শিপা

শিপা সিৰ সম্বলিত (ভেছকুলাৰ) উদ্ভিদৰ এটা অংগ, যিবোৰ পৰিৱৰ্তন হৈ উদ্ভিদৰ বাবে আশ্ৰয় প্ৰদান কৰাত জড়িত হয় আৰু যাৰ দ্বাৰা উদ্ভিদৰ শৰীৰত পানী আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ গ্ৰহণ কৰা হয়, যাৰ ফলত উদ্ভিদবোৰৰ বৃদ্ধি আৰু বিকাশ ঘটে।^১ ইহঁত প্ৰায়ে মাটিৰ তলত থাকে, কিন্তু শিপাবোৰ বায়বীয় বা বায়ুমণ্ডলীয়ও হ'ব পাৰে, অৰ্থাৎ মাটিৰ ওপৰত বা বিশেষকৈ পানীৰ ওপৰত ডাঙৰ হ’ব পাৰে।^২

কাৰ্য

শিপাই উদ্ভিদৰ কেইবাটাও প্ৰয়োজনীয় আৰু বিশেষ ভূমিকা পালন কৰে, যিয়ে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি, বিকাশ আৰু জীয়াই থকাত সহায় কৰে। ইহঁতৰ প্ৰধান কাম হ’ল আশ্ৰয় সুনিশ্চিত কৰা, পানী আৰু দ্ৰৱীভূত খনিজ পদাৰ্থ গ্ৰহণ (শোষণ) আৰু এই সম্পদসমূহ শিপালৈ পৰিবহণ কৰা। ইয়াৰ বাহিৰেও শিপাই বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ গৌণ আৰু অভিযোজিত কাম কৰে — মজুত সংৰক্ষণ, বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰক সংশ্লেষণ, পানীৰে ভৰি থকা পৰিৱেশত গেছৰ বিনিময়, সহজীৱী পুষ্টি আহৰণ আৰু উদ্ভিদ প্ৰসাৰণ।^৩

প্ৰাথমিক কাৰ্যসমূহ

খোপনি আৰু যান্ত্ৰিক সহায়। শিপাবোৰে উদ্ভিদটোক ছাবষ্ট্ৰেটত স্থিৰ কৰি ৰাখে আৰু যান্ত্ৰিক বল (বতাহ, পানীৰ প্ৰবাহ আদি) প্ৰতিৰোধ কৰে; শস্যৰ স্থিৰতা আৰু বাসস্থান প্ৰতিৰোধৰ বাবে শক্তিশালী শিপাৰ ব্যৱস্থা অতি প্ৰয়োজনীয়।^৪৫

পানী আৰু খনিজ পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ শোষণ। শিপাৰ এপিডাৰ্মাল কোষ আৰু চুলি শিপাই মাটিৰ পৰা পানী আৰু দ্ৰৱীভূত আয়ন গ্ৰহণ কৰে; তাৰ পিছত এইবোৰ জাইলেমৰ জৰিয়তে কাণ্ডলৈ লৈ যোৱা হয়। শিপাৰ বিস্তাৰ বা গঠনে (গভীৰতা, বিস্তাৰ) বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ মাটিৰ পৰা পানী আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ প্ৰৱেশ নিৰ্ধাৰণ কৰে।^৬৭

গৌণ আৰু বিশেষ কাৰ্য

সংৰক্ষিত খাদ্য আৰু পানী সংৰক্ষণ। বহুতো শিপাত (মাংসল টেপপ্ৰুট, টিউবাৰযুক্ত শিপা) কাৰ্বহাইড্ৰেট আৰু পানী জমা হয় যিয়ে বহুবৰ্ষজীৱী বৃদ্ধি বা নিৰ্জীৱ অৱস্থাৰ পিছত পুনৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে মিঠা আলু আৰু গাজৰ।^৮

পৰিচালন। শিপাই শোষিত পানী, খনিজ পদাৰ্থ আৰু কিছুমান সংশ্লেষিত যৌগক ভেছকুলাৰ কলাৰ জৰিয়তে (জাইলেম আৰু ফ্ল'ইম সংযোগ) ডাললৈ পৰিবহন কৰে।^৪

বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰকৰ সংশ্লেষণ। শিপাই উদ্ভিদৰ হৰম’ন (যেনে, চাইট’কিনিন, কিছুমান অক্সিন বিপাকীয় ক্ৰিয়া) সংশ্লেষণ আৰু পৰিৱৰ্তন কৰে, যিয়ে শিপাৰ বিকাশ আৰু গোটেই উদ্ভিদৰ শৰীৰবিজ্ঞানক প্ৰভাৱিত কৰে।^৯

বায়ুমণ্ডল আৰু গেছৰ বিনিময় (জলজ/পানীৰে ভৰা মাটিত)। বিশেষ গঠন (নিউমেট’ফ’ৰ, বায়বীয় শিপা)ই য’ত মাটিৰ অক্সিজেন সীমিত হয়, তেনে ঠাইত গেছ বিনিময়ৰ অনুমতি দিয়ে, যাৰ ফলত মেংগ্ৰোভ আৰু অন্যান্য হাইড্ৰ’ফাইটত শ্বাস-প্ৰশ্বাস সম্ভৱ হয়।^১০

সহজীৱী পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ গ্ৰহণ বৃদ্ধি। শিপাবোৰে পাৰস্পৰিকতা (যেনে, মাইক’ৰাইজা, নাইট্ৰজেন-ফিক্সিং নোডুল) গঠন কৰে যিয়ে পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ আহৰণ আৰু চাপ সহনশীলতা বহু পৰিমাণে বৃদ্ধি কৰে। এই সংঘসমূহে মূল স্থাপত্য আৰু কাৰ্যক পুনৰ নিৰ্মাণ কৰে।^১১

যান্ত্ৰিক অভিযোজন আৰু অতিৰিক্ত সমৰ্থন। আকস্মিক আৰু ব্ৰেচ/প্ৰপ শিপা (যেনে, কুঁহিয়াৰ, কিছুমান মেংগ্ৰোভ, বেনিয়ান) বিশেষ পৰিৱেশত অতিৰিক্ত সমৰ্থন, খোপনি আৰু স্থিৰতা প্ৰদান কৰে।^১২

উদ্ভিদজাতীয় বংশবৃদ্ধি। কাণ্ড, ন’ড বা কলমৰ ওপৰত আকস্মিকভাৱে শিপাই দিয়াৰ ফলত বহু প্ৰজাতিয়ে অযৌনভাৱে বংশবৃদ্ধি কৰিব পাৰে আৰু ক্ষতিৰ পিছত পুনৰুৎপাদন কৰিব পাৰে; ইয়াক উদ্যান শস্যত ব্যাপকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।^১৩

টোকা

বহুতো কাৰ্য ওপৰাওপৰিকৈ হয়: এডাল শিপাই একেলগে খোপনি বা আশ্ৰয়, শোষণ, সংৰক্ষণ আৰু সহজীৱনত লিপ্ত হ'ব পাৰে। শিপাৰ আকৃতি আৰু কাৰ্য নমনীয় আৰু প্ৰজাতিটোৰ জিনীয় আৰু পৰিৱেশৰ প্ৰসংগ (মাটিৰ গঠন, পানীৰ উপলব্ধতা, বায়ুমণ্ডল আৰু যান্ত্ৰিক চাপ)ৰ দ্বাৰা আকৃতি দিয়া হয়।^১৪

শিপাৰ প্ৰকাৰ (প্ৰধান শিপা ব্যৱস্থা)

উদ্ভিদে বিভিন্ন ধৰণৰ শিপাৰ ব্যৱস্থা উৎপন্ন কৰে যিবোৰৰ উৎপত্তি, গঠন আৰু কাৰ্য (আশ্ৰয়, শোষণ, সংৰক্ষণ, বায়ুমণ্ডল আৰু উদ্ভিদ প্ৰসাৰণ) পৃথক। ক্লাছিকেল আৰু বহল শ্ৰেণী দুটা হ'ল টেপৰুট আৰু আঁহযুক্ত ব্যৱস্থা, কিন্তু কেইবাটাও বিশেষ শিপাৰ প্ৰকাৰ — বিশেষকৈ আকস্মিক, বায়বীয়, প্ৰপ/ষ্টিল্ট, বগাই যোৱা/আঠাযুক্ত, বাট্ৰেছ, টিউবাৰাছ (সংৰক্ষণ) আৰু ভাসমান শিপা — জৈৱিক আৰু পৰিৱেশগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ।^১৫

টেপৰুট ব্যৱস্থা

টেপৰুট ব্যৱস্থাত এটা একক, উলম্বভাৱে বৃদ্ধি পোৱা প্ৰাথমিক শিপা (মূল) প্ৰধান হয়, যাৰ পৰা পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ উৎপত্তি হয়। টেপৰুটে প্ৰায়ে গভীৰ খোপনি আৰু কাৰ্বহাইড্ৰেট আৰু পানী সংৰক্ষণত কাম কৰে (বহু ডাইক'টাইলিডন আৰু কিছুমান দ্বিবাৰ্ষিক/বহুবৰ্ষজীৱী গছত সাধাৰণ)। উদাহৰণস্বৰূপে গাজৰ (Daucus carota), ডেণ্ডেলিয়ন (Taraxacum) আৰু বহুতো প্ৰকৃত ডাইকট।^১৬

আঁহযুক্ত শিপাৰ ব্যৱস্থা

আঁহযুক্ত শিপা ব্যৱস্থাত অসংখ্য, একে আকাৰৰ শিপা থাকে যিয়ে মাটিৰ পৃষ্ঠৰ ওচৰত ঘন নেটৱৰ্ক গঠন কৰে। বহু প্ৰজাতিৰ এই নেটৱৰ্কটো মূলতঃ আকস্মিক শিপাৰে গঠিত যিবোৰ প্ৰাথমিক মূলকতকৈ কাণ্ডৰ গুৰিৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। আঁহযুক্ত ব্যৱস্থা মাটিৰ বান্ধোন, পৃষ্ঠৰ পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ দ্ৰুত গ্ৰহণ আৰু খহনীয়া নিয়ন্ত্ৰণত ফলপ্ৰসূ। ইয়াৰ সাধাৰণ উদাহৰণ হ'ল ঘাঁহ (Poaceae), ঘেঁহু আৰু ধান।^১৭

আকস্মিক শিপা

আকস্মিক শিপাবোৰ অ-শিপা অংগ (কাণ্ড, ন'ড, পাত বা কেলাছ কলা)ৰ পৰা উদ্ভৱ হয় আৰু ই একাধিক ভূমিকা পালন কৰে: প্ৰাথমিক শিপা সলনি কৰা বা পৰিপূৰক কৰা, যান্ত্ৰিক সমৰ্থন প্ৰদান কৰা, উদ্ভিদ প্ৰসাৰণ সক্ষম কৰা আৰু বিশেষ শিপাৰ প্ৰকাৰ (বায়ু শিপা, প্ৰপ শিপা, নিউমেট'ফ'ৰ) গঠন কৰা। বিশেষকৈ এককট আৰু বহুতো খেতি কৰা উদ্ভিদত ইহঁতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু আঘাত, বানপানী বা অন্যান্য চাপৰ প্ৰতি ইহঁতৰ সাধাৰণ প্ৰতিক্ৰিয়া থাকে।^১৮১৯

উদাহৰণ আৰু টোকা: বহুতো এককটত কাৰ্যকৰী শিপাৰ ব্যৱস্থাটো আকস্মিক (আঁহযুক্ত অভ্যাস গঠন কৰা); মাকৈয়ে (Zea mays) ন’ডেল ব্ৰেচ/প্ৰপ শিপা উৎপন্ন কৰে যিয়ে কাণ্ডটোক স্থিৰ কৰে; আঁহত গছে (Ficus spp.) বায়বীয় আকস্মিক শিপা বিকশিত কৰে যিবোৰ সহায়ক ডাললৈ পৰিণত হ'ব পাৰে; গছ-গছনিৰ কলম পদ্ধতিৰ বংশবৃদ্ধিৰ সময়তো আকস্মিকভাৱে শিপা গজি উঠে।^২০

শৰীৰবিজ্ঞান

শিপাৰ আকৃতিক চাৰিটা ভাগত ভাগ কৰা হয়: শিপাৰ টুপি, এপিকেল মেৰিষ্টেম, দীঘলীয়া অঞ্চল আৰু চুলি।^২১ নতুন শিপাৰ ৰুট কেপে শিপা মাটিত সোমাই যোৱাত সহায় কৰে। এই শিপাৰ টুপিবোৰ শিপাটো গভীৰলৈ যোৱাৰ লগে লগে পংকাকুল কৰি পেলায়, যাৰ ফলত এটা তেল বা ৰস প্ৰদান কৰা এটা পিছল পৃষ্ঠ সৃষ্টি হয়। শিপাৰ টুপিৰ পিছফালে থকা এপিকেল মেৰিষ্টেমে নতুন শিপাৰ কোষ উৎপন্ন কৰে যিবোৰ দীঘলীয়া হয়। তাৰ পিছত শিপাৰ চুলি গঠন হয় যিয়ে মাটিৰ পৰা পানী আৰু খনিজ পুষ্টি শোষণ কৰে।^২২ বীজ উৎপাদনকাৰী উদ্ভিদত প্ৰথম শিপা হ’ল মূলক, যিটো বীজ অংকুৰণৰ পিছত উদ্ভিদৰ ভ্ৰূণৰ পৰা বিস্তাৰিত হয়।

বিভাজিত কৰাৰ সময়ত, শিপাৰ কোষবোৰৰ বিন্যাস হ'ল শিপাৰ চুলি, এপিডাৰ্মিছ, এপিব্লেম, কৰ্টেক্স, এণ্ড'ডাৰ্মিছ, পেৰিচাইকেল আৰু শেষত শিপাৰ কেন্দ্ৰত থকা ভেছকুলাৰ কলা যাতে শিপাৰ দ্বাৰা শোষিত পানী উদ্ভিদৰ অন্য ঠাইলৈ লৈ যায়।

বোধকৰোঁ শিপাৰ আন উদ্ভিদৰ অংগ যেনে কাণ্ড-শাখা আৰু পাতৰ পৰা পৃথক কৰা আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় বৈশিষ্ট্যটো হ’ল শিপাৰ উৎপত্তি অন্তৰ্জাতীয়^২৩ অৰ্থাৎ ইহঁতৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশ মাতৃ অক্ষৰ ভিতৰৰ স্তৰৰ পৰা হয়, যেনে পেৰিচাইকেল।^২৪ ইয়াৰ বিপৰীতে কাণ্ড-শাখা আৰু পাত বহিৰ্জাতীয়, অৰ্থাৎ কৰ্টেক্স, বাহিৰৰ স্তৰৰ পৰা বিকশিত হ’বলৈ আৰম্ভ কৰে।

পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ ঘনত্বৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত শিপাই চাইট’কিনিনো সংশ্লেষণ কৰে, যিয়ে ডালবোৰ কিমান দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাব পাৰে তাৰ সংকেত হিচাপে কাম কৰে। খাদ্য আৰু পুষ্টিকৰ উপাদানসমূহ সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত শিপাবোৰে প্ৰায়ে কাম কৰে। বেছিভাগ ভেছকুলাৰ উদ্ভিদ প্ৰজাতিৰ শিপাই কিছুমান ভেঁকুৰৰ সৈতে সহজীৱনত প্ৰৱেশ কৰি মাইক’ৰাইজা গঠন কৰে, আৰু বেক্টেৰিয়াকে ধৰি আন বহুতো জীৱও শিপাৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত।^২৫

ৰুট চিষ্টেম আৰ্কিটেক্সাৰ (RSA)

সংজ্ঞা

ইয়াৰ সৰল ৰূপত শিপা ব্যৱস্থাৰ স্থাপত্য(ৰুট চিষ্টেম আৰ্কিটেক্সাৰ (RSA)) শব্দটোৱে উদ্ভিদৰ শিপা ব্যৱস্থাৰ স্থানীয় বিন্যাসক বুজায়। এই ব্যৱস্থাটো অতি জটিল হ'ব পাৰে আৰু ই একাধিক কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল যেনে উদ্ভিদৰ প্ৰজাতি, মাটিৰ গঠন আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ উপলব্ধতা।^২৬ শিপাৰ স্থাপত্যই পুষ্টি আৰু পানীৰ সুৰক্ষিত যোগানৰ লগতে খোপনি পোতা আৰু সমৰ্থন প্ৰদানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

শিপাৰ ব্যৱস্থাৰ বিন্যাসে উদ্ভিদটোক গাঁথনিগতভাৱে সহায় কৰে আৰু মাটিৰ ভিতৰত পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ গ্ৰহণৰ বাবে অন্য উদ্ভিদৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা কৰে।^২৭ নিৰ্দিষ্ট পৰিৱেশগত পৰিস্থিতিৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই শিপাবোৰ গজে, যিবোৰ সলনি কৰিলে উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত বাধা আহিব পাৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, শুকান মাটিত গঢ় লৈ উঠা শিপাৰ ব্যৱস্থাটো বান অধ্যুষিত মাটিত ইমান কাৰ্যক্ষম নহ'বও পাৰে, তথাপি উদ্ভিদে পৰিৱেশৰ অন্যান্য পৰিৱৰ্তন, যেনে ঋতুৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খাব পাৰে।^২৭

নাম আৰু উপাদানসমূহ

শিপাৰ ব্যৱস্থা প্ৰণালীৰ সজ্জাৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰিবলৈ ব্যৱহৃত মূল শব্দসমূহ হ'ল:^২৮

শিপাৰ সজ্জাৰ সকলো উপাদান পৰিৱেশৰ উদ্দীপকৰ ফলত হোৱা জিনীয় প্ৰতিক্ৰিয়া আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ মাজত জটিল পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে নিয়ন্ত্ৰিত হয়। এই বিকাশৰ উদ্দীপকসমূহক আভ্যন্তৰীণ, জিনীয় আৰু পুষ্টিৰ প্ৰভাৱ বা বাহ্যিক, পৰিৱেশ প্ৰভাৱ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয় আৰু ইয়াক সংকেত পৰিবহন পথৰ দ্বাৰা ব্যাখ্যা কৰা হয়।^২৯

শিপাৰ সজ্জাক প্ৰভাৱিত কৰা বাহ্যিক কাৰকসমূহৰ ভিতৰত মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তি, পোহৰৰ সংস্পৰ্শ, পানী আৰু অক্সিজেনৰ লগতে নাইট্ৰজেন, ফছফৰাছ, চালফাৰ, এলুমিনিয়াম আৰু ছডিয়াম ক্লৰাইডৰ উপলব্ধতা বা অভাৱ আদি অন্তৰ্ভুক্ত। শিপাৰ সজ্জাৰ বিকাশৰ বাবে দায়বদ্ধ মূল হৰম’ন (অন্তৰ্নিহিত উদ্দীপক) আৰু নিজ নিজ পথসমূহৰ ভিতৰত আছে:

বৃদ্ধি

শিপাৰ আগতীয়া বৃদ্ধি শিপাৰ আগটোৰ ওচৰত অৱস্থিত এপিকেল মেৰিষ্টেমৰ অন্যতম কাম। মেৰিষ্টেম কোষবোৰ কম-বেছি পৰিমাণে অবিৰতভাৱে বিভাজিত হৈ অধিক মেৰিষ্টেম, শিপাৰ টুপি কোষ (মেৰিষ্টেমক সুৰক্ষা দিবলৈ এইবোৰ বলি দিয়া হয়), আৰু অবিভাজিত শিপাৰ কোষ উৎপাদন কৰে। পিছৰবোৰ শিপাৰ প্ৰাথমিক কলা হৈ পৰে, প্ৰথমে প্ৰসাৰণৰ সন্মুখীন হয়, যিটো প্ৰক্ৰিয়াই বৃদ্ধিৰ মাধ্যমত শিপাৰ আগটো আগলৈ ঠেলি দিয়ে। লাহে লাহে এই কোষবোৰ পৃথক হৈ পৰিপক্ব হৈ শিপাৰ কলাৰ বিশেষ কোষলৈ পৰিণত হয়।^৩০

এপিকেল মেৰিষ্টেমৰপৰা হোৱা বৃদ্ধিক প্ৰাথমিক বৃদ্ধি বুলি জনা যায়, যিয়ে সকলো প্ৰসাৰণক সামৰি লয়। গৌণ বৃদ্ধিয়ে ব্যাসৰ সকলো বৃদ্ধিকে সামৰি লয়, যিটো কাঠ উদ্ভিদৰ কলা আৰু বহুতো অকাঠী উদ্ভিদৰ এটা প্ৰধান উপাদান। উদাহৰণস্বৰূপে, মিঠা আলুৰ সংৰক্ষণ শিপাৰ গৌণ বৃদ্ধি হয় যদিও কাঠৰ দৰে নহয়। গৌণ বৃদ্ধি পাৰ্শ্বীয় মেৰিষ্টেম অৰ্থাৎ ভেছকুলাৰ কেম্বিয়াম আৰু কৰ্ক কেম্বিয়ামত হয়। প্ৰথমটোৱে গৌণ জাইলেম আৰু গৌণ ফ্ল’ইম গঠন কৰে, আনহাতে দ্বিতীয়টোৱে পেৰিডাৰ্ম গঠন কৰে।

গৌণ বৃদ্ধিৰ উদ্ভিদত জাইলেম আৰু ফ্ল'ইমৰ মাজৰপৰা উৎপত্তি হোৱা ভেছকুলাৰ কেম্বিয়ামে কাণ্ড আৰু শিপাৰ কাষেৰে কলাৰ এটা চিলিণ্ডাৰ গঠন কৰে।^৩১ ভেছকুলাৰ কেম্বিয়ামে কেম্বিয়াম চিলিণ্ডাৰৰ ভিতৰ আৰু বাহিৰৰ দুয়োফালে নতুন কোষ গঠন কৰে, ভিতৰৰ কোষবোৰে গৌণ জাইলেম কোষ আৰু বাহিৰৰপৰা গৌণ ফ্ল’ইম কোষ গঠন কৰে। গৌণ জাইলেম জমা হোৱাৰ লগে লগে কাণ্ড আৰু শিপাৰ "পৰিধি" (পাৰ্শ্বীয় মাত্ৰা) বৃদ্ধি পায়। ফলত এপিডাৰ্মিছ আৰু কৰ্টেক্সকে ধৰি গৌণ ফ্ল'ইমৰ বাহিৰৰ কলাবোৰ বহু ক্ষেত্ৰত বাহিৰলৈ ঠেলি দিয়া হয় আৰু শেষত "স্ল' অফ" (শ্বেড) হয়।^৩২

এইখিনিতে কৰ্ক কেম্বিয়ামে পেৰিডাৰ্ম গঠন কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে, যিটো সুৰক্ষামূলক কৰ্ক কোষেৰে গঠিত। কৰ্ক কোষৰ বেৰত ছাবেৰিন ঘনকৰণ থাকে, যিটো এটা অতিৰিক্ত কোষীয় জটিল বায়’পলিমাৰ।^৩৩ ছাবেৰিন ঘনকৰণে শাৰীৰিক বাধা প্ৰদান কৰি, ৰোগকাৰক জীৱাণুৰপৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰি আৰু চাৰিওফালৰ কলাৰপৰা পানীৰ ক্ষতি ৰোধ কৰি কাম কৰে। তদুপৰি ই উদ্ভিদৰ ঘাঁ নিৰাময় প্ৰক্ৰিয়াতো সহায় কৰে।^৩৪ ইয়াৰ বাহিৰে এইটো ধাৰণা কৰা হৈছে যে ছাবেৰিন এপ'প্লাষ্টিক বাধাৰ (শিপাৰ বাহিৰৰ কোষ স্তৰত উপস্থিত) এটা উপাদান হ'ব পাৰে যিয়ে বিষাক্ত যৌগসমূহ শিপাত প্ৰৱেশ কৰাত বাধা দিয়ে আৰু পানী জমা হোৱাৰ সময়ত এৰেনকাইমাৰপৰা ৰেডিয়েল অক্সিজেন ক্ষতি (ROL) হ্ৰাস কৰে।^৩৫ শিপাত কৰ্ক কেম্বিয়ামৰ উৎপত্তি পেৰিচাইকলৰপৰা হয়, যিটো ভেছকুলাৰ চিলিণ্ডাৰৰ এটা উপাদান।^৩৫

ভেছকুলাৰ কেম্বিয়ামে বছৰি গৌণ জাইলেমৰ নতুন স্তৰ উৎপন্ন কৰে।^৩৬ জাইলেম নাড়ীবোৰ পৰিপক্ব হোৱাৰ সময়ত মৃত হয় (কিছুমানৰ ক্ষেত্ৰত) কিন্তু কাণ্ড আৰু শিপাত থকা ৰক্তবাহী নলীৰ মাজেৰে বেছিভাগ পানী পৰিবহণৰ বাবে দায়বদ্ধ।

গছৰ শিপা সাধাৰণতে ডাল বিয়পি পৰাৰ তিনিগুণ ব্যাসৰ বৃদ্ধি পায়, ইয়াৰ মাত্ৰ আধাহে ডাল আৰু চালিৰ তলত পৰি থাকে। গছৰ এটা ফালৰপৰা শিপাবোৰে সাধাৰণতে একেফালৰ পত্ৰবোৰলৈ পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ যোগান ধৰে। কিছুমান পৰিয়াল যেনে চেপিণ্ডেচিয়া (মেপল পৰিয়াল)য়ে শিপাৰ অৱস্থান আৰু শিপাই উদ্ভিদক ক'ত পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ যোগান ধৰে তাৰ মাজত কোনো সম্পৰ্ক দেখা নাযায়।^৩৭

নিয়ন্ত্ৰণ

শিপাৰদ্বাৰা উদ্ভিদৰ উপলব্ধি প্ৰক্ৰিয়া ব্যৱহাৰ কৰি নিজৰ ভৌতিক পৰিৱেশ বৃদ্ধিৰ অনুভৱ কৰা^৩৮ পোহৰৰ সংবেদন^৩৯ আৰু ভৌতিক বাধা আদিৰ সম্পৰ্ক আছে। উদ্ভিদে মাধ্যাকৰ্ষণ শক্তিও অনুভৱ কৰে আৰু অক্সিন পথৰ জৰিয়তে প্ৰতিক্ৰিয়া প্ৰকাশ কৰে,^৪০ যাৰ ফলত মহাকৰ্ষণীয়তাবাদ হয়। সময়ৰ লগে লগে শিপাই ভেটি ফটাব পাৰে, পানীৰ ধাৰ ছিঙিব পাৰে আৰু ফুটপাথ ওপৰলৈ তুলিব পাৰে। গৱেষণাৰপৰা দেখা গৈছে যে একে মাটিৰ পৰিৱেশতে শিপাৰ ‘নিজ’ আৰু ‘পৰ’ শিপা চিনাক্ত কৰাৰ ক্ষমতা থাকে।^৪১

বায়ু, খনিজ পুষ্টি আৰু পানীৰ সঠিক পৰিৱেশে উদ্ভিদৰ শিপাবোৰক যিকোনো দিশত বৃদ্ধি কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে যাতে উদ্ভিদৰ প্ৰয়োজন পূৰণ হয়। শুকান^৪২ বা অন্যান্য দুৰ্বল মাটিৰ অৱস্থাৰপৰা শিপাবোৰ লাজ বা সংকুচিত হৈ যাব।

গ্ৰেভিট্ৰপিজমে শিপাবোৰক অংকুৰণৰ সময়ত তললৈ বৃদ্ধি কৰিবলৈ নিৰ্দেশ দিয়ে, উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিৰ ব্যৱস্থা যিয়ে শিপাবোৰ ওপৰলৈও বৃদ্ধি কৰে।^৪৩ বিভিন্ন ধৰণৰ শিপা যেনে প্ৰাথমিক, বীজ, পাৰ্শ্বীয় আৰু মুকুট বিভিন্ন গ্ৰেভিট্ৰপিক ছেটপইণ্ট কোণত অৰ্থাৎ ইহঁতৰ বৃদ্ধিৰ দিশত ৰখা হয়। শেহতীয়া গৱেষণাই দেখুৱাইছে যে, যৱ আৰু ঘেঁহুৰ দৰে শস্যৰ শিপাৰ কোণ এনহান্সড গ্ৰেভিট্ৰপিজম ১ (EGT1) নামৰ এটা নতুন জিনৰদ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।^৪৪

গৱেষণাই ইংগিত দিয়ে যে উৎপাদনশীল পুষ্টিৰ সন্ধানত গজি উঠা উদ্ভিদৰ শিপাই গেছ ইথিলিনৰ প্ৰসাৰণৰ জৰিয়তে মাটিৰ সংকোচন অনুভৱ কৰিব পাৰে আৰু এৰাই চলিব পাৰে।^৪৫

ছাঁ এৰাই চলাৰ প্ৰচেষ্টা

ছাঁৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ গছ-গছনিয়ে ছাঁ এৰাই চলাৰ চেষ্টা কৰে। যেতিয়া কোনো উদ্ভিদ ঘন গছ-গছনিৰ তলত থাকে, তেতিয়া ওচৰতে আন গছ-গছনিৰ উপস্থিতিয়ে গছজোপাৰ পাৰ্শ্বীয় বৃদ্ধি এৰাই চলিব আৰু ওপৰলৈ শিপাৰ বৃদ্ধিৰ লগতে তললৈ শিপাৰ বৃদ্ধিৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিব। ছাঁৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ উদ্ভিদে নিজৰ শিপাৰ সজ্জাত সামঞ্জস্য আনে, বিশেষকৈ প্ৰাথমিক শিপাৰ পৰা ওলোৱা পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ দৈৰ্ঘ্য আৰু পৰিমাণ হ্ৰাস কৰে। আৰবিড'প্সিছ থেলিয়ানাৰ মিউটেণ্ট ভিন্নতাৰ পৰীক্ষাত দেখা গৈছে যে, উদ্ভিদে ফাইট’ক্ৰ’ম নামেৰে জনাজাত ফটোৰিচেপ্টৰৰ জৰিয়তে উদ্ভিদত প্ৰৱেশ কৰা ৰঙা আৰু ধূসৰ ৰঙা পোহৰৰ অনুপাত অনুভৱ কৰে।^৪৬ ওচৰৰ উদ্ভিদৰ পাতবোৰে ৰঙা পোহৰ শোষণ কৰি ধূসৰ-ৰঙা পোহৰ প্ৰতিফলিত কৰিব, যাৰ ফলত ৰঙা আৰু ধূসৰ ৰঙা পোহৰৰ অনুপাত কম হ’ব। এই ৰঙা আৰু ধূসৰ ৰঙা পোহৰৰ অনুপাত অনুভৱ কৰা ফাইট'ক্ৰ'ম PhyA উদ্ভিদৰ শিপাৰ ব্যৱস্থাৰ লগতে শিপাৰ ব্যৱস্থা দুয়োটাতে স্থানীয়কৃত হয়, কিন্তু নকআউট মিউটেণ্ট পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে দেখা গ'ল যে শিপাৰ স্থানীয়কৃত PhyA-এ প্ৰত্যক্ষ বা অক্ষীয়ভাৱে হওক পোহৰৰ অনুপাত অনুভৱ নকৰে যিয়ে পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ স্থাপত্যৰ পৰিৱৰ্তন ঘটায়।^৪৬ ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে যে শ্বুট স্থানীয়কৃত PhyA হৈছে পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ এই স্থাপত্য পৰিৱৰ্তনৰ বাবে দায়ী ফাইট’ক্ৰ’ম। গৱেষণাৰ পৰা এইটোও দেখা গৈছে যে ফাইট'ক্ৰ'মে উদ্ভিদৰ শিপাত অক্সিন বিতৰণৰ চতুৰালিৰ জৰিয়তে এই স্থাপত্য পৰিৱৰ্তনসমূহ সম্পূৰ্ণ কৰে।^৪৬ যেতিয়া PhyA দ্বাৰা ৰঙা আৰু দূৰ ৰঙা অনুপাত যথেষ্ট কম অনুভৱ কৰা হয়, তেতিয়া শিপাৰ phyA বেছিভাগেই সক্ৰিয় ৰূপত থাকিব।^৪৭ এই ৰূপত PhyA-এ ট্ৰান্সক্ৰিপচন ফ্যাক্টৰ HY5ক স্থিতিশীল কৰি তোলে যাৰ ফলত phyA নিষ্ক্ৰিয় ৰূপত থকাৰ দৰে ইয়াৰ অৱক্ষয় আৰু নহয়। এই স্থিতিশীল ট্ৰান্সক্ৰিপচন ফ্যাক্টৰটো তাৰ পিছত ফ্ল’ইমৰ জৰিয়তে উদ্ভিদৰ শিপালৈ পৰিবহণ কৰিবলৈ সক্ষম হয়, য’ত ই নিজৰ সংকেত বৃদ্ধিৰ উপায় হিচাপে নিজৰ ট্ৰান্সক্ৰিপচন প্ৰৰোচিত কৰিবলৈ আগবাঢ়ি যায়। উদ্ভিদৰ শিপাত HY5 এ ARF19 নামেৰে জনাজাত অক্সিন প্ৰতিক্ৰিয়া কাৰকক বাধা দিয়াৰ কাম কৰে, যিটো PIN3 আৰু LAX3, দুটা সুপৰিচিত অক্সিন পৰিবহণ প্ৰটিনৰ অনুবাদৰ বাবে দায়বদ্ধ প্ৰতিক্ৰিয়া কাৰক।^৪৭ এইদৰে ARF19 ৰ চতুৰালিৰ দ্বাৰা অক্সিন পৰিবহণকাৰী PIN3 আৰু LAX3 ৰ মাত্ৰা আৰু কাৰ্য্যকলাপ বাধাপ্ৰাপ্ত হয়।^৪৭ এবাৰ বাধা দিলে সাধাৰণতে পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ উত্থান হোৱা অঞ্চলত অক্সিনৰ মাত্ৰা কম হ’ব, যাৰ ফলত উদ্ভিদৰ বাবে শিপাৰ পেৰিচাইকেলৰ জৰিয়তে পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ প্ৰাইমৰ্ডিয়ামৰ উত্থান হোৱাত ব্যৰ্থ হ’ব। শিপাত অক্সিন পৰিবহণৰ এই জটিল হেতালি খেলাৰ ফলত শিপাৰ পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ উত্থান বাধাগ্ৰস্ত হ'ব আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে শিপাটো তললৈ দীঘলীয়া হ'ব, যাৰ ফলত ছাঁ এৰাই চলাৰ প্ৰয়াসত উলম্ব উদ্ভিদৰ বৃদ্ধি হ'ব।^৪৬৪৭

আৰবিড’প্চিছৰ গৱেষণাৰ ফলত এই অক্সিন মধ্যস্থতাকাৰী শিপাৰ প্ৰতিক্ৰিয়াই কেনেদৰে কাম কৰে সেই বিষয়ে আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছে। পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ বিকাশত ফাইট’ক্ৰ’মে লোৱা ভূমিকা আৱিষ্কাৰ কৰাৰ প্ৰয়াসত চেলিছবেৰী আৰু অন্যান্যই(২০০৭)এ এগাৰ প্লেটত খেতি কৰা আৰবিড’প্সিছ থেলিয়ানাৰ সৈতে কাম কৰিছিল। চেলিছবেৰী আৰু অন্যান্যই এই মিউটেচনে শিপাৰ সজ্জা, প্ৰটিনৰ উপস্থিতি আৰু জিন প্ৰকাশৰ ওপৰত পৰা ফলাফল পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ বন্য প্ৰকাৰৰ উদ্ভিদৰ লগতে বিভিন্ন প্ৰটিন নকআউট আৰু জিন নকআউট আৰবিড'প্সিছ মিউটেণ্ট ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ বাবে চেলিছবেৰী আৰু অন্যান্যই বিভিন্ন মিউটেচনৰ ফলত হোৱা যিকোনো পৰিৱৰ্তন পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ মেক্ৰ' আৰু মাইক্ৰস্কোপিক উভয় চিত্ৰৰ অন্যান্য ৰূপৰ সৈতে জিএফপি প্ৰতিসৰণ ব্যৱহাৰ কৰিছিল। এই গৱেষণাৰ পৰা চেলিছবেৰী আৰু অন্যান্যই শিপাৰ অৱস্থানযুক্ত ফাইট'ক্ৰ'মে শিপাৰ অক্সিনৰ মাত্ৰা সলনি কৰে, পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ বিকাশ আৰু সামগ্ৰিক শিপাৰ স্থাপত্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰে বুলি তত্ত্ব আগবঢ়াব পাৰিছিল।^৪৬ ভ্যান গেলডেৰেন আৰু অন্যান্যৰ পৰীক্ষাত (২০১৮), তেওঁলোকে চাব বিচাৰিছিল যে এ.থালিয়ানাৰ ডালবোৰে শিপাৰ বিকাশ আৰু শিপাৰ সজ্জাৰ পৰিৱৰ্তন আৰু প্ৰভাৱ পেলায় নেকি আৰু যদি পেলায়, কেনেকৈ। ইয়াৰ বাবে তেওঁলোকে আৰবিড’প্সিছৰ গছবোৰ লৈ আগাৰ জেলত খেতি কৰিছিল আৰু শিপা আৰু ডালবোৰ পৃথক পৃথক পোহৰৰ উৎসৰ সন্মুখীন কৰাইছিল। ইয়াৰ পৰাই তেওঁলোকে উদ্ভিদৰ শিপা আৰু শিপাই লাভ কৰা পোহৰৰ বিভিন্ন তৰংগদৈৰ্ঘ্য সলনি কৰি পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ ঘনত্ব, পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ পৰিমাণ আৰু পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ সাধাৰণ স্থাপত্য লিপিবদ্ধ কৰিছিল। নিৰ্দিষ্ট ফটোৰিচেপ্টৰ, প্ৰটিন, জিন আৰু হৰম’নৰ কাৰ্য্য চিনাক্ত কৰিবলৈ তেওঁলোকে বিভিন্ন আৰবিড’প্সিছ নকআউট মিউটেণ্ট ব্যৱহাৰ কৰিছিল আৰু তাৰ ফলত পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ স্থাপত্যৰ পৰিৱৰ্তন পৰ্যবেক্ষণ কৰিছিল। তেওঁলোকৰ পৰ্যবেক্ষণ আৰু বিভিন্ন পৰীক্ষাৰ জৰিয়তে ভ্যান গেলডেৰেন আৰু অন্যান্যই ড. ৰঙা আৰু ধূসৰ-ৰঙা পোহৰৰ অনুপাতৰ শিপাৰ চিনাক্তকৰণে পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ বিকাশ কেনেকৈ সলনি কৰে তাৰ বাবে এটা ব্যৱস্থা বিকশিত কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।^৪৭

প্ৰকাৰ

প্ৰকৃত শিপা ব্যৱস্থা এটা প্ৰাথমিক শিপা আৰু গৌণ শিপা(বা পাৰ্শ্বীয় শিপা)ৰে গঠিত।

বিস্তাৰিত মূল ব্যৱস্থাপ্ৰণালী: প্ৰাথমিক শিপাটোৱেই প্ৰধান নহয়; গোটেই শিপা ব্যৱস্থাটো আঁহযুক্ত আৰু সকলো দিশতে ডালযুক্ত। এককটত বেছিকৈ দেখা যায়। আঁহযুক্ত শিপাৰ মূল কাম হ’ল উদ্ভিদক খোপনি ধৰি ৰখা।

বিশেষত্ব

ৰ এৰেটিং শিপা]]

বহুতো উদ্ভিদ প্ৰজাতিৰ শিপা বা শিপাৰ অংশ অভিযোজিত উদ্দেশ্য সাধন কৰিবলৈ বিশেষ হৈ পৰিছে, ইয়াৰ উপৰিও দুটা প্ৰাথমিক কাৰ্য, প্ৰস্তাৱনাত বৰ্ণনা কৰা হৈছে।

আকস্মিক শিপা এটা প্ৰাথমিক শিপাৰ ডালৰ অধিক সাধাৰণ শিপা গঠনৰ পৰা ক্ৰমৰ বাহিৰত উৎপন্ন হয় আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ঠাৰি, ডাল, পাত বা পুৰণি কাঠৰ শিপাৰ পৰা উৎপত্তি হয়। সাধাৰণতে এককট আৰু প্টেৰিড’ফাইটত ইহঁত দেখা যায় যদিও বহুতো ডাইকটতও দেখা যায়, যেনে ক্ল’ভাৰ (Trifolium), আইভি (Hedera), ষ্ট্ৰবেৰী (Fragaria) আৰু উইলো (Salix)। বেছিভাগ ওপঙা শিপা আৰু ষ্টিল্ট শিপা আকস্মিক। কিছুমান কনিফাৰত আকস্মিক শিপাবোৰে শিপা ব্যৱস্থাৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অংশ গঠন কৰিব পাৰে। (আংশিকভাৱে) ডুব যোৱাৰ সময়ত বহু উদ্ভিদ প্ৰজাতিৰ আকস্মিক শিপাৰ গঠন গেছ বিনিময় আৰু অক্সিজেনৰ দৰে গেছৰ সংৰক্ষণ বৃদ্ধি কৰিবলৈ বৃদ্ধি পায়।^৪৮ আকস্মিক শিপাৰ সুকীয়া প্ৰকাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি আৰু ই আকৃতি, বৃদ্ধিৰ গতিশীলতা আৰু কাৰ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।^৪৯৫০

বায়ুমণ্ডলীয় শিপা (বা আঁঠুৰ শিপা বা আঁঠু বা নিউমেট'ফ'ৰ): শিপাবোৰ মাটিৰ পৰা ওপৰলৈ উঠি যায়, বিশেষকৈ পানীৰ ওপৰত যেনে কিছুমান মেংগ্ৰোভ বংশত (Avicennia, Sonneratia)। এভিচেনিয়াৰ দৰে কিছুমান উদ্ভিদত থিয় শিপাত গেছৰ বিনিময়ৰ বাবে বৃহৎ সংখ্যক উশাহ-নিশাহৰ ছিদ্ৰ থাকে।

ওপঙা শিপা: সম্পূৰ্ণৰূপে মাটিৰ ওপৰত, যেনে আইভি (Hedera) বা এপিফাইটিক অৰ্কিডত থাকে। বহুতো ওপঙা শিপা বতাহৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ পানী আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ গ্ৰহণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয় – কুঁৱলী, নিয়ঁৰ বা বতাহৰ আৰ্দ্ৰতাৰ পৰা।^৫১ কিছুমানে বৰষুণ বা আৰ্দ্ৰতা গোটাবলৈ পাতৰ ব্যৱস্থাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু আনকি পাল্লা বা পকেটতো জমা কৰি ৰাখে। আন ওপঙা শিপা যেনে মেংগ্ৰোভৰ ওপঙা শিপা বায়ু শোষণৰ বাবে নহয়, বায়ুমণ্ডলীয় শিপা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আন ওপঙা শিপাবোৰ প্ৰধানকৈ গঠনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, প্ৰপ শিপা হিচাপে কাম কৰে, যেনে কুঁহিয়াৰ বা খোপনি শিপা বা ষ্ট্ৰেংগলাৰত ডাল হিচাপে কাম কৰে। কিছুমান এপিফাইটত – আন উদ্ভিদৰ ওপৰত পৃষ্ঠৰ ওপৰত বাস কৰা উদ্ভিদত, ওপঙা শিপাবোৰে পানীৰ উৎসলৈ যোৱা বা পৃষ্ঠত উপনীত হোৱাৰ কাম কৰে আৰু তাৰ পিছত নিয়মীয়া পৃষ্ঠৰ শিপা হিচাপে কাম কৰে।^৫১

চামিয়ানা শিপা/বৃক্ষৰ শিপা: গছৰ ডালে এপিফাইট আৰু ডেট্ৰিটাছৰ মেটক সমৰ্থন কৰিলে গঠন হোৱা শিপা, যিবোৰে চালিত পানী আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ ৰাখে। এই মেটবোৰত ইহঁতে বাঢ়ি যায়, উপলব্ধ পুষ্টি আৰু আৰ্দ্ৰতা ব্যৱহাৰ কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে।^৫২

মোটা শিপা: গৌণ ঘন হোৱা আৰু কাঠৰ দৰে গঠন থকা শিপা। এই শিপাবোৰৰ পানী আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ শোষণ কৰাৰ কিছু ক্ষমতা থাকে যদিও ইহঁতৰ মূল কাম হ’ল পৰিবহণ আৰু সৰু ব্যাসৰ মিহি শিপাবোৰক উদ্ভিদৰ বাকী অংশৰ সৈতে সংযোগ কৰিব পৰাকৈ গঠন প্ৰদান কৰা।

সংকোচনশীল শিপা: এই শিপা যিয়ে এককটৰ বাল্ব বা কৰ্ম, যেনে হাইচিন্থ আৰু লিলি, আৰু কিছুমান টেপপ্ৰুট, যেনে ডেণ্ডেলিয়ন, ৰেডিয়েলভাৱে প্ৰসাৰিত আৰু দীৰ্ঘায়িতভাৱে সংকোচনৰ ফলত মাটিৰ গভীৰতালৈ টানে। ইহঁতৰ পৃষ্ঠভাগ খহটা হয়।^৫৩

কোৰালয়ড শিপা: শিপাৰ নোডুলৰ দৰেই এইবোৰে উদ্ভিদক নাইট্ৰজেন প্ৰদান কৰে। ইহঁত প্ৰায়ে নোডুলতকৈ ডাঙৰ, শাখাযুক্ত আৰু মাটিৰ পৃষ্ঠত বা ওচৰত অৱস্থিত আৰু ইয়াত নাইট্ৰজেন স্থিৰ কৰা চাইন’বেক্টেৰিয়া থাকে। ইহঁত কেৱল চাইকেডতহে পোৱা যায়।

দ্বিৰূপী শিপা ব্যৱস্থা: দুটা পৃথক ফলনৰ বাবে দুটা সুকীয়া ৰূপ থকা শিপা

মিহি শিপা: সাধাৰণতে প্ৰাথমিক শিপা <2 মিলিমিটাৰ ব্যাসৰ যিবোৰৰ পানী আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ গ্ৰহণৰ কাৰ্য থাকে। ইহঁত প্ৰায়ে যথেষ্ট ডালযুক্ত আৰু মাইক’ৰাইজাক সমৰ্থন কৰে। এই শিপাবোৰ কম বয়সীয়া হ’ব পাৰে, কিন্তু শিপাৰ ‘টাৰ্ণঅভাৰ’ৰ চলি থকা প্ৰক্ৰিয়াত ইয়াৰ ঠাইত উদ্ভিদে লয়।

হাষ্ট’ৰিয়েল শিপা: পৰজীৱী উদ্ভিদৰ শিপা যিয়ে আন উদ্ভিদৰ পানী আৰু পুষ্টি শোষণ কৰিব পাৰে, যেনে মিষ্টলেট (ভিস্কাম এলবাম) আৰু ডডাৰত।

বংশবৃদ্ধিশীল শিপা: যিবোৰ শিপা আকস্মিক কলি গঠন কৰে যিবোৰ মাটিৰ ওপৰৰ শিপালৈ বিকশিত হয়, যাক চোষক বুলি কোৱা হয়, যিবোৰে নতুন উদ্ভিদ গঠন কৰে, যেনে সাধাৰণ গাখীৰৰ ঘাঁহ (Asclepias syriaca), কানাডা থিষ্টল (Cirsium arvense) আৰু আন বহুতো।^৫৪

সালোক সংশ্লেষণ শিপা: যিবোৰ শিপা সেউজীয়া আৰু সালোক সংশ্লেষণ কৰি উদ্ভিদক চেনি যোগান ধৰে। ইহঁত ফাইলোক্লেডৰ সৈতে মিল আছে। কেইবাটাও অৰ্কিডত এইবোৰ থাকে, যেনে ডেণ্ড্ৰফিলেক্স আৰু টেনিঅ’ফিলাম।

প্ৰটিঅ'ইড শিপা বা থুপ শিপা: সীমিত বৃদ্ধিৰ শিপাৰ ঘন থুপ যিবোৰ প্ৰ'টিচিয়া আৰু তলত দিয়া পৰিয়ালৰ বেটুলেচিয়া, কেছুৱেৰিনেচিয়া, ইলেএগনেচিয়া, ম'ৰাচিয়া, ফেবাচিয়া আৰু মাইৰিকাচিয়াত কম ফছফেট বা কম আইৰণৰ অৱস্থাত গঢ় লৈ উঠে।

শিপাৰ নোডুল: নাইট্ৰজেন স্থাপন কৰা মাটিৰ বেক্টেৰিয়া আশ্ৰয় দিয়া শিপা। এইবোৰ প্ৰায়ে অতি চুটি আৰু ঘূৰণীয়া হয়। প্ৰায় সকলো মাহজাতীয় শস্যতে শিপাৰ নোডুল পোৱা যায়।

ষ্টিল্ট শিপা: আকস্মিক সমৰ্থন শিপা, মেংগ্ৰোভৰ মাজত সাধাৰণ। পাৰ্শ্বীয় ডালৰ পৰা তললৈ গজে, মাটিত শাখা-প্ৰশাখা কৰি।

সংৰক্ষণ শিপা: খাদ্য বা পানী সংৰক্ষণৰ বাবে পৰিৱৰ্তিত শিপা, যেনে বিলাহী আৰু বুটমাহ। ইয়াৰ ভিতৰত কিছুমান টেপৰুট আৰু কন্দযুক্ত শিপা থাকে।

গাঁথনিগত শিপা: যথেষ্ট গৌণ ঘন হোৱা আৰু কাঠৰ উদ্ভিদ আৰু গছক যান্ত্ৰিকভাৱে সহায় কৰা ডাঙৰ শিপা।

পৃষ্ঠৰ শিপা: পানী আৰু সহজে উপলব্ধ পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ শোষণ কৰি মাটিৰ পৃষ্ঠৰ তলত বন্ধ হৈ বৃদ্ধি পোৱা শিপা। য’ত মাটিৰ পৃষ্ঠীয় স্তৰত পৰিস্থিতি অনুকূলৰ ওচৰত থাকে, তেনে ঠাইত পৃষ্ঠৰ শিপাৰ বৃদ্ধিক উৎসাহিত কৰা হয় আৰু সাধাৰণতে ইহঁতে প্ৰধান শিপা হৈ পৰে।

কন্দযুক্ত শিপা: খাদ্য বা পানী সংৰক্ষণৰ বাবে মাংসল আৰু বৃদ্ধি পোৱা পাৰ্শ্বীয় শিপা, যেনে- মিঠা আলু। টেপৰুটৰ পৰা পৃথক এক প্ৰকাৰৰ সংৰক্ষণ শিপা।

গভীৰতা

মাটিৰ ভিতৰত ভেছকুলাৰ উদ্ভিদৰ শিপাৰ বিতৰণ উদ্ভিদৰ আকৃতি, পানী আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ স্থানীয় আৰু কালিক উপলভ্যতা আৰু মাটিৰ ভৌতিক ধৰ্মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। আটাইতকৈ গভীৰ শিপা সাধাৰণতে মৰুভূমি আৰু নাতিশীতোষ্ণ শংকুযুক্ত অৰণ্যত পোৱা যায়; টুণ্ড্ৰা, ব'ৰিয়েল অৰণ্য আৰু নাতিশীতোষ্ণ ঘাঁহনিত আটাইতকৈ অগভীৰ। মাটিৰ পৃষ্ঠৰ পৰা কমেও ৬০ মিটাৰ (২০০ ফুট) তলত থকা আটাইতকৈ গভীৰ পৰ্যবেক্ষণ কৰা জীৱিত শিপাটো আমেৰিকাৰ এৰিজোনাত মুকলি গাঁতৰ খনি এটা খননৰ সময়ত পৰ্যবেক্ষণ কৰা হৈছিল। কিছুমান শিপা গছডাল ওখ হোৱাৰ দৰে দকৈ গজিব পাৰে। বেছিভাগ উদ্ভিদৰ শিপাৰ অধিকাংশই অৱশ্যে পৃষ্ঠৰ তুলনামূলকভাৱে ওচৰত পোৱা যায় য’ত পুষ্টিকৰ পদাৰ্থৰ উপলব্ধতা আৰু বায়ুমণ্ডল বৃদ্ধিৰ বাবে অধিক অনুকূল। পৃষ্ঠৰ তলত ওচৰৰ শিল বা সংকুচিত মাটিৰ দ্বাৰা, বা এনাৰোবিক মাটিৰ অৱস্থাৰ বাবে শিপাৰ গভীৰতা ভৌতিকভাৱে নিষিদ্ধ হ'ব পাৰে।

ৰেকৰ্ড

বিৱৰ্তনৰ ইতিহাস

শিপাৰ জীৱাশ্মৰ ৰেকৰ্ড—বা সঁচাকৈয়ে ক'বলৈ গ'লে, মৃত্যুৰ পিছত শিপা পচি যোৱা শূন্য ঠাইবোৰ—চিলুৰিয়ানৰ শেষৰ ফালে, প্ৰায় ৪৩ কোটি বছৰৰ আগলৈকে পোৱা গৈছে।^৫৭ ইহঁতৰ চিনাক্তকৰণ কঠিন, কাৰণ শিপাৰ ঢালাই আৰু ছাঁচবোৰ দেখাত জন্তুৰ গাঁতৰ সৈতে ইমানেই মিল আছে। বিভিন্ন বৈশিষ্ট্য ব্যৱহাৰ কৰি ইহঁতক বৈষম্য কৰিব পাৰি।^৫৮ শিপাৰ বিৱৰ্তনশীল বিকাশ সম্ভৱতঃ আদিম ৰক্তবাহী গছক লংঘন কৰা অগভীৰ ৰাইজ’ম (সংশোধিত অনুভূমিক কাণ্ড)ৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰা আৰু ফিলামেণ্টাছ আউটগ্ৰ'থ (যাক ৰাইজ'ইড বুলি কোৱা হয়)ৰ বিকাশৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ উদ্ভিদক খামুছি ধৰি মাটিৰ পৰা পানী উদ্ভিদলৈ সৰবৰাহ কৰে।^৫৯

পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া

পোহৰে শিপাৰ ওপৰত কিছু প্ৰভাৱ পেলোৱা দেখা গৈছে যদিও ইয়াৰ ওপৰত আন উদ্ভিদ ব্যৱস্থাত পোহৰৰ প্ৰভাৱৰ দৰে ইমান অধ্যয়ন কৰা হোৱা নাই। ১৯৩০ চনৰ প্ৰাৰম্ভিক গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে যে পোহৰে আকস্মিকভাৱে শিপাৰ আৰম্ভণিৰ ক্ষেত্ৰত ইণ্ড’ল-৩-এচিটিক এচিডৰ ফলপ্ৰসূতা হ্ৰাস কৰে। ১৯৫০ চনত মটৰৰ ওপৰত কৰা অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে পোহৰৰ দ্বাৰা পাৰ্শ্বীয় শিপাৰ গঠনত বাধা আহিছিল আৰু ১৯৬০ চনৰ আৰম্ভণিতে গৱেষকসকলে দেখিছিল যে পোহৰে কিছুমান পৰিস্থিতিত ধনাত্মক মহাকৰ্ষণীয় প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। শিপাৰ প্ৰসাৰণৰ ওপৰত পোহৰৰ প্ৰভাৱ একবংশযুক্ত আৰু দ্বিবংশযুক্ত উদ্ভিদৰ বাবে অধ্যয়ন কৰা হৈছে, বেছিভাগ অধ্যয়নতে দেখা গৈছে যে পোহৰে শিপাৰ প্ৰসাৰণত বাধা দিয়ে, সেয়া পালছযুক্ত বা অবিৰতভাৱে হওক। ১৯৯০ চনত আৰবিড'প্সিছৰ অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে, ঋণাত্মক ফটোট্ৰপিজম আৰু phyB দ্বাৰা অনুভৱ কৰা পোহৰত শিপাৰ চুলিৰ দীঘল হোৱাত বাধা দিয়ে।^৬০

কিছুমান উদ্ভিদ যথা ফেবাচিয়াই ৰাইজ’বিয়া নামৰ নাইট্ৰ’জেন নিৰ্ধাৰণকাৰী বেক্টেৰিয়াৰ সৈতে সংযুক্ত আৰু সহজীৱী সম্পৰ্ক গঢ়ি তুলিবলৈ শিপাৰ নোডুল গঠন কৰে। বায়ুমণ্ডলৰ পৰা নাইট্ৰজেন স্থাপন কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা উচ্চ শক্তিৰ বাবে বেক্টেৰিয়াই উদ্ভিদৰ পৰা কাৰ্বন যৌগ লৈ প্ৰক্ৰিয়াটোক ইন্ধন যোগায়। বিনিময়ত উদ্ভিদে বেক্টেৰিয়াই এমোনিয়াৰ পৰা উৎপাদিত নাইট্ৰজেন যৌগ লয়।^৬১

মাটিৰ উষ্ণতা এটা কাৰক যিয়ে শিপাৰ আৰম্ভণি আৰু দৈৰ্ঘ্যত প্ৰভাৱ পেলায়। শিপাৰ দৈৰ্ঘ্য সাধাৰণতে সামগ্ৰিক ভৰতকৈ উষ্ণতাৰ দ্বাৰা অধিক নাটকীয়ভাৱে প্ৰভাৱিত হয়, য'ত শীতল উষ্ণতাই অধিক পাৰ্শ্বীয় বৃদ্ধিৰ সৃষ্টি কৰে কাৰণ মাটিৰ তলৰ স্তৰত শীতল উষ্ণতাৰ বাবে তললৈ সম্প্ৰসাৰণ সীমিত হয়। উদ্ভিদৰ প্ৰজাতি অনুসৰি প্ৰয়োজন বেলেগ বেলেগ হয়, কিন্তু নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলত শীতল উষ্ণতাই শিপাৰ ব্যৱস্থা সীমিত কৰিব পাৰে। মাকৈ আৰু কপাহৰ দৰে গ্ৰীষ্মকালীন বাৰ্ষিক গছৰ তুলনাত কম উষ্ণতাত ভাল হয়। গৱেষকসকলে জানিব পাৰিছে যে কপাহৰ দৰে উদ্ভিদৰ টেপপুট বহল আৰু চুটি শীতল উষ্ণতাত গঢ় লৈ উঠে। বীজৰ পৰা উৎপত্তি হোৱা প্ৰথম শিপাৰ ব্যাস সাধাৰণতে শিপাৰ ডালতকৈ বহল হয়, গতিকে উষ্ণতাই শিপাৰ আৰম্ভণি বৃদ্ধি কৰিলে শিপাৰ ব্যাস সৰু হোৱাৰ আশা কৰা হয়। শিপাৰ ব্যাসও কমি যায় যেতিয়া শিপাটো দীঘল হয়।^৬২

উদ্ভিদৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া

উদ্ভিদে নিজৰ পৰিৱেশত ইটোৱে সিটোৰ লগত শিপাৰ ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া কৰিব পাৰে। অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে উদ্ভিদ আৰু উদ্ভিদৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া মাধ্যম হিচাপে মাটিৰ জৰিয়তে শিপা ব্যৱস্থাৰ মাজত ঘটে। গৱেষকসকলে পৰীক্ষা কৰিছে যে যদি ওচৰৰ গছজোপা খৰাং পৰিস্থিতিৰ সন্মুখীন হয় তেন্তে পৰিৱেশৰ পৰিস্থিতিত গজা উদ্ভিদে নিজৰ আচৰণ সলনি কৰিব নেকি।^৬৩ যিহেতু ওচৰৰ উদ্ভিদে ষ্টোমেটাল এপাৰচাৰৰ কোনো পৰিৱৰ্তন দেখা নাছিল গৱেষকসকলে বিশ্বাস কৰে যে খৰাং সংকেত শিপা আৰু মাটিৰ মাজেৰে বিয়পি পৰে, বায়ুৰ জৰিয়তে অস্বাভাৱিক ৰাসায়নিক সংকেত হিচাপে নহয়।^৬৪

মাটিৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়া

মাটিৰ অণুজীৱই ৰোগ আৰু উপকাৰী শিপাৰ সহজীৱী দুয়োটাকে দমন কৰিব পাৰে (বীজাণুমুক্ত মাটিত মাইক’ৰাইজাল ভেঁকুৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰাটো সহজ)। মাটিৰ বেক্টেৰিয়াৰ টিকাকৰণে আন্তঃন’ডৰ সম্প্ৰসাৰণ বৃদ্ধি কৰিব পাৰে, উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিব পাৰে আৰু ফুল ফুলাৰ গতি বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। প্ৰাকৃতিক মাটিৰ অৱস্থাৰ লগত শিপাৰ কাষেৰে বেক্টেৰিয়াৰ প্ৰব্ৰজন ভিন্ন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, গৱেষণাৰ পৰা দেখা গৈছে যে এজ’ট’বেক্টেৰৰ টিকাকৰণ কৰা ঘেঁহুৰ গুটিৰ শিপাৰ ব্যৱস্থাত এজ’ট’বেক্টেৰৰ বৃদ্ধিৰ অনুকূল মাটিত অধিক বৃদ্ধি দেখা গৈছিল। কিছুমান অধ্যয়নে পূৰ্বতে বীজাণুমুক্ত নকৰাকৈ প্ৰাকৃতিক মাটিত কিছুমান অণুজীৱৰ (যেনে পি. ফ্লু'ৰেচেন্স) মাত্ৰা বৃদ্ধি কৰাত সফল হোৱা নাই।^৬৫

মাটিক একেলগে ধৰি ৰাখি মাটিৰ খহনীয়া হ্ৰাস কৰাত তৃণমূল ব্যৱস্থা উপকাৰী। ৰেঞ্জলেণ্ডত বন্যভাৱে গজা বহুবৰ্ষজীৱী ঘাঁহবোৰে উপকাৰী ভেঁকুৰ, প্ৰ'ট'জ'ৱা, বেক্টেৰিয়া, পোক-পৰুৱা আৰু কৃমিৰ আক্ৰমণৰ পিছত ইহঁতৰ পুৰণি শিপাবোৰ ক্ষয় হ'লে মাটিত জৈৱিক পদাৰ্থৰ অৰিহণা যোগায়।^২২

বিজ্ঞানীসকলে আবৃত তিনি সপ্তাহ পুৰণি শিপাৰ অংশৰ প্ৰায় ১০ শতাংশত শিপাৰ অণুজীৱৰ আৱৰণৰ যথেষ্ট বৈচিত্ৰ্যতা পৰ্যবেক্ষণ কৰিছে। সৰু শিপাত আনকি কম আৱৰণ আছিল, কিন্তু ৩ মাহৰ শিপাতো আৱৰণ মাত্ৰ প্ৰায় ৩৭% আছিল। ১৯৭০ চনৰ আগতে বিজ্ঞানীসকলে বিশ্বাস কৰিছিল যে শিপাৰ পৃষ্ঠৰ অধিকাংশ অংশ অণুজীৱৰে আবৃত।^২২

পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ শোষণ

মাকৈ পুলিৰ ওপৰত অধ্যয়ন কৰা গৱেষকসকলে দেখিলে যে শিপাৰ গুৰি অংশত কেলচিয়াম শোষণ বেছি, আৰু শিপাৰ গুৰিতে পটাছিয়াম থাকে। শিপাৰ অন্যান্য অংশৰ কাষে কাষে শোষণ একেধৰণৰ আছিল। শোষিত পটাছিয়াম শিপাৰ আগলৈ, আৰু কম পৰিমাণে শিপাৰ আন অংশলৈ, তাৰ পিছত শিপাৰ আৰু শস্যলৈও পৰিবাহিত হয়। শিখৰ অংশৰ পৰা কেলচিয়াম পৰিবহণ লেহেমীয়া হয়, বেছিভাগেই ওপৰলৈ পৰিবহণ হয় আৰু কাণ্ড আৰু শিপাত জমা হয়।^৬৬

গৱেষকসকলে বিচাৰি উলিয়াইছে যে, Brassica napus L. উদ্ভিদত কে বা পিৰ আংশিক অভাৱে ফছফেটিডাইল ক’লিনৰ ফেটি এচিডৰ গঠন সলনি নকৰে। আনহাতে, কেলচিয়ামৰ অভাৱে বহু অসংপৃক্ত যৌগসমূহৰ লক্ষণীয় হ্ৰাস ঘটায় যিয়ে উদ্ভিদৰ পৰ্দাৰ অখণ্ডতাৰ ওপৰত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলাব বুলি আশা কৰা হ'ব, যিয়ে ইয়াৰ পাৰ্যমান্যতাৰ দৰে কিছুমান ধৰ্মত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে আৰু শিপাৰ আৱৰণৰ আয়ন গ্ৰহণ কাৰ্যকলাপৰ বাবে ইয়াৰ প্ৰয়োজন হয়।^৬৭

অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব

শিপাৰ শস্য শব্দটোৱে মাটিৰ তলৰ যিকোনো খাব পৰা উদ্ভিদৰ গঠনক বুজায়, কিন্তু বহুতো শিপাৰ শস্য আচলতে ঠাৰি, যেনে আলুৰ কন্দ। খাব পৰা শিপাৰ ভিতৰত কচু, মিঠা আলু, বীট, গাজৰ, ৰুটাবাগা, চালগম, পাৰ্চনিপ, মূলা, আৰু হৰ্চৰেডিচ আদি। শিপাৰ পৰা পোৱা মছলাৰ ভিতৰত ছাছাফ্ৰা, এঞ্জেলিকা, চাৰ্ছাপাৰিলা আৰু লিকোৰাইচ আদি উল্লেখযোগ্য।

চুগাৰ বীট চেনিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। জন্ম নিয়ন্ত্ৰণৰ বড়িত ব্যৱহৃত ইষ্ট্ৰজেন যৌগসমূহৰ উৎস ইয়ামৰ শিপা। মাছৰ বিষ আৰু কীটনাশক ৰ’টেনন লনচ’কাৰ্পাছ এছপিপিৰ শিপাৰ পৰা পোৱা যায়। শিপাৰ পৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঔষধ হ’ল জিনচেং, এক’নাইট, ইপেকাক, জেন্টিয়ান আৰু ৰেছাৰপিন। নাইট্ৰ'জেন স্থিৰ কৰা শিপাৰ নোডুল থকা কেইবাটাও মাহজাতীয় শস্য সেউজীয়া গোবৰৰ শস্য হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যিবোৰে তলত হাল বালে আন শস্যৰ বাবে নাইট্ৰজেন সাৰ যোগান ধৰে। বিশেষ টান চাইপ্ৰেছৰ শিপা, যাক আঁঠু বুলি কোৱা হয়, স্মৃতিগ্ৰন্থ, লেম্পৰ ভিত্তি হিচাপে বিক্ৰী কৰা হয় আৰু লোকশিল্পত খোদিত কৰা হয়। আমেৰিকাৰ থলুৱা লোকসকলে বগা স্প্ৰুচৰ নমনীয় শিপাবোৰ ঝুৰি নিৰ্মাণৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

গছৰ শিপাবোৰে কংক্ৰিটৰ ফুটপাথবোৰ ওপৰলৈ উঠি ধ্বংস কৰিব পাৰে আৰু পুতি থোৱা পাইপবোৰ থেতেলিয়াই পেলাব পাৰে বা বন্ধ কৰি পেলাব পাৰে।^৬৮ ষ্ট্ৰেংগলাৰ আঁহতৰ ওপঙা শিপাৰে মধ্য আমেৰিকাৰ প্ৰাচীন মায়া মন্দিৰ আৰু কম্বোডিয়াৰ এংকৰ ৱাট মন্দিৰৰ ক্ষতিসাধন কৰিছে।

ভূমিস্খলনৰ প্ৰৱণ ঢালত গছে মাটি সুস্থিৰ কৰি ৰাখে। শিপাৰ চুলিয়ে মাটিত খোপনি হিচাপে কাম কৰে।

কলমৰ জৰিয়তে উদ্ভিদৰ উদ্ভিদৰ বংশ আকস্মিকভাৱে শিপা গঠনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ক্ৰাইচেন্থেমম, পইনচেটিয়া, কাৰ্নেচন, অলংকাৰিক জোপোহা আৰু বহুতো গৃহ উদ্ভিদকে ধৰি বছৰি লাখ লাখ উদ্ভিদৰ কলমৰ জৰিয়তে বংশবৃদ্ধি কৰা হয়।

মাটিৰ খহনীয়া কমোৱাৰ বাবে শিপাৰে মাটি ধৰি ৰাখিও পৰিৱেশ সুৰক্ষিত কৰিব পাৰে। বিশেষকৈ বালিৰ টিলাৰ দৰে অঞ্চলত ইয়াৰ গুৰুত্ব আছে।