স্কটছ ভাষা

স্কটছ এটা পশ্চিম জাৰ্মানীয় ভাষা, যিটো প্ৰাচীন মধ্য ইংৰাজীৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছিল। এই কাৰণে, আধুনিক স্কটছ আৰু আধুনিক ইংৰাজী ভাষা দুয়োটাকে ভগ্নী ভাষা বুলি গণ্য কৰা হয়।^১২৩ স্কটছ ভাষাক স্কটলেণ্ডৰ এটা চৰকাৰী ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে,^৪ ইউৰোপৰ এটা আঞ্চলিক বা সংখ্যালঘু ভাষা হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰা হৈছে,^৫৬ আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘ শিক্ষা, বিজ্ঞান আৰু সংস্কৃতি সংস্থাই স্কটছক এটা বিপদাপন্ন ভাষা হিচাপে ঘোষণা কৰিছে।^৭৮ ২০২২ চনৰ লোকপিয়লৰ তথ্য অনুসৰি স্কটলেণ্ডৰ ৫.৪ নিযুত লোকৰ ভিতৰত ১.৫ নিযুততকৈ অধিক লোকে স্কটছ ক’ব পাৰে।^৯

স্কটছ ভাষা প্ৰধানকৈ স্কটলেণ্ডৰ নিম্নভূমি অঞ্চলসমূহ, উত্তৰ দ্বীপপুঞ্জসমূহ আৰু আয়াৰলেণ্ডৰ উত্তৰভাগ, বিশেষকৈ আলষ্টাৰ অঞ্চলত কোৱা হয় (য’ত ইয়াক আলষ্টাৰ স্কটছ বুলি জনা যায়)। ইয়াক কেতিয়াবা ‘নিম্নভূমি স্কটিছ’ বুলিও কোৱা হয় যাতে স্কটিছ গেলিকৰ পৰা ভেদ কৰা যায়, স্কটিছ গেলিক হৈছে এটা কেল্টিক ভাষা, যি ষষ্টদশ শতিকাৰ পিছত প্ৰধানকৈ উচ্চভূমি অঞ্চল, হেব্ৰাইডছ আৰু গেলোৱে অঞ্চলত সীমাবদ্ধ আছিল।^১০ ইয়াক ‘স্কটছ’ বুলিও কোৱা হয় যাতে স্কটিছ মান ইংৰাজীৰ পৰা পৃথক কৰা যায়। বহু স্কটিছ ব্যক্তিৰ ভাষা ব্যৱহাৰ এটা উপভাষাগত ধাৰাৰ মাজত পৰে, য’ত ব্ৰড স্কটিছ আৰু মান্য ইংৰাজীৰ মিশ্ৰণ দেখা যায়।

ভাষা আৰু উপভাষাৰ মাজত স্পষ্ট ভেদৰ নিৰ্দিষ্ট মানদণ্ড নথকাৰ বাবে, স্কটছ ইংৰাজীৰ এটা উপভাষা নে এক স্বতন্ত্ৰ ভাষা, ইয়াকলৈ ভাষাবিদসকলৰ মাজত প্ৰায়ে বিতৰ্ক দেখা যায়।^১১

ইতিহাস

স্কটছ ভাষাৰ উৎপত্তি মধ্য ইংৰাজী যুগত হোৱা দেখা যায়। ইয়াৰ মূল হৈছে পুৰণি ইংৰাজীৰ উত্তৰীয় ৰূপ।^১২ একাদশ শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি, স্কটলেণ্ডৰ দক্ষিণ অংশত এই ভাষাৰ এক বিশেষ ৰূপ বিকাশ পায়। এই অঞ্চলটো ইংলেণ্ডৰ সীমান্ত অঞ্চলৰ সৈতে ঘনিষ্ঠভাৱে সংযুক্ত আছিল, যাৰ ফলত ইয়াত ইংৰাজীভাষীৰ উল্লেখযোগ্য প্ৰভাৱ পৰিছিল।^১৩ দ্বাদশ শতিকাৰ পৰা, বিশেষকৈ David I of Scotland-ৰ শাসনকালত, ইংলেণ্ডৰ পৰা অহা অভিজাত, ব্যৱসায়ী আৰু কৃষ্টিশীল সমাজৰ লোকে স্কটলেণ্ডত বসতি স্থাপন কৰিছিল। তেওঁলোকে উত্তৰ ইংলেণ্ডৰ মধ্য ইংৰাজী উপভাষা অনা হৈছিল, যিটো স্থানীয় গাউণ ভাষাৰ লগত মিশ্ৰিত হৈ এক পৃথক ভাষা ৰূপে বিকাশ পায়, যাক পিছত "স্কটছ" বুলি জনা যায়।^১৪ পঞ্চদশ আৰু ষোড়শ শতিকাত, স্কটছ স্কটলেণ্ডৰ ৰাজভাষা হিচাপে ব্যৱহাৰ হৈছিল। ৰাজদূতীয় পত্ৰ, আইন, সাহিত্য আৰু ৰাজহুৱা নথিপত্ৰ স্কটছ ভাষাত ৰচিত হৈছিল। এই সময়ছোৱাত স্কটছ সম্পূৰ্ণৰূপে এক লিখিত ভাষা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰে।^১১ সপ্তদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে Union of the Crowns (১৬০৩) আৰু পিছত Acts of Union 1707-ৰ পাছত ইংৰাজী ভাষাৰ প্ৰভাৱ ব্যাপকভাৱে বৃদ্ধি পায়। ইংৰাজীক শিক্ষা, প্ৰশাসন আৰু সাহিত্যৰ ভাষা হিচাপে অধিক প্ৰাধান্য দিয়া হয়। ফলস্বৰূপ, স্কটছৰ প্ৰাতিষ্ঠানিক ব্যৱহাৰ হ্ৰাস পায়, যদিও ই সাধাৰণ মানুহৰ মুখৰ ভাষা হিচাপে জীয়াই থাকে।^১১ ঊনবিংশ আৰু বিংশ শতিকাত স্কটছ ভাষাক বহুতে ইংৰাজীৰ "উপভাষা" বুলি গণ্য কৰিছিল। তথাপিও, ইয়াৰ পৃথক ধ্বনিগত, ব্যাকৰণিক আৰু শব্দভঁৰালৰ বৈশিষ্ট্যৰ বাবে বহুতো ভাষাবিজ্ঞানীয়ে ইয়াক এটা স্বতন্ত্ৰ ভাষা হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে।^১৫

বৰ্তমান, স্কটছ ভাষাৰ পুনৰুজ্জীৱনৰ প্ৰচেষ্টা চলি আছে, আৰু ই শিক্ষা, সাহিত্য, আৰু জনজীৱনত পুনৰ স্থান লাভ কৰি আছে।^১৬

ভাষা পুনৰুজ্জীৱন

স্কটছ ভাষাৰ সংৰক্ষণ আৰু প্ৰচাৰৰ উদ্দেশ্যে বিভিন্ন গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান, ভাষা সংস্থা আৰু চৰকাৰী সংস্থাই কাম কৰিছে। উদাহৰণস্বৰূপ, Scots Language Centre, Scots Language Society, আৰু Education Scotland-এ ভাষাটোৰ ব্যৱহাৰ, অধ্যয়ন আৰু শিক্ষা-ব্যৱস্থাত প্ৰৱেশ সুনিশ্চিত কৰিবলৈ বিভিন্নধৰণৰ আঁচনি হাতত লৈছে। ২০২৪ চনত Scottish Languages Bill গৃহীত হৈছে, যিয়ে স্কটছ আৰু গেলিক ভাষাৰ সুৰক্ষা আৰু বিকাশ নিশ্চিত কৰিবলৈ আইনগত সহায় প্ৰদান কৰে।^৪

ইয়াৰ উপৰিও, বহুতো স্কুল আৰু কমিউনিটি শিক্ষানুষ্ঠানত স্কটছ ভাষা শিক্ষাৰূপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। অনলাইন মাধ্যম, সামাজিক যোগাযোহ মঞ্চ আৰু সাহিত্যৰ জগততো স্কটছ ভাষাৰ উপস্থিতি বৃদ্ধি পাইছে। স্কটছ ভাষাৰ সাহিত্য, নাটক, সংগীত আৰু ৰেডিঅ' অনুষ্ঠানৰ জৰিয়তে ইয়াৰ সাংস্কৃতিক মূল্য অধিক আগবঢ়োৱা হৈছে। উল্লেখযোগ্যভাৱে, কিছু সংবাদপত্ৰ, ব্লগ আৰু অনলাইন প্লেটফৰ্মে স্কটছ ভাষাত সামগ্ৰী প্ৰকাশ কৰিছে, যিয়ে ভাষাটোক নতুন প্ৰজন্মলৈ লৈ যোৱাৰ পথ খুলি দিয়ে।^১৭

ভৌগোলিক বিতৰণ

স্কটছ ভাষা মূলত স্কটলেণ্ডৰ নিম্নভূমি অঞ্চলসমূহ, Northern Isles (অৰ্কনী আৰু শেটলেণ্ড), আৰু আয়াৰলেণ্ডৰ উত্তৰ অংশ, বিশেষকৈ আলষ্টাৰ অঞ্চলত কোৱা হয়। আলষ্টাৰত কোৱা স্কটছৰ ৰূপটো “আলষ্টাৰ স্কটছ” নামেৰে জনা যায়।^১৮

স্কটলেণ্ডৰ ভিতৰত, এই ভাষাটো প্ৰধানকৈ দক্ষিণ-পূৱ আৰু পূৱ-মধ্য অঞ্চলসমূহত ব্যাপকভাৱে কোৱা হয়, যেনে: - লোথিয়ান (Lothian) - বৰ্ডাৰ্ছ (Borders) - ফাইফ (Fife) - এয়াৰশায়াৰ (Ayrshire) - লেনাৰ্কশায়াৰ (Lanarkshire) - এবাৰডিনশায়াৰ (Aberdeenshire)

উত্তৰ স্কটলেণ্ডৰ কিছু অঞ্চল আৰু দ্বীপসমূহত স্কটছ কোৱা হোৱা দেখা গৈছে যদিও সেই ঠাইত স্কটিছ গেলিকৰ প্ৰভাৱো আছে। Northern Isles (অৰ্কনী আৰু শেটলেণ্ড)ত স্কটছ ভাষা স্থায়ীভাৱে জীয়াই আছে আৰু স্থানীয় ৰূপত কিছু বৈশিষ্ট্য গঢ় লৈছে।

আধুনিক যুগত, কিছু স্কটছ ভাষাভাষী লণ্ডন, গ্লাসগো, এডিনবৰা, আৰু আৰ্হা-ইউৰোপত স্থানান্তৰিত হৈছে। তেওঁলোকৰ মাজতো পৰম্পৰাগত স্কটছ ভাষাৰ ব্যৱহাৰ আগৰ তুলনাত হ্ৰাস পোৱা দেখা গৈছে, যদিও কিছু ঠাইত ইয়াৰ সাংস্কৃতিক চিহ্ন অৱশ্যে জীৱিত আছে। ২০২২ চনৰ স্কটলেণ্ডৰ লোকপিয়ল অনুসৰি, প্ৰায় ১.৫ নিযুত মানুহে (মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৩০%) স্কটছ ভাষা ক’ব পাৰে।^৯ ইয়াৰ উপৰিও, আলষ্টাৰ স্কটছ ভাষাৰ চৰকাৰী স্বীকৃতি আয়াৰলেণ্ড আৰু যুক্তৰাজ্যৰ মাজত ১৯৯৮ চনৰ Good Friday Agreement-ৰ অংশ হিচাপে স্বীকৃত, যিয়ে ই ভাষাটোক আলষ্টাৰ অঞ্চলত সংখ্যালঘু ভাষা হিচাপে সাংবিধানিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।^১৯

সাহিত্য

স্কটছ ভাষাৰ এক দীঘল আৰু বৈচিত্ৰ্যময় সাহিত্যিক ঐতিহ্য আছে। এই ভাষাত সাহিত্য সৃষ্টি প্ৰায় চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল, আৰু পঞ্চদশ আৰু ষোড়শ শতিকাত ই ৰাষ্ট্ৰীয় ভাষা হিচাপে ব্যাপকভাৱে ব্যৱহৃত হৈছিল। এই সময়ছোৱাত আদালতীয়া কাব্য, ইতিহাস, অনুবাদ আৰু ধৰ্মীয় গ্ৰন্থসমূহ স্কটছ ভাষাত ৰচিত হৈছিল।^১১

স্কটছ ভাষাৰ উল্লেখযোগ্য লেখকসকল ভিতৰত চতুৰ্দশ শতিকাৰ কবি John Barbour নাম ল'ব পাৰি। তেওঁৰ "The Brus" নামৰ কাব্যকৰ্ম স্কটছ সাহিত্যৰ আৰম্ভণিৰ অন্যতম। ইয়াৰ উপৰিও Robert Henryson, William Dunbar, আৰু Gavin Douglas আদি কবিসকল পঞ্চদশ-ষোড়শ শতিকাৰ “Scottish Chaucerians” হিচাপে জনাজাত; যিয়ে ধৰ্ম, ৰাজনীতি আৰু নৈতিক বিষয়ে লেখামেলা কৰিছিল। Gavin Douglas-এ স্কটছ ভাষাত "Aeneid"-ৰ অনুবাদ ("Eneados") কৰিছিল, যি প্ৰথম ক্ৰমবদ্ধ ইউৰোপীয় শ্লোক অনুবাদ হিচাপে পৰিগণিত হয়।^২০

ষোড়শ শতিকাৰ শেষৰ পৰা স্কটছ সাহিত্য এক অৱনতিৰ দিশে আগবাঢ়ে, বিশেষকৈ ইংৰাজী ভাষাৰ ৰাজনৈতিক আৰু প্ৰাতিষ্ঠানিক প্ৰভাৱ বৃদ্ধিৰ ফলত। তথাপিও, স্কটছ ভাষা মুখৰ সাহিত্য আৰু লোক-সাহিত্যত জীয়াই থাকে। অষ্টাদশ শতিকাত Robert Burns-এ স্কটছ ভাষাৰ অন্যতম জনপ্ৰিয় কবি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। তেওঁৰ "Auld Lang Syne", "To a Mouse", "Tam o' Shanter" আদি ৰচনাই স্কটছ সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত গৌৰৱ কঢ়িয়াই আনিছিল। Burns-এ স্কটছক বিশ্ব সাহিত্যৰ মানচিত্ৰত স্থান দিয়াইছিল।^২১ ঊনবিংশ আৰু বিংশ শতিকাত Hugh MacDiarmid আছিল স্কটছ ভাষাৰ আধুনিক সাহিত্যিক পুনৰুজ্জীৱন দিয়া অন্যতম ব্যক্তি। তেওঁ “synthetic Scots” নামৰ এক সাহিত্যিক ৰূপ গঢ়ি তুলিছিল, যিটো পৰম্পৰাগত আৰু প্ৰকৃত উপভাষাবোৰৰ সংমিশ্ৰণ আছিল।

বৰ্তমান সময়ত স্কটছ ভাষাত কবিতা, গল্প, নাটক, কিশোৰসাহিত্য, অনুবাদ, আৰু অনলাইন ব্লগ আদিত যথেষ্ট সৃষ্টি হোৱা দেখা গৈছে। James Kelman, Matthew Fitt, আৰু Janice Galloway-এ আধুনিক গদ্যত স্কটছ ভাষা সন্নিবিষ্ট কৰিছে।

স্কটছ সাহিত্যৰ সংৰক্ষণ আৰু উন্নয়নৰ বাবে Scots Language Society, Itchy Coo (শিশুসাহিত্য উদ্যোগ), আৰু National Library of Scotland-এ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিছে।^২২

লিখনপদ্ধতি

স্কটছ ভাষাৰ লিখন পদ্ধতি ইংৰাজী লেটিন বৰ্ণমালাত আধাৰিত, কিন্তু ইয়াৰ বানান, শব্দৰ গঠন আৰু উচ্চাৰণ প্ৰণালী ইংৰাজীৰ পৰা বিভিন্ন ক্ষেত্ৰত পৃথক। যদিও কোনো একক বা মান্য বানান প্ৰণালী নাই, তথাপিও পৰম্পৰাগত বানান আৰু আধুনিক প্ৰচেষ্টাৰ মাধ্যমেৰে এক নিয়মীয়তা গঢ়ি উঠিছে।

বৰ্ণমালা

স্কটছ লিখন পদ্ধতিত সাধাৰণতে ইংৰাজীৰ ২৬টা বৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

বানানভিত্তিক স্বকীয়তা

স্কটছ ভাষাৰ বানান সাধাৰণতে উচ্চাৰণৰ ভিত্তিত লিখা হয়, আৰু বহু শব্দ ইংৰাজীৰ পৰা পৃথকভাৱে লিখা হয়, যেনে:

• thae (those)
• gonnae (going to)
• hae (have)
• tae (to)
• didnae (did not)

অনেক ক্ষেত্ৰত শব্দৰ শেষৰ “-ing” ৰ পৰিবৰ্তে “-in” ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যেনে goin, workin, singin আদি।

ঐতিহাসিক লিখন পদ্ধতি

পঞ্চদশ আৰু ষোড়শ শতিকাৰ স্কটছ সাহিত্যত বানান অধিক পৰম্পৰাগত আছিল, যিটো মধ্য ইংৰাজীৰ পৰা উৎসাহিত। Gavin Douglas, Robert Henryson, William Dunbar আদিৰ ৰচনাত এই ধৰণৰ বানান দেখা যায়।

মান্যতা আৰু আধুনিক ব্যৱহাৰ

স্কটছ ভাষাৰ লিখন পদ্ধতি একে নহ’লেও, বিভিন্ন সংস্থা অনুসৰি কিছু নিয়ম ধাৰ্য্য কৰে।^২৩

স্কটছ ৱিকিপিডিয়াতো এক বানান পদ্ধতিৰ মাজেৰে ভাষাটোৰ লিখন প্ৰচাৰিত হৈছে। এই বানানবোৰ সাধাৰণ স্কটছ ভাষাভাষী লোকৰ অভ্যাসৰ ওপৰত আধাৰিত।

আঞ্চলিক প্ৰভেদ

স্কটছ ভাষাৰ লিখন পদ্ধতিৰ ক্ষেত্ৰত অঞ্চলভেদে কিছু পাৰ্থক্য থাকে।

লিখন পদ্ধতিৰ বৈচিত্ৰ্য আৰু অভ্যন্তৰীণ নিয়মহীনতা সত্ত্বেও, স্কটছ ভাষাই সাহিত্য, নাট্যকলা, আৰু শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত এক সমৃদ্ধ লিখিত ঐতিহ্য গঢ়ি তুলিছে।

ব্যাকৰণ

স্কটছ ভাষাৰ ব্যাকৰণ ইংৰাজীৰ লগত সাদৃশ্যপূৰ্ণ হ’লেও, ইয়াত কিছুমান উল্লেখযোগ্য ভিন্নতা আছে। এই ভিন্নতাসমূহ প্ৰধানকৈ ক্ৰিয়া ৰূপ, বহুবচন গঠন, নেতিবাচকতা, প্ৰত্যয়, আৰু ব্যক্তিগত সৰ্বনামৰ ক্ষেত্ৰত দেখা যায়।

ব্যক্তিগত সৰ্বনাম

স্কটছ ভাষাত ইংৰাজীৰ দৰে ব্যক্তিগত সৰ্বনাম ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যদিও উচ্চাৰণ আৰু কিছু ৰূপ পৃথক।

উদাহৰণ:

• Ah’m gaun hame. (I'm going home.)
• Yous are late. (You all are late.)

ক্ৰিয়া

স্কটছত সাধাৰণতে infinitive আকৃতি ইংৰাজীৰ দৰে হয়, কিন্তু তাত ব্যৱহৃত বানান আৰু উচ্চাৰণ ভিন্ন। বহু ক্ষেত্ৰত ক্ৰিয়া ৰূপত “-in” (instead of -ing), আৰু অতীত ক্ৰমে “-it”, “-ed”, অথবা irregular ৰূপ ব্যৱহৃত হয়।

• He wis/wisnae there. (He was/was not there.)
• Ah didnae ken. (I didn’t know.)

স্কটছত নেতিবাচক বাক্য গঠনৰ ক্ষেত্ৰত “-nae” প্ৰত্যয় ব্যৱহাৰ কৰি কৰা হয়:

• Ah cannae dae it. (I can’t do it.)
• She didnae see him. (She didn’t see him.)

“Dae” (do) verbৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ:

• Whit dae ye want? (What do you want?)
• Ah dinnae ken. (I don’t know.)

বহুবচন

সাধাৰণতে ইংৰাজীৰ দৰে “-s” যোগে বহুবচন গঠন হয়, কিন্তু কিছু dialect-ত irregular বহুবচন ব্যৱহাৰ হয়:

• laddie → laddies
• ox → owsen (পুৰণি স্কটছ ৰূপ)

প্ৰসিদ্ধ গঠন আৰু শৈলী

দ্বৈত নেতিবাচকতা (double negatives) বৈধ বুলি বিবেচিত: Ah didnae see naebody. (I didn’t see anybody.)

প্ৰশ্ন বাক্যৰ গঠন ইংৰাজীৰ দৰে নহয়:

• Whit ye daein? (What are you doing?)
• Wha’s that comin ower the hill? (Who’s that coming over the hill?)

সম্বন্ধসূচক বাক্য

স্কটছত “that” শব্দটি সাধাৰণ relative pronoun হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়:

• The man that cam yestreen wis ma brither. (The man who came yesterday was my brother.)

কাল আৰু দৃষ্টিভঙ্গি

• Present: Ah sing, He gangs
• Past: Ah sang, He gaed
• Progressive: Ah’m singin, He’s gaun

স্কটছত একেধৰণৰ continuous tense গঠন ইংৰাজীৰ দৰে হ’লেও, উচ্চাৰণ আৰু বানান ভিন্ন।

অনানুষ্ঠানিক গঠন

• Adverb ends in “-like”: quicklike, softlike.
• Diminutives with “-ie”: lassie, doggie.

স্কটছ ভাষাৰ ব্যাকৰণ স্বাভাৱিকভাৱে মুখৰ ভাষাৰ ব্যৱহাৰত গঢ় লৈছে, আৰু আনুষ্ঠানিক মান্যতা সম্পূৰ্ণভাৱে স্থাপন হোৱা নাই। তথাপিও, ই এক সজীৱ আৰু নিয়ম-সংলগ্ন পদ্ধতিত বিকাশ পাইছে।^২৪

আধুনিক স্কটছৰ উদাহৰণ পাঠ

বাহ্যিক সংযোগ

• স্কটীয় ৱিকিপিডিয়া
• Scots-online
• The Scots Language Society
• Scots Language Centre
• Internet Archive Collection on Dialects of English and Scots