পাংগাল

পাংগাল (মেইতেই: ꯄꯥꯡꯒꯜ), ইংৰাজী: Meitei Pangals) হ'ল মণিপুৰী মুছলমানসকল, যি এটি নৃতাত্ত্বিক জনগোষ্ঠী। এই জনগোষ্ঠীৰ লোকসকল প্ৰধানকৈ ভাৰতৰ মণিপুৰ, অসম, ত্ৰিপুৰা আৰু নাগালেণ্ড ৰাজ্যত আৰু বাংলাদেশৰ ছিলেট বিভাগত বসবাস কৰে। মেইতেই ভাষাত “পাংগাল” শব্দৰ অৰ্থ হৈছে “মুছলমান”।^১ এই জনগোষ্ঠীৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ৩ লাখ ৫৮ হাজাৰ। ইয়াৰ ভিতৰত মণিপুৰত ২৪ লাখ, অসমত ৮০ হাজাৰ, ত্ৰিপুৰাত ৩ হাজাৰ, বাংলাদেশত ২৫ হাজাৰ আৰু ম্যানমাৰত ১০ হাজাৰ পাংগাল জনগোষ্ঠীৰ লোকে বাস কৰে, যিসকলে মূলত মেইতেই, বাংলা আৰু ছিলেটী ভাষা ব্যৱহাৰ কৰে।

নামৰ উৎপত্তি

পাংগাল শব্দটো ঐতিহাসিকভাৱে মেইতেই ভাষাত সকলো মুছলমানক বুজাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই শব্দটো মূলতঃ বাঙাল শব্দৰ বিকৃত ৰূপ বুলি ধাৰণা কৰা হয়,^২৩ কিয়নো অতীতত এই অঞ্চলত বাঙালীসকলেই আছিল প্ৰধান মুছলমান জনগোষ্ঠী। অসমৰ কাছাৰ অঞ্চলত পাংগালসকলক “মেই-মোগলাই” (মোগল মেইতেই) বুলিও জনা গৈছিল।^৪ আনহাতে বাংলাদেশত খাই বাংগাল বুলি কোৱা হয়।^২৫

ইতিহাস

পাংগাল নামেৰে পৰিচিত মণিপুৰী মুছলমানসকলৰ অস্তিত্ব সপ্তম শতিকাৰ পৰাই পোৱা যায়। অতীতত তেওঁলোকক পোয়ৰেই, মৈত্ৰবাক, মেখলি, মুঘলাই অথবা কাথে বুলিও কোৱা হৈছিল। পাংগাল শব্দৰ অৰ্থ সহজতে “মণিপুৰী মুছলমান”, কিয়নো তেওঁলোকে ইছলাম ধৰ্ম অনুসৰণ কৰে।

মণিপুৰত ইছলাম ধৰ্মৰ প্ৰৱেশ কেতিয়া হৈছিল সেই বিষয়ে ঐতিহাসিকসকলৰ মাজত মতভেদ আছে। কিছুমান মতে ইছলাম ৯৩০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ওচৰে-পাজৰে প্ৰৱেশ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়, যদিও অধিকাংশ ঐতিহাসিকে ১৬০৬ খ্ৰীষ্টাব্দক অধিক গ্ৰহণযোগ্য তাৰিখ বুলি গণ্য কৰে। পাংগাল জনগোষ্ঠীৰ উৎস সম্পৰ্কেও বিভিন্ন মতামত পোৱা যায়।

সপ্তদশ শতিকাত মেইতেই ৰাজপুত্ৰ সানংবাই নিজৰ ভাতৃ ৰজা খাগেম্বাক পৰাজিত কৰিবলৈ কাছাৰী ৰজা দিমাশা প্ৰতাপফিলৰ সহায় বিচাৰে। দিমাশা প্ৰতাপফিলে নিজৰ বাহিনী যথেষ্ট নোহোৱা বুলি বুজি তাৰাফ ৰাজ্যৰ নবাব মোহম্মদ নাজিৰ (খাজা উছমান লোহানী)ক সৈন্য প্ৰেৰণ কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰে। এই বাহিনী নবাবৰ ভাতৃ মোহাম্মদ ছানীৰ নেতৃত্বত আহিছিল। যুদ্ধৰ অন্তত সমঝোতা হোৱাত ৰজা খাগেম্বাই মুছলমান সৈন্যসকলক মণিপুৰৰ উপত্যকাত বসতি স্থাপন কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে।^৬

সপ্তদশ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে মুবাৰিজ খানে খাছি আৰু কাছাৰী অঞ্চলত বসবাস কৰা এটা জনগোষ্ঠীৰ সন্ধান পাইছিল, যিসকলে নিজকে “মোগল” বুলি পৰিচয় দিছিল। এই জনগোষ্ঠীয়ে মেইতেই ভাষাত কথা পাতিছিল আৰু তুৰ্ক-মঙ্গোল বংশোদ্ভূত বুলি কিছুমানে ধাৰণা কৰে। অসম আৰু বৃহত্তৰ ছিলেটত এই লোকসকল “মেই-মোগলাই” নামেৰে পৰিচিত আছিল।

১৬০৬ আৰু ১৭২৪ খ্ৰীষ্টাব্দত হোৱা দুটা প্ৰধান মুছলমান অভিবাসনৰ ফলতেই মেইতেই পাংগাল জনগোষ্ঠীৰ গঠন হয় বুলি কোৱা হয়। মোগল সম্ৰাট ঔৰংজেৱৰ পৰা পলাই অহা মোগল ৰাজপুত্ৰ ছাহ চুজাই মণিপুৰত আশ্ৰয় লৈছিল। বিভিন্ন সময়ত বংগ, আৰাকান, কাছাৰ আৰু মণিপুৰৰ পৰা অহা মুছলমানসকলৰ আন্তঃমিশ্ৰণৰ ফলতেই আজিৰ মণিপুৰী মুছলমান সমাজ গঢ় লৈ উঠে। পাংগালসকলৰ মাজত ৰেশম সূতাৰ ব্যৱসায় বিশেষভাৱে প্ৰচলিত আছিল।^৭

মানৰ আক্ৰমণৰ সময়ত বহু মেইতেই পাংগাল নিহত হৈছিল আৰু বহু লোকক দাস হিচাপে লৈ যোৱা হৈছিল। এই ঘটনাই পাংগাল সমাজৰ ইতিহাসত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছিল।^৮

যদিও মণিপুৰত আগতেই কিছুসংখ্যক মুছলমান বসবাস কৰিছিল, তথাপি ১৬৬০ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পিছত বৃহৎ পৰিমাণত মুছলমান অভিবাসন ঘটে।

মণিপুৰী মুছলমানসকল মূলতঃ ছিলেটৰ পৰা অহা সৈন্য আৰু স্থানীয় মেইতেই মহিলাসকলৰ বংশধৰ। মেইতেই ৰজাসকলে তেওঁলোকৰ পেচাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পদবী প্ৰদান কৰিছিল। উদাহৰণস্বৰূপে, লাথ মেচিনত কাম কৰা লোকসকলক “ফুন্দ্ৰেইমায়ুম” আৰু কাগজ উদ্যোগত জড়িত লোকসকলক “চেছাম” পদবী দিছিল।

জনসংখ্যা

তেওঁলোকৰ বৰ্তমানৰ জনসংখ্যা ২৩৯,৮৮৬ জন, ২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি মণিপুৰ ৰাজ্যৰ জনসংখ্যাৰ ৮.৪০%। পাংগালসকলৰ বেছিভাগেই মণিপুৰৰ পৰিসীমাত নদীৰ পাৰৰ ওচৰত, হ্ৰদ আৰু পাদদেশৰ ওচৰত বসতি স্থাপন কৰিছিল। পাংগলসকল মূলতঃ মণিপুৰ আৰু থৌবালৰ ৰাজধানী ইম্ফল আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে৷ অসমৰ কাছাৰ, হোজাই, ত্ৰিপুৰাৰ কোমলপুৰ আৰু বাংলাদেশত বৃহৎ সংখ্যক পাংগাল বাস কৰে৷ এই অঞ্চলত বসতি স্থাপন কৰা মেইটেই পাংগলৰ পূৰ্বপুৰুষসকল মণিপুৰৰ পৰা প্ৰব্ৰজন কৰা হৈছে চাহি-তাৰেট খুন্তকপা নামেৰেও জনাজাত সাত বছৰীয়া ধ্বংসলীলা, মণিপুৰৰ ইতিহাসৰ ক'লা যুগ য'ত বাৰ্মাই অসম আক্ৰমণ আৰু ১৮১৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ আশে-পাশে মণিপুৰ দখল কৰিছিল।

২০১৪ চনত ছখন ইছলামিক গ্ৰন্থ মণিপুৰীলৈ অনুবাদ কৰা হৈছিল, যাৰ ভিতৰত মহম্মদ আব্দুল মালিকৰ সচ্চা দীন-১ উল্লেখযোগ্য।^৯

গ্ৰন্থতালিকা

• Irene, Salam. (2010). The Muslims of Manipur. Gyan Publishing House or Kalpaz Publications. ISBN 978-81-7835-828-4
• Hui Legends of The Companions of The Prophet, China Heritage,20 Sep 2010, www.chinaheritagenewsletter.org/article.
• Ahmed, Syed. (2003). Islam in North-East India: 17th to the 19th Century. Jawaharlal Nehru University. পৃ. 237
• For Muslim settlement since 7th century see:

Singh, Oinam Ranjit. (September 2017). Socio‑Cultural Insight: The Pangal in Pre‑Colonial Manipur. Asian Journal of Science and Technology. পৃ. 5766–5770.

• Manipuri Muslims: Socially Speaking
• Devi, Haobam Bidyarani. (2021). Changing Status of the Muslim Women in Manipur. Sunmarg Publishers & Distributors. ISBN 978-93-82606-83-3
• Kikhi, Kedilezo; Gautam, Dharma Rakshit. (2021-09-22). Comprehending Equity: Contextualising India’s North-East. Taylor & Francis. ISBN 978-1-000-44266-3
• Ahmed, Mohd Shakil. (2010-10-01). Understanding Muslim Social Arrangement: The Pangals of Manipur, India. American Journal of Islam and Society. পৃ. 126–133
• Asif, Mazhar; Khan, Md. Chingiz. (2025-07-01). Tracing the Historical Roots of Muslims’ Settlement and Migration in Northeast India: A Case Study of Assam and Manipur1. History and Sociology of South Asia. পৃ. 263–280
• Jahudah, Makakmayum; Anand Singh, Salam. (2025). Customary Rituals And Practices Of Birth Amongst Meitei Pangal (Muslim) Of Manipur. INTERNATIONAL JOURNAL OF CREATIVE RESEARCH THOUGHTS

বাহ্যিক সংযোগ

• Muslims in Manipur: A look at their socio-economic condition - TCN News
• How Muslims came to be in Manipur
• Evolution of kinship and clan system among Manipuri Muslim
• BBC News বাংলা. (2023-08-26). বাংলাদেশেৰ একমাত্ৰ মুসলিম ক্ষুদ্ৰ নৃ-গোষ্ঠী 'পাঙাল'
• Salaur Rahaman. (2019-03-26). Dancing Hands of Pangals
• Manipur Pop. (2018-12-02). Modh Rahim, Pangal, Manipuri Qawwali performance - Sangai Festival 2018