰণ কৰা প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিকৰ পদাৰ্থসমূহ হাৰ্টিগ জালৰ হাইফেলৈ পৰিবহণ কৰা হয়, য’ত উদ্ভিদৰ শিপাৰ কোষে প্ৰত্যক্ষভাৱে গ্ৰহণৰ বাবে এপ’প্লাষ্টিক স্থানলৈ মুকলি কৰা হয়।৩১৯

ভেঁকুৰৰ অংশীদাৰীত্বই প্ৰদান কৰা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ বিনিময়ত উদ্ভিদে নিজৰ সালোক সংশ্লেষণ পদ্ধতিৰে স্থিৰ কাৰ্বনৰ এটা অংশ ভেঁকুৰৰ অংশীদাৰক চেনি হিচাপে প্ৰদান কৰে। চেনিবোৰ এপ’প্লাষ্টিক স্থানত মুকলি কৰি হাৰ্টিগ নেট হাইফে গ্ৰহণৰ বাবে উপলব্ধ কৰা হয়। যদিও দীৰ্ঘদিন ধৰি চুক্ৰ’জক উদ্ভিদে ভেঁকুৰটোক প্ৰদান কৰা কাৰ্বনৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰূপ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল, বহুতো এক্ট’মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰত চুক্ৰ’জ গ্ৰহণ পৰিবহণকাৰীৰ অভাৱ। গতিকে ভেঁকুৰৰ সহজীৱীয়ে চুক্ৰ’জক ভেঁকুৰ গ্ৰহণৰ বাবে ব্যৱহাৰযোগ্য মনোচেকাৰাইডলৈ অৱক্ষয় কৰিবলৈ উদ্ভিদৰ ইনভাৰ্টেজ উৎপাদনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব পাৰে।২০২১ পপলাৰ শিপাৰ ভিতৰত থকা আমানিটা মাস্কেৰিয়াৰ হাৰ্টিগ জালত ট্ৰেহেল'জ জৈৱসংশ্লেষণৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভেঁকুৰৰ এনজাইমৰ প্ৰকাশ এক্সট্ৰামেট্ৰিক মাইচেলিয়ামতকৈ বেছি আছিল, ইয়াৰ পৰা বুজা যায় যে ট্ৰেহেল'জ উৎপাদনে কাৰ্বহাইড্ৰেট ডুবাই ৰখাৰ দৰে কাম কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত সহজীৱী বিনিময়ৰ জৰিয়তে উদ্ভিদৰ সালোক সংশ্লেষিত কাৰ্বন যৌগসমূহৰ ভেঁকুৰৰ চাহিদা বৃদ্ধি পায়।২২ হাৰ্টিগ নেটৰ দ্বাৰা পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ যোগানক প্ৰভাৱিত কৰা উদ্ভিদ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে বুজা হোৱা নাই, কিন্তু ভবা হয় যে ইচিএম ভেঁকুৰৰ দ্বাৰা নাইট্ৰজেন পৰিবহণ হ্ৰাস পোৱাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত উদ্ভিদৰ প্ৰতিৰক্ষা ব্যৱস্থাৰ উৰ্ধনিয়ন্ত্ৰণ, ইচিএম শিপালৈ কাৰ্বন আবণ্টন হ্ৰাস পোৱাৰ পৰিৱৰ্তে, ইয়াৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে ইচিএম সহজীৱনৰ বাবে সহজীৱী সম্পদ বিনিময়ৰ নিয়ন্ত্ৰণ সৰল পাৰস্পৰিক নহয় সঁহাৰি।২০

প্ৰয়োজনীয় পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ বিনিময়ৰ উপৰিও হাৰ্টিগ জালে অজৈৱিক চাপৰ সহনশীলতাৰ বাবে উদ্ভিদৰ কৌশলত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে, যেনে ধাতুৰ জৈৱ সঞ্চয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰা২৩২৪ বা লৱণীয়তাৰ প্ৰতি উদ্ভিদৰ চাপৰ প্ৰতিক্ৰিয়াৰ মধ্যস্থতা কৰা।১২

নাম

১৯ শতিকাৰ জাৰ্মান বন জীৱবিজ্ঞানী আৰু উদ্ভিদবিজ্ঞানী থিয়ডৰ হাৰ্টিগ২৫২৬ৰ নামেৰে হাৰ্টিগ জালৰ নামকৰণ কৰা হৈছে। তেওঁ ১৮৪২ চনত এক্ট’মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰ আৰু গছৰ শিপাৰ মাজৰ সংযোগস্থলৰ শৰীৰবিজ্ঞানৰ ওপৰত গৱেষণাৰ ৰিপ’ৰ্ট দিছিল।

তথ্যসূত্ৰ

  1. ↑ Smith, Sally, Read, David. (2002). Chapter 6: Structure and Development of Ectomycorrhizal roots. Mycorrhizal Symbiosis. পৃ. 163–232
  2. ↑ Brundrett, Mark C.; Tedersoo, Leho. (December 2018). Evolutionary history of mycorrhizal symbioses and global host plant diversity. New Phytologist. পৃ. 1108–1115
  3. ↑ Becquer, Adeline; Guerro-Galan, Carmen. (2019). Chapter Three: The Ectomychorrhizal contribution to tree nutrition. Advances in Botanical Research. পৃ. 77–126
  4. ↑ Nylund, Jan-Erik. (December 1980). Symplastic Continuity During Hartig Net Formation in Norway Spruce Ectomycorrhizae. New Phytologist. পৃ. 373–378
  5. ↑ Kottke, I.; Oberwinkler, F. (March 1987). The cellular structure of the Hartig net: coenocytic and transfer cell-like organization. Nordic Journal of Botany. পৃ. 85–95
  6. ↑ Le Quéré, Antoine; Wright, Derek P.; Söderström, Bengt. (July 2005). Global Patterns of Gene Regulation Associated with the Development of Ectomycorrhiza Between Birch ( Betula pendula Roth.) and Paxillus involutus (Batsch) Fr.. Molecular Plant-Microbe Interactions. পৃ. 659–673
  7. ↑ Horan, D. P.; Chilvers, G. A.; Lapeyrie, F. F. (August 1988). Time sequence of the infection process eucalypt ectomycorrhizas. New Phytologist. পৃ. 451–458
  8. ↑ Daguerre, Yohann; Basso, Veronica; Hartmann-Wittulski, Sebastian. (2020-11-23). The mutualism effector MiSSP7 of Laccaria bicolor alters the interactions between the poplar JAZ6 protein and its associated proteins. Scientific Reports. পৃ. 20362
  9. ↑ Su, Chao. (April 2023). Pectin modifications at the symbiotic interface. New Phytologist. পৃ. 25–32
  10. ↑ Chowdhury, Jamil; Kemppainen, Minna; Delhomme, Nicolas. (October 2022). Laccaria bicolor pectin methylesterases are involved in ectomycorrhiza development with Populus tremula × Populus tremuloides. New Phytologist. পৃ. 639–655
  11. ↑ Brundrett, Mark C.; Tedersoo, Leho. (2020-09-01). Resolving the mycorrhizal status of important northern hemisphere trees. Plant and Soil. পৃ. 3–34
  12. ↑ Sa, Gang; Yao, Jun; Deng, Chen. (June 2019). Amelioration of nitrate uptake under salt stress by ectomycorrhiza with and without a Hartig net. New Phytologist. পৃ. 1951–1964
  13. ↑ Ori, Francesca; Leonardi, Marco; Faccio, Antonella. (2020-11-01). Synthesis and ultrastructural observation of arbutoid mycorrhizae of black truffles (Tuber melanosporum and T. aestivum). Mycorrhiza. পৃ. 715–723
  14. ↑ Nehls, Uwe; Plassard, Claude. (2018-06-11). Nitrogen and phosphate metabolism in ectomycorrhizas. New Phytologist. পৃ. 1047–1058
  15. ↑ Maria del Carmen Guerrero-Galan, Gabriella Houdinet, Amandine Delteil, Kevin Garcia, Sabine Zimmermann. Unravelling nutrient exchange in ectomycorrhizal symbiosis contributing to plant potassium nutrition. International Conference Saclay Plant Sciences (SPS) 2018, Jul 2018, Paris, France. ⟨hal-01843727⟩
  16. ↑ Guerrero‐Galán, C., Delteil, A., Garcia, K., Houdinet, G., Conéjéro, G., Gaillard, I., Sentenac, H. and Zimmermann, S.D. (2018), Plant potassium nutrition in ectomycorrhizal symbiosis: properties and roles of the three fungal TOK potassium channels in Hebeloma cylindrosporum. Environ Microbiol, 20: 1873-1887. doi:10.1111/1462-2920.14122
  17. ↑ Ruytinx, Joske; Kafle, Arjun; Usman, Muhammad. (2020-03-01). Micronutrient transport in mycorrhizal symbiosis; zinc steals the show. Fungal Biology Reviews. পৃ. 1–9
  18. ↑ Heinonsalo, Jussi; Juurola, Eija; Linden, Aki. (2015-01-01). Ectomycorrhizal fungi affect Scots pine photosynthesis through nitrogen and water economy, not only through increased carbon demand. Environmental and Experimental Botany. পৃ. 103–112
  19. ↑ Roy, R., Reinders, A., Ward, J. M., & McDonald, T. R. (2020). Understanding transport processes in lichen, Azolla-cyanobacteria, ectomycorrhiza, endomycorrhiza, and rhizobia-legume symbiotic interactions. F1000Research, 9, F1000 Faculty Rev-39. doi.org/10.12688/f1000research.19740.1
  20. ↑ Stuart, Emiko K.; Plett, Krista L. (2020). Digging Deeper: In Search of the Mechanisms of Carbon and Nitrogen Exchange in Ectomycorrhizal Symbioses. Frontiers in Plant Science. পৃ. 1658
  21. ↑ Salzer, P.; Hager, A. (December 1991). Sucrose Utilization of the Ectomycorrhizal Fungi Amanita muscaria and Hebeloma crustuliniforme Depends on the Cell Wall-bound Invertase Activity of their Host Picea abies. Botanica Acta. পৃ. 439–445
  22. ↑ López, Mónica Fajardo; Männer, Philipp; Willmann, Anita. (April 2007). Increased trehalose biosynthesis in Hartig net hyphae of ectomycorrhizas. New Phytologist. পৃ. 389–398
  23. ↑ Shi, W, Zhang, Y, Chen, S, Polle, A, Rennenberg, H, Luo, Z‐B. Physiological and molecular mechanisms of heavy metal accumulation in nonmycorrhizal versus mycorrhizal plants. Plant Cell Environ. 2019; 42: 1087– 1103. doi.org/10.1111/pce.13471
  24. ↑ Frey, B.; Zierold, K.; Brunner, I. (November 2000). Extracellular complexation of Cd in the Hartig net and cytosolic Zn sequestration in the fungal mantle of Picea abies – Hebeloma crustuliniforme ectomycorrhizas. Plant, Cell & Environment. পৃ. 1257–1265
  25. ↑ Money, Nicholas P. (2011). Mushroom. Oxford University Press. পৃ. 71
  26. ↑ Maser, C; Claridge, A W; Trappe, J M. (2008). Trees, Truffles, and Beasts: How Forests Function. Rutgers University Press. পৃ. 54

সম্পৰ্কিত শ্ৰেণী

উদ্ভিদৰ গঠনউদ্ভিদবিজ্ঞান

উৎস আৰু অনুজ্ঞাপত্ৰ

উৎস: অসমীয়া ৱিকিপিডিয়া। এই প্ৰবন্ধটো অসমীয়া ৱিকিপিডিয়াৰ “হাৰ্টিগ জাল” প্ৰবন্ধৰ সংশোধন ৬৩২৬৪৩ (২৬ আগষ্ট ২০২৬)ৰ পৰা আনি অসমীয়া বিশ্বকোষৰ গাঁথনিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছে। মূল লেখকসকলৰ তালিকা সম্পাদনা-ইতিহাসত উপলব্ধ। পাঠ্য CC BY-SA 4.0।

এই প্ৰবন্ধটো উদ্ধৃত কৰক