মুছাহাৰ

মুছাহাৰ (Musahar) হ’ল পূব গংগা সমভূমি আৰু তৰাই অঞ্চলত পোৱা এক দলিত সম্প্ৰদায়।^১ তেওঁলোকক ঋষিদেৱ, চাদা, মাঝি আৰু বনবাসী নামেৰেও জনা যায়।^২ মুছাহাৰসকলৰ আন নামবোৰ হ’ল ভূঞা আৰু ৰাজৱাৰ।^৩

উৎপত্তি আৰু ইতিহাস

ব্যুৎপত্তি

বিহাৰত 'মুছাহাৰ' শব্দটো ভোজপুৰী শব্দ মুষ+আহাৰ (অৰ্থাৎ এন্দুৰ ভক্ষণকাৰী)-ৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা হয়, কাৰণ এন্দুৰ ধৰাটো তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত বৃত্তি আছিল।^৪ হাৰ্বাট হোপ ৰিচলেৰ মতে, তেওঁলোকৰ অনা-আৰ্য আৰু পথাৰৰ নিগনি খোৱাৰ অভ্যাসৰ বাবে তেওঁলোকৰ হিন্দু মালিকসকলে তেওঁলোকক 'মুছাহাৰ' নাম দিছিল।^৫ জন নেছফীল্ডে 'মুছেৰা' (Mushera) শব্দটোক অগ্ৰাধিকাৰ দিছিল, যিটো এটা পুৰণি লোককথাৰ ওপৰত আধাৰিত যাৰ অৰ্থ হ’ল মাংস অন্বেষণকাৰী বা চিকাৰী। তেওঁৰ মতে 'মুছেৰা' শব্দটো 'মাছু' (মাংস) আৰু 'হেৰা' (অন্বেষণকাৰী) শব্দৰ পৰা আহিছে।^৬

উৎপত্তি

এটা স্থানীয় আখ্যান অনুসৰি, ভগৱান ব্ৰহ্মাই মানুহ সৃষ্টি কৰি তেওঁক উঠিবলৈ ঘোঁৰা দিছিল। প্ৰথম মুছাহাৰজনে ঘোঁৰাটোৰ পেটত গাঁত খান্দি নিজৰ ভৰি দুখন স্থিৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। ইয়াতে ভগৱান ব্ৰহ্মা অসন্তুষ্ট হয় আৰু তেওঁক তথা তেওঁৰ বংশধৰসকলক এন্দুৰ ধৰা হ’বলৈ অভিশাপ দিয়ে।^৭ ১৮৮১ চনত বংগৰ জাতি আৰু জনজাতিৰ জৰীপত হাৰ্বাট হোপ ৰিচলে ধাৰণা কৰিছিল যে মুছাহাৰসকল ছোটনাগপুৰ মালভূমিৰ চিকাৰী-সংগ্ৰহকাৰী 'ভূঞা'সকলৰ এটা শাখা আছিল, যিসকলে জৰীপৰ প্ৰায় ৩০০-৩৫০ বছৰ আগতে গংগা সমভূমিলৈ প্ৰব্ৰজন কৰিছিল।^৮ বৰ্তমান এই তত্ত্বটোকে সঠিক বুলি গণ্য কৰা হয়। আধুনিক বংশগতি বিজ্ঞানৰ অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে মুছাহাৰসকলৰ চাউতাল আৰু হো আদি মুণ্ডা জনগোষ্ঠীৰ সৈতে যথেষ্ট সাদৃশ্য আছে।^৯ কিছুমান মুছাহাৰে দাবী কৰে যে তেওঁলোকৰ নিজস্ব ভাষা আছিল যদিও প্ৰব্ৰজনৰ সময়ত সেয়া হেৰাই গৈছিল।

বৰ্তমানৰ পৰিস্থিতি

মুছাহাৰসকল তিনিটা অন্তঃবিবাহিত কুলত বিভক্ত: ভগত, সাকতিয়া আৰু তুৰ্কহিয়া। তেওঁলোক বৰ্তমান বেছিভাগেই ভূমিহীন কৃষি শ্ৰমিক আৰু কেতিয়াবা অভাবৰ সময়ত জীয়াই থাকিবলৈ এন্দুৰ ধৰাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়। তেওঁলোক ভাৰতৰ আটাইতকৈ উপান্ত শ্ৰেণীৰ জাতিসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম, যাৰ স্থান দলিতসকলৰো তলত বুলি গণ্য কৰা হয়। জৰ্জ কুন্নাথৰ মতে, বিভিন্ন দলিত জাতিৰ ভিতৰতো এক আভ্যন্তৰীণ স্তৰবিন্যাস আছে আৰু দলিত গোটসমূহৰ ভিতৰত দুসাদসকলক উচ্চ আৰু মুছাহাৰসকলক সৰ্বনিম্ন স্থানত থকা বুলি গণ্য কৰা হয়। মুছাহাৰসকল হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বী আৰু তেওঁলোকে বেছিভাগ স্থানীয় হিন্দু উৎসৱ যেনে হোলী, দেৱালী, ছট পূজা আৰু দুৰ্গা পূজা উদযাপন কৰে। ইয়াৰ উপৰিও তেওঁলোকে দিনভদ্ৰী আৰু বুনিয়া বাবাকে ধৰি কেইবাজনো জনজাতীয় দেৱতাক বিশ্বাস কৰে।^২ মুছাহাৰসকলৰ কুল পূজাৰ দৰে নিজা ৰীতি-নীতিও আছে, য’ত অংশগ্ৰহণকাৰীসকলে পূৰ্বপুৰুষক পূজা কৰিবলৈ উতলা গাখীৰেৰে স্নান কৰে। তেওঁলোকে পূজা আৰু বিবাহৰ সময়ত মদো অৰ্পণ কৰে।^১০

মুছাহাৰসকলক সমগ্ৰ পূব উত্তৰ প্ৰদেশ, দক্ষিণ নেপাল আৰু বিহাৰত পোৱা যায় আৰু বিহাৰৰ শিলৰ খনিত তেওঁলোক নিয়োজিত হৈ থাকে। বহুতো মুছাহাৰে পঞ্জাব আৰু হাৰিয়ানাৰ দৰে ৰাজ্যলৈ কৃষি শ্ৰমিক হিচাপে প্ৰব্ৰজন কৰিছে। বহু নেপালী মুছাহাৰে এবাৰত ৬ মাহৰ বাবে প্ৰব্ৰজনকাৰী শ্ৰমিক হিচাপে কাম কৰে।^১০ তেওঁলোকে ভোজপুৰী, মাগধী, মৈথিলী আৰু খোৰঠা ভাষাত কথা কয় যদিও বৰ্তমান বহু লোকৰ হিন্দী ভাষাৰে কাম চলাব পৰা জ্ঞান আছে।^১১

বিতৰণ

প্ৰায় সকলো মুছাহাৰেই গ্ৰামাঞ্চলত বাস কৰে, মাত্ৰ ৩% লোকহে চহৰত থাকে। গ্ৰামাঞ্চলত মুছাহাৰসকল মূলতঃ বন্ধা কৃষি শ্ৰমিক, কিন্তু প্ৰায়ে বছৰটোৰ আঠ মাহ পৰ্যন্ত তেওঁলোক কাম নোহোৱাকৈ থাকে। ল’ৰা-ছোৱালীবোৰে মাক-দেউতাকৰ সৈতে পথাৰত বা আবৰ্জনা সংগ্ৰাহক হিচাপে কাম কৰে আৰু দিনে ২৫-৩০ টকা উপাৰ্জন কৰে। মুছাহাৰসকলৰ সামগ্ৰিক সাক্ষৰতাৰ হাৰ ৩% আৰু মহিলাৰ মাজত এই হাৰ মাত্ৰ ১%। কিছুমান হিচাপ অনুসৰি, মুছাহাৰ বসতি থকা কিছুমান গাঁৱৰ ৮৫% লোক পুষ্টিহীনতাত ভোগে আৰু স্বাস্থ্য কেন্দ্ৰৰ অভাৱত মেলেৰিয়া আৰু কালা-জ্বৰৰ দৰে ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ দেখা যায়।^১০

বিহাৰ চৰকাৰে 'মহাদলিত মিছন' পৰিচালনা কৰে, যিয়ে মুছাহাৰসকলৰ বাবে শিক্ষা আৰু অন্যান্য সমাজ কল্যাণমূলক কাৰ্যসূচী সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে আংশিকভাৱে পুঁজি যোগান ধৰে।

২০১১ চনৰ ভাৰতৰ লোকপিয়ল অনুসৰি উত্তৰ প্ৰদেশত মুছাহাৰ জনসংখ্যা আছিল প্ৰায় ২,৫০,০০০। একেখন লোকপিয়লতে বিহাৰতো প্ৰায় ২,৫০,০০০ মুছাহাৰ থকা বুলি দেখুওৱা হৈছিল।^১২ অৱশ্যে মুছাহাৰ কৰ্মীসকলে এই পৰিসংখ্যাক প্ৰত্যাহ্বান জনাই বিহাৰত মুছাহাৰ জনসংখ্যা ৪০,০০,০০০ তকৈও অধিক বুলি দাবী কৰিছে।^১৩ নেপালত ২,৩০,০০০ ৰো অধিক মুছাহাৰ বাস কৰে, যিসকলৰ বেছিভাগৰে অৱস্থা ভাৰতৰ মুছাহাৰসকলৰ দৰেই।^১০

উত্তৰ প্ৰদেশৰ কিছুমান মুছাহাৰে নিজকে অনুসূচিত জনজাতি হিচাপে তালিকাভুক্ত কৰিবলৈ বিচাৰে। তেওঁলোকৰ মতে দেশৰ অন্যান্য অঞ্চলৰ জনজাতিসকলৰ সৈতে তেওঁলোকৰ জনজাতীয় শিপাৰ মিল আছে আৰু তেওঁলোকৰ ধাৰণা যে কেৱল চহকী দলিত জাতিসমূহেহে সংৰক্ষণৰ সুবিধা লাভ কৰি আহিছে।^৭

ছোটনাগপুৰ মালভূমিৰ মুছাহাৰসকলক ব্ৰিটিছে চিলেট অঞ্চললৈ লৈ গৈছিল আৰু তাত চাহ বাগিচাত কাম কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল। হবিগঞ্জ জিলাৰ তেলিয়াপাৰা আৰু ৰেমাৰ দৰে অঞ্চলত তেওঁলোকক এতিয়াও পোৱা যায়। তেওঁলোক মাত্ৰ ৩,০০০ জনসংখ্যাৰ এক নৃগোষ্ঠীয় সংখ্যালঘু। তেওঁলোক ত্ৰিহুতীয়া, মাঘায়া, ঘাটোৱাৰ, দৰৱাৰ, খাইৰাৱাৰ আৰু ৰিখিয়ান নামৰ ৬টা কুলত বিভক্ত।^১

নেপালৰ মুছাহাৰ

২০১১ চনৰ নেপালৰ লোকপিয়লে মুছাহাৰসকলক মধেচী দলিতৰ এক বহল সামাজিক গোটৰ ভিতৰত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে।^১৪ ২০১১ চনৰ নেপালৰ লোকপিয়লৰ সময়ত ২,৩৪,৪৯০ জন ব্যক্তি (নেপালৰ জনসংখ্যাৰ ০.৯%) মুছাহাৰ আছিল। প্ৰদেশ অনুসৰি মুছাহাৰৰ সংখ্যা তলত দিয়া ধৰণৰ আছিল:

• মধেচ প্ৰদেশ (৩.০%)
• কোশী প্ৰদেশ (১.৪%)
• লুম্বিনী প্ৰদেশ (০.১%)
• বাগমতী প্ৰদেশ (০.০%)
• গণ্ডকী প্ৰদেশ (০.০%)
• কৰ্ণালী প্ৰদেশ (০.০%)
• সুদুৰপশ্চিম প্ৰদেশ (০.০%)

নিম্নলিখিত জিলাসমূহত মুছাহাৰৰ সংখ্যা ৰাষ্ট্ৰীয় গড় (০.৯%) তকৈ অধিক আছিল:^১৫

• ছিৰাহা জিলা (৬.৩%)
• সপ্তৰী জিলা (৬.১%)
• মহোত্তৰী জিলা (৩.৭%)
• সুনচৰী জিলা (৩.৪%)
• মোৰাং জিলা (৩.০%)
• ধনুষা জিলা (২.৬%)
• সৰলাহী জিলা (১.৮%)
• পাৰ্চা জিলা (১.৬%)
• বাৰা জিলা (১.৪%)
• উদয়পুৰ জিলা (১.২%)
• পৰাচী জিলা (১.১%)
• ৰাউতহাট জিলা (১.১%)