মহীশূৰৰ পৰম্পৰাগত চিত্ৰকলা

মহীশূৰৰ পৰম্পৰাগত চিত্ৰকলা কৰ্ণাটকৰ মহীশূৰ চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে উৎপত্তি হোৱা দক্ষিণ ভাৰতীয় ধ্ৰুপদী চিত্ৰশৈলীৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰূপ। মহীশূৰৰ শাসকসকলে এই চিত্ৰশৈলীক উৎসাহিত কৰাৰ লগতে পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। কৰ্ণাটকৰ চিত্ৰকলাৰ এক দীঘলীয়া আৰু বিখ্যাত ইতিহাস আছে, ইয়াৰ উৎপত্তি অজন্তা গুহা যুগৰপৰাই (খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২য় শতিকাৰপৰা খ্ৰীষ্টীয় ষষ্ঠ শতিকালৈকে)। মহীশূৰ চিত্ৰকলাৰ সুকীয়া ধাৰাটো বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ যুগৰ চিত্ৰকলাৰপৰাই বিকশিত হৈছিল, বিজয়নগৰ আৰু তেওঁলোকৰ সামন্ত শাসকসকলে সাহিত্য, শিল্প আৰু স্থাপত্যৰ লগতে ধৰ্মীয় আৰু দাৰ্শনিক আলোচনাকো উৎসাহিত কৰিছিল। ১৫৬৫ চনৰ তালিকোটা যুদ্ধৰ পিছত বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ পতনৰ লগে লগে তেতিয়ালৈকে ৰাজকীয় পৃষ্ঠপোষকতাত থকা শিল্পীসকলে মহীশূৰ, তাঞ্জোৰ আৰু সুৰপুৰ আদি বিভিন্ন ঠাইলৈ গতি কৰে। স্থানীয় শিল্প পৰম্পৰা আৰু ৰীতি-নীতি গ্ৰহণ কৰি পূৰ্বৰ বিজয়নগৰ চিত্ৰকলাৰ ধাৰাটো ক্ৰমান্বয়ে দক্ষিণ ভাৰতৰ চিত্ৰকলাৰ বিভিন্ন শৈলীলৈ বিকশিত হৈছিল, য’ত মহীশূৰ আৰু তঞ্জোৰ চিত্ৰকলাও আছিল।

মহীশূৰৰ চিত্ৰকলা আড়ম্বৰপূৰ্ণ, গভীৰ ৰং আৰু নিখুঁতভাৱে কাৰুকাৰ্যৰ বাবে জনাজাত। এই চিত্ৰসমূহৰ বেছিভাগৰে বিষয়-বস্তু হৈছে হিন্দু দেৱ-দেৱী আৰু হিন্দু পৌৰাণিক কাহিনীৰ দৃশ্য।^১

ইতিহাস

১৫৬৫ খ্ৰীষ্টাব্দত বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ পতন আৰু তালিকোটা যুদ্ধত হাম্পিক দখলমুক্ত কৰাৰ ফলত প্ৰথম অৱস্থাত সাম্ৰাজ্যৰ পৃষ্ঠপোষকতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল কেইবাজনো চিত্ৰশিল্পীৰ পৰিয়ালৰ বাবে দুৰ্দশাৰ সৃষ্টি হৈছিল। ড° চৰিতাই আঙুলিয়াই দিয়াৰ দৰে এই চিত্ৰকৰ বুলি কোৱা এই শিল্পী পৰিয়ালসমূহে, বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ বিভিন্ন প্ৰদেশ(সামন্ত)লৈ প্ৰব্ৰজন কৰে। পণ্ডিত এ.এল.নৰসিংহনে অনুসন্ধান কৰা মতে, এই জীৱিত চিত্ৰসমূহৰ কিছুমান কৰ্ণাটকৰ শ্ৰৱণবেলাগোলা, ছিৰা, কেৰেগুদিৰংগপুৰা, শ্ৰীৰংগপট্টন, নিপ্পানি, ছিবি, নৰগুণ্ডা, বেট্টদাপুৰা, হাৰ্ডনাহল্লী, মুডুকুটৌৰ, মহীশূৰ, চিত্ৰদুৰ্গা, কোল্লেগলা, ৰাইচুৰ, হিৰিয়ুৰ, বেনাকানাকেৰে, আনেগুণ্ডি, ইয়াল্লাদহল্লী, লেপাক্ষী আদি বহু ঠাইত অৱস্থিত। প্ৰথম ৰাজা ৱোদেয়াৰে (১৫৭৮–১৬১৭ খ্ৰীষ্টাব্দ) শ্ৰীৰংগপত্নাৰ বিজয়নগৰ ধাৰাৰ চিত্ৰশিল্পীৰ কেইবাটাও পৰিয়ালক পুনৰুদ্ধাৰ কৰি চিত্ৰকলাৰ কাৰ্য্যত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সেৱা আগবঢ়াইছিল।^১

ৰাজা ৱোডেয়াৰৰ উত্তৰাধিকাৰীসকলে মন্দিৰ আৰু ৰাজপ্ৰাসাদসমূহক পৌৰাণিক দৃশ্যৰে অংকন কৰিবলৈ নিযুক্তি দি চিত্ৰকলাক পৃষ্ঠপোষকতা কৰি থাকিল। কিন্তু এফালে ইংৰাজ আৰু আনফালে হাইদৰ আলী আৰু টিপু চুলতানৰ মাজত হোৱা যুদ্ধৰ তাণ্ডৱৰ বাবে এই ছবিবোৰৰ কোনো এখনো অৱশেষ থকা নাই। ৱোডেয়াৰছক পৰাস্ত কৰা হাইদৰ আৰু টিপুৱে কিছুসময়ৰ বাবে মহীশূৰৰ বাঘজৰী দখল কৰে। অৱশ্যে টিপু আৰু হাইদৰৰ ৰাজত্বতো শিল্পীসকলৰ(চিত্ৰকৰ) পৃষ্ঠপোষকতা চলি আছিল আৰু বিকাশ লাভ কৰিছিল। টুমকুৰ আৰু ছিৰাৰ মাজৰ ঘাইপথৰ ছিবিত থকা নৰসিংহ সাঁতুৰীয়া মন্দিৰটো টিপুৰ ৰাজত্বকালত হাইদৰ আলী আৰু টিপু চুলতান দুয়োৰে সেৱাত থকা নল্লাপ্পাই নিৰ্মাণ কৰিছিল আৰু ইয়াত বিজয়নগৰ শৈলীৰ কেইবাটাও আচৰিত দেৱাল ফ্ৰেস্কো আছে, যিবোৰ ক্ৰমান্বয়ে মহীশূৰ আৰু তঞ্জোৰ চিত্ৰকলাৰ ধাৰালৈ বিকশিত হৈছিল। শ্ৰীৰংগপত্নাৰ গঞ্জামৰ টিপু চুলতানৰ দৰিয়া দৌলাত বাগ ৰাজপ্ৰাসাদত পলিলুৰৰ যুদ্ধ আৰু অন্যান্য চিত্ৰকল্পৰ বিশদ বিৱৰণী থকা মিউৰেলসমূহো মহীশূৰৰ চিত্ৰকলা ধাৰাৰ প্ৰধান উদাহৰণ।

১৭৯৯ খ্ৰীষ্টাব্দত টিপু চুলতানৰ মৃত্যুৰ পাছত মহীশূৰৰ ৱোদেয়াৰ আৰু ইয়াৰ শাসক মুম্মাদি কৃষ্ণৰাজা তৃতীয় ৱোদেয়াৰ (১৭৯৯-১৮৬৮ খ্ৰীষ্টাব্দ)ৰ হাতলৈ পুনৰ ৰাজ্যখন পুনৰুদ্ধাৰ কৰা হয়, যি থাঞ্জাভুৰৰ দ্বিতীয় চেৰফোজীৰ সমসাময়িক আছিল। ইয়াৰ ফলত মহীশূৰৰ প্ৰাচীন পৰম্পৰাক পুনৰুজ্জীৱিত কৰি সংগীত, ভাস্কৰ্য, চিত্ৰকলা, নৃত্য আৰু সাহিত্যলৈ পৃষ্ঠপোষকতা বৃদ্ধি কৰি এক নতুন যুগৰ সূচনা হয়। আজিলৈকে জীয়াই থকা মহীশূৰ ধাৰাৰ পৰম্পৰাগত চিত্ৰসমূহৰ অধিকাংশই এই ৰাজত্বকালৰ। তদুপৰি কৃষ্ণৰাজ ৱোডেয়াৰে তেওঁৰ মেগনাম অপাছ শ্ৰীতত্ত্বনিধিৰ জৰিয়তে মহীশূৰ ধাৰাৰ শিল্পীসকলক নতুন উৎসাহ প্ৰদান কৰিছিল, যিটো আগন্তুক বহু বছৰলৈকে মহীশূৰ শৈলীৰ প্ৰস্তুত হিচাপকাৰী হৈ থাকিব। মহীশূৰ (কৰ্ণাটক)ৰ জগন মোহন প্ৰাসাদৰ দেৱালত কৃষ্ণৰাজ ৱোদেয়াৰৰ অধীনত বিকশিত হৈ উঠা মনোমোহা চিত্ৰৰ পৰিসৰ দেখা যায়: মহীশূৰৰ শাসক, তেওঁলোকৰ পৰিয়ালৰ সদস্য আৰু ভাৰতীয় ইতিহাসৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তিসকলৰ প্ৰতিকৃতিৰপৰা আৰম্ভ কৰি, কৃষ্ণৰাজ ৱোদেয়াৰে তেওঁলোকক আঁকিবলৈ প্ৰলোভিত কৰা শিল্পীসকলৰ আত্মচিত্ৰৰ মাজেৰে, হিন্দু পন্থেয়নৰ চিত্ৰ অংকন কৰা মিউৰেললৈকে পুৰাণিক আৰু পৌৰাণিক দৃশ্য আদি আছে।^১

সাহিত্য আৰু লিপিবদ্ধ তথ্য

মহীশূৰ বিদ্যালয়ৰ বিভিন্ন সূক্ষ্মতা বিশদভাৱে উল্লেখ কৰা আৰু বিভিন্ন দেৱ-দেৱীৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰা পাণ্ডুলিপিসমূহৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বিখ্যাত হৈছে মুম্মাদি কৃষ্ণৰাজ ৱোদেয়াৰৰ পৃষ্ঠপোষকতাত প্ৰস্তুত কৰা ১৫০০ পৃষ্ঠাৰ বিস্তৃত গ্ৰন্থ শ্ৰীতত্ত্বনিধি। এই চিত্ৰকল্প প্ৰস্তুত কৰা হৈছে দেৱ, দেৱী আৰু পৌৰাণিক ব্যক্তিত্বৰ চিত্ৰৰ সংক্ষিপ্ত সংকলন য’ত চিত্ৰকৰসকলক ৰচনাৰ স্থান, ৰঙৰ বাছনি, ব্যক্তিগত বৈশিষ্ট্য আৰু মানসিক স্থিতিৰ বিষয়ে অবিশ্বাস্য বিষয়ৰ ওপৰত নিৰ্দেশনা দিয়া হৈছে। ৰাগ, ঋতু, পৰিৱেশ-ঘটনা, প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ জগতকো এই চিত্ৰসমূহত সহ-বিষয় বা প্ৰসংগ হিচাপে ফলপ্ৰসূভাৱে চিত্ৰিত কৰা হৈছে।^১

অন্যান্য সংস্কৃত সাহিত্যিক উৎস যেনে বিষ্ণুধৰ্মোত্তৰ পুৰাণ, অভিলাসিতৰ্থচিন্তামণি আৰু শিৱতত্ত্বৰত্নকৰেও চিত্ৰকলাৰ উদ্দেশ্য আৰু নীতিৰ লগতে ৰং, তুলিকা আৰু বাহক প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি, চিত্ৰকাৰৰ অৰ্হতা (চিত্ৰকৰৰ পৰম্পৰাগত সম্প্ৰদায়) চিত্ৰকলাৰ নীতি আৰু অনুসৰণ কৰিবলগীয়া কৌশল আদিৰ ওপৰত আলোকপাত কৰে।^১

সামগ্ৰী

মহীশূৰৰ প্ৰাচীন চিত্ৰশিল্পীসকলে নিজেই নিজৰ সামগ্ৰী প্ৰস্তুত কৰিছিল। ৰংবোৰ প্ৰাকৃতিক উৎসৰ আৰু শাক-পাচলি বা খনিজ পদাৰ্থ যেনে পাত, শিল আৰু ফুলৰ আছিল। সূক্ষ্ম কামৰ বাবে কেৰ্কেটুৱাৰ নোমেৰে তুলিকা তৈয়াৰ কৰা হৈছিল যদিও অতি মিহি ৰেখা অংকন কৰিবলৈ বিশেষ ধৰণৰ ঘাঁহৰ জোঙা ব্লেডৰ ব্ৰাছ ব্যৱহাৰ কৰিবলগীয়া হৈছিল। ব্যৱহৃত শিল আৰু উদ্ভিদভিত্তিক ৰঙৰ দীৰ্ঘস্থায়ী গুণগত মানৰ বাবে মহীশূৰৰ মূল চিত্ৰসমূহে আজিও নিজৰ সতেজতা আৰু জিলিকনি বজাই ৰাখিছে।^১

পদ্ধতি আৰু বৈশিষ্ট্য

মহীশূৰ চিত্ৰকলাৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে সূক্ষ্ম ৰেখা, তুলিকাৰ জটিল অংকন, শৰীৰৰ আড়ম্বৰপূৰ্ণ মনোমোহা চিত্ৰণ আৰু উজ্জ্বল শাক-পাচলিৰ ৰং আৰু জিলিকি থকা সোণৰ পাতৰ বিচক্ষণ ব্যৱহাৰ। কেৱল আলংকাৰিক ছবিতকৈয়ো অধিক, দৰ্শকৰ মাজত ভক্তি আৰু নম্ৰতাৰ অনুভূতি জগাই তোলাৰ বাবে চিত্ৰসমূহ প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। বিভিন্ন আৱেগক প্ৰকাশ কৰাটো চিত্ৰকৰৰ ব্যক্তিগত দক্ষতা, সেয়েহে ই চিত্ৰকলাৰ শৈলীৰ বাবে সৰ্বোচ্চ গুৰুত্বপূৰ্ণ।^১

]]

মহীশূৰ পেইণ্টিঙৰ প্ৰথম পৰ্যায় আছিল মাটি প্ৰস্তুত কৰা; কাগজ, কাঠ, কাপোৰ বা বেৰৰ মাটি বিভিন্ন ধৰণে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কাগজৰ বৰ্ডখন কাগজৰ পাল্প বা পেলনীয়া কাগজেৰে তৈয়াৰ কৰা হৈছিল, যিবোৰ ৰ’দত শুকুৱাই লোৱা হৈছিল আৰু তাৰ পিছত পলিচ কৰা কোৱাৰ্টছৰ শিলগুটিৰে মসৃণভাৱে ঘঁহি লোৱা হৈছিল। যদি মাটি কাপোৰ আছিল তেন্তে শুকান বগা সীহ (ছাফেদা)ৰে গঠিত পেষ্ট ব্যৱহাৰ কৰি কাঠৰ ফলকত আঠা আৰু সামান্য পৰিমাণৰ গ্ৰুৱেল (গাঞ্জী) মিহলাই পেষ্ট কৰা হৈছিল। তাৰ পিছত বৰ্ডখন শুকুৱাই বাৰ্নিচ কৰা হৈছিল। কাঠৰ পৃষ্ঠভাগ শুকান বগা সীহ, হালধীয়া অচৰ আৰু আঠা প্ৰয়োগ কৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল আৰু বেৰত হালধীয়া অচৰ, চক আৰু আঠাৰে শোধন কৰা হৈছিল। মাটি প্ৰস্তুত কৰাৰ পাছত অমিতা গছৰ পোন ডালবোৰৰপৰা প্ৰস্তুত কৰা ক্ৰেয়নেৰে ছবিখনৰ এটা মোটামুটি স্কেচ অংকন কৰা হয়। পৰৱৰ্তী পদক্ষেপ আছিল আকাশ, পাহাৰ আৰু নদীৰ দৰে দূৰৈৰ বস্তুবোৰত ৰং কৰা আৰু তাৰ পিছত লাহে লাহে জন্তু আৰু মানুহৰ আকৃতিৰ কাষ চাপিছিল অধিক বিশদভাৱে। আকৃতিবোৰত ৰং কৰাৰ পাছত শিল্পীসকলে মুখ, সাজ-পোছাক আৰু অলংকাৰৰ বিশদ বিৱৰণৰ দিশত আগবাঢ়িছিল, য'ত গেছ' কাম (সোণৰ আৱৰণ)ও আছিল, যিটো মহীশূৰৰ চিত্ৰকলাৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য।^১

গেছো কাম

গেছ’ৰ কাম আছিল কৰ্ণাটকৰ সকলো পৰম্পৰাগত চিত্ৰৰ চিহ্ন। গেছ’ই বগা সীহৰ গুড়ি, গাম্ব’জ আৰু আঠাৰ পেষ্ট মিশ্ৰণক বুজায় যিটো এম্ব’ছিং সামগ্ৰী হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু সোণৰ ফয়েলেৰে ঢাকি থোৱা হয়। তাঞ্জোৰ ধাৰাৰ ডাঠ সোণৰ ৰিলিফ কামৰ তুলনাত মহীশূৰ চিত্ৰকলাৰ গেছ’ কামৰ ৰিলিফ কম আৰু জটিল। মহীশূৰ চিত্ৰকলাত গেছ’ক সাধাৰণতে দেৱতাসকলৰ ফ্ৰেম কৰা স্তম্ভ আৰু তোৰণত কাপোৰ, গহনা আৰু স্থাপত্যৰ বিৱৰণৰ জটিল ডিজাইন চিত্ৰিত কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। ছবিখনৰ ওপৰত সোণৰ কামৰ গুৰিটো এতিয়াও আৰ্দ্ৰ হৈ থকা অৱস্থাতে পুৱাৰ ভাগতে কামটো লোৱা হৈছিল, যাতে সোণৰ ফয়েলখন ভালদৰে ধৰি ৰাখিব পৰা যায়। ছবিখন শুকুৱাবলৈ দিয়াৰ পাছত ছবিখন পাতল কাগজেৰে ঢাকি কাছলুপাদা কল্লু নামেৰে জনাজাত কোমল গ্লেজিং শিলেৰে ঘঁহি ঘঁহি গ্লেজিং কৰা হৈছিল। পাতল কাগজখন আঁতৰোৱাৰ সময়ত ছবিখন উজ্জ্বলভাৱে জিলিকি উঠিছিল আৰু সোণ আৰু বিভিন্ন ৰঙৰ সংমিশ্ৰণেৰে উজ্জ্বল দেখা গৈছিল।^১

পঢ়িব পাৰে

• Kossak, Steven. (1997). Indian court painting, 16th-19th century.. The Metropolitan Museum of Art. ISBN 0870997831 (see index: p. 148-152)
• Welch, Stuart Cary. (1985). India: art and culture, 1300-1900. The Metropolitan Museum of Art. ISBN 9780944142134

বাহ্যিক সংযোগ

• History and facts about Mysore paintings