সত্ৰীয়া চিত্ৰকলা

সত্ৰীয়া চিত্ৰকলা অসমত গঢ় লোৱা এক স্বতন্ত্ৰ চিত্ৰধাৰা, যি বিশেষকৈ সত্ৰ-কেন্দ্ৰিক ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক পৰিৱেশত বিকশিত হৈছিল। সত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ সূচনা শ্ৰীমন্ত শঙ্কৰদেৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ধৰা হয়; সেইবাবে সত্ৰ-সম্পৃক্ত কলাৰ এটা নাম “শঙ্কৰী কলা”—শঙ্কৰদেৱৰ নামৰ সৈতে জড়িত। সত্ৰীয়া চিত্ৰকলাই অসমৰ প্ৰাচীন চিত্ৰ ঐতিহ্যৰ ধাৰাবাহিকতাত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ঠাই অধিকাৰ কৰে আৰু অসমীয়া দৃশ্যকলাৰ ইতিহাস অনুধাৱনত সচিত্ৰ পুথিসমূহক মুখ্য প্ৰমাণ-উৎস হিচাপে বিবেচনা কৰা হয়।

পটভূমি আৰু ঐতিহাসিক প্ৰসঙ্গ

অসমৰ চিত্ৰকলাৰ ইতিহাস “প্ৰাচীন” বুলি উল্লেখ কৰা হয়। কিছুমান উৎস-উল্লিখিত তথ্য অনুসৰি শঙ্কৰদেৱৰ পূৰ্বেও অসমত চিত্ৰকলাৰ উপস্থিতি আছিল। এক মতে, সপ্তদশ শতিকাৰ মাজভাগত হিউৱেন-চাং-এ কামৰূপৰজাৰ ৰাজপ্ৰাসাদত চিত্ৰ থকা বুলি উল্লেখ কৰিছিল বুলি কোৱা হয়। আনহাতে বাণভট্টৰ ‘হৰ্ষচৰিত’ত কামৰূপাধিপতি ভাস্কৰ বৰ্মণে কনৌজৰ ৰজা হৰ্ষলৈ ৰং আৰু চিত্ৰাঙ্কনৰ সা-সঁজুলি পঠাইছিল বুলি উল্লেখ আছে।

শঙ্কৰদেৱে একাধিকবাৰ ভাৰত ভ্ৰমণ কৰিছিল বুলি উল্লেখ পোৱা যায়। চৰিতপুথিৰ মতে, ‘চিহ্নযাত্ৰা’ ভাওনাৰ বাবে তেওঁ তুলাপাতত “সাত বৈকুণ্ঠ” পট নিজে আঁকিছিল; কিন্তু উক্ত চিত্ৰৰ নমুনা বৰ্তমান উপলব্ধ নহয় বুলি উল্লেখ আছে। শঙ্কৰদেৱৰ সৈতে সম্পৰ্কিত এই ধাৰাই পৰৱৰ্তীকালে “সত্ৰীয়া/শঙ্কৰী চিত্ৰকলা” নামেৰে পৰিচিত হৈছিল বুলি কোৱা হয়।

উৎস আৰু মাধ্যম: সচিত্ৰ পুথি

সত্ৰীয়া চিত্ৰকলাৰ বিষয়ে বুজিবলৈ মুখ্যত পুৰণি সচিত্ৰ পুথিসমূহেই প্ৰধান আধাৰ বুলি কোৱা হয়। এই পুথিসমূহৰ কিছুমান সাঁচিপাতত আৰু কিছুমান তুলাপাতত অংকিত হৈছিল। আন এক উল্লেখযোগ্য তথ্য অনুসৰি শিৱসাগৰত দেখা ‘নাম-ঘোষা’ আৰু ‘আহোম জ্যোতিষ’ পুথিদুখনৰ চিত্ৰ মুগা কাপোৰৰ ওপৰত অঁকা বুলি কোৱা হৈছে।

সচিত্ৰ পুথিৰ উদাহৰণ হিচাপে সাধাৰণতে তলৰ শিৰোনামসমূহ উল্লেখিত—

• ‘চিত্ৰভাগৱত (দশমস্কন্ধ)’
• ‘লৱ-কুশৰ যুদ্ধ’
• ‘দঙ্গী-ৰাজবংশাৱলী’
• ‘বনমালীদেৱৰ চৰিত’
• ‘কুমাৰ হৰণ’
• ‘শঙ্খচূড় বধ’
• ‘গীতগোবিন্দ’
• ‘ৰামায়ণ (সুন্দকাণ্ড, লঙ্কা কাণ্ড)’
• ‘কল্কী পুৰাণ’
• ‘আনন্দ লহৰী’
• ‘হস্তীবিদ্যাৰ্ণৱ’
• ‘ধৰ্মপুৰাণ’
• ‘মহাভাৰত (ৰামসৰস্বতী বিৰচিত)’
• ‘কৈলাস পৰ্ব’
• ‘মদ্ভাগৱত (একাদশ স্কন্ধ)’
• ‘অজামিল উপাখ্যান’
• ‘সমুদ্ৰ মন্থন’
• ‘নাম-ঘোষা’
• ‘আহোম-জ্যোতি’

শৈলী-লক্ষণ আৰু দৃশ্যভাষা

সত্ৰীয়া চিত্ৰকলাত ৰঙৰ ব্যৱহাৰত সৰলতা দেখা যায় বুলি উল্লেখ আছে। পুৰণি পদ্ধতিত ব্যৱহৃত ৰঙ-সামগ্ৰীসমূহৰ ভিতৰত হেঙুল, হাইতাল, নীল, কাজল, শিলিখা ৰস, ধল/খৰিমাটি আদি উল্লেখযোগ্য। (বিতৰ্কিত) কিছুমান বৰ্ণনাত “পাৰ্বতীৰ ৰং” সাধাৰণতে ৰঙা, নীলা, সচীয়া আৰু ধোঁৱা বৰণ বুলি উল্লেখ দেখা যায়; বাক্যাংশটো ধৰণগতভাৱে অস্পষ্ট বুলিও ধৰা হয়।

মানৱ-অংকনত পুৰুষ আৰু স্ত্ৰীৰ মুখ সাধাৰণতে এফাল দেখাকৈ (প্ৰোফাইল ধৰণে) অঁকা হয় বুলি কোৱা হৈছে; তথাপি কিছুমান ক্ষেত্ৰত মুখ অঁকাৰ নিয়মত ব্যতিক্ৰমো দেখা যায় বুলি উল্লেখিত। চকু-নাক-মুখ আদি অঙ্গ-প্ৰত্যঙ্গ শিল্পশাস্ত্ৰৰ নির্দেশ অনুসৰি অঁকাৰ চেষ্টা আছিল বুলি ধাৰণা প্ৰকাশ কৰা হৈছে। কিছুমান বৰ্ণনাত ৰাজপুত চিত্ৰৰ আৰ্হিৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা বুলি উল্লেখ পোৱা যায়; লগতে পুৰুষৰ সাজ-পাৰ আৰু মূৰৰ পাগীয়া মোগলী ধৰণৰ বুলি কোৱা হৈছে। তিৰোতাৰ খোপা আৰু বেণী—দুয়ো ধৰণ দেখা যায় বুলি উল্লেখ আছে।

পটভূমি অংকনত আকাশ/পানী/ঘাঁহনি একোবখলা ৰঙেৰে ভৰাই, ওপৰত বগা বা কলা ৰেখাৰে আকাৰ নিৰ্দ্ধাৰণ কৰাৰ বৰ্ণনা আছে। পশু-পক্ষী চিত্ৰিত কৰাত আন্তৰিকতা দেখা যায় বুলি অনুমান কৰা হৈছে। সিংহাসন, শৰাই আদি বস্তু অংকনত স্থানীয় প্ৰভাৱ স্পষ্ট বুলি উল্লেখ কৰা হয়, আৰু সিংহাসনত বা এককভাবে অঁকা “উৰণীয়া সিংহ” চিত্ৰৰ প্ৰাচুৰ্য আছে বুলি কোৱা হৈছে। (বিতৰ্কিত) এক অনুমান অনুসৰি উৰণীয়া সিংহৰ চিত্ৰত মঙ্গোলীয় চিত্ৰৰ প্ৰভাৱ থাকিব পাৰে; লগতে উৰণীয়া সিংহৰ মুখত চীন ড্ৰেগনৰ মুখৰ সৈতে কিছু সাদৃশ্য দেখা যায় বুলি উল্লেখ আছে। মগৰৰ ক্ষেত্ৰতো তেনে লক্ষণ থকাৰ কথা কোৱা হৈছে। শিৱসাগৰত দেখা ‘সমুদ্ৰ মন্থন’ সচিত্ৰ পুথিত উটৰ ছবি আছে বুলি উল্লেখো এই শৈলীৰ বিষয়-বৈচিত্ৰ্যলৈ ইংগিত দিয়ে।

কাল-নির্ণয় আৰু বিস্তৃতি

এতিয়ালৈকে পোৱা নমুনাৰ ভিতৰত নগাঁও জিলাৰ বালীসত্ৰৰ ‘সচিত্ৰ ভাগৱত (দশম স্কন্ধ)’ক আটাইতকৈ পুৰণি বুলি কোৱা হয়। উক্ত পুথিখনৰ সঙ্কলন কাল ১৫৩৯ খ্ৰীষ্টাব্দ বুলি নিৰ্ধাৰণ কৰা বুলি উল্লেখ আছে। এই পুথিৰ চিত্ৰসমূহত “বাজপুত কলাৰ আগতীয়া চিত্ৰ”ৰ সৈতে সাদৃশ্য থকা বুলি কোৱা হৈছে; (বিতৰ্কিত) কিছুমান পণ্ডিতৰ মতে ইয়াত অষ্টম শতাব্দীৰ ভাৰতীয় চিত্ৰৰ কিছুমান লক্ষণ বিদ্যমান।

সত্ৰীয়া চিত্ৰকলাৰ এলেকা গড়গাঁও পৰা কোচবিহাৰলৈ বিস্তৃত আছিল বুলি কোৱা হয়। মহাৰাজ ৰুদ্ৰসিংহৰ শাসনকালত এই চিত্ৰকলাই “চৰম উৎকৰ্ষ” লাভ কৰিছিল বুলি উল্লেখিত। সত্ৰৰ বাহিৰতো সত্ৰীয়া চিত্ৰকলাৰ চৰ্চা হৈছিল বুলি কোৱা হৈছে; উদাহৰণস্বৰূপে বৰৰজা প্ৰমথেশ্বৰী দেৱীৰ নিৰ্দেশত ‘আনন্দ লহৰী’ চিত্ৰিত হৈছিল বুলি উল্লেখ আছে।

বিষয়বস্তু, চিত্ৰকৰ আৰু পুথি-প্ৰথা

সচিত্ৰ পুথিৰ অধিকাংশ চিত্ৰ বৈষ্ণৱ সাহিত্যৰ আখ্যানভিত্তিক বুলি উল্লেখ কৰা হয়; বিশেষকৈ শ্ৰীকৃষ্ণ আৰু শ্ৰীৰামচন্দ্ৰক কেন্দ্ৰ কৰি বহু চিত্ৰ আঁকা হৈছিল বুলি কোৱা হৈছে। আনফালে ‘আনন্দ লহৰী’ পুথিৰ চিত্ৰ শাক্ত সাহিত্যভিত্তিক কাহিনীসম্পৰ্কীয় বুলি উল্লেখ আছে। ভোলানাথ দ্বজ প্ৰণীত ‘মহাভাৰতৰ শৈল পৰ্বত’ক “লতাকটা পুথি” বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে; এই পুথিত পাতে পাতে ফুল-পাতৰ নানান নক্সা থাকে আৰু পাতভেদে নক্সা একে নহয় বুলি কোৱা হয়। ‘হস্তীবিদ্যাৰ্ণৱ’ পুথি গজশাস্ত্ৰ; তাত বহু ধৰণৰ হাতীৰ চিত্ৰ অন্তৰ্ভুক্ত বুলি উল্লেখিত।

সচিত্ৰ পুথিত সাধাৰণতে চিত্ৰকৰৰ নাম নাথাকে বুলি কোৱা হয়; বহু ক্ষেত্ৰত লিখকজনেই চিত্ৰকৰ আছিল বুলি উল্লেখ আছে। তথাপি কিছুমান ক্ষেত্ৰত শিল্পীৰ নামো সংৰক্ষিত দেখা যায়—

• ‘হস্তীবিদ্যাৰ্ণৱ’ পুথিৰ চিত্ৰকৰ: দিলবৰ আৰু দোচাই (দিলবৰে মোগল চৰিত্ৰ আৰু দোচাইয়ে আহোম চৰিত্ৰ অঁকা বুলি কোৱা হয়)
• ‘বনমালীদেৱৰ চৰিত’ৰ চিত্ৰকৰ: বিজয় খনিকৰ
• ভাগৱত পুথিৰ চিত্ৰকৰ: বোধ লিগিৰা

(বিতৰ্কিত) আধুনিক কিছুমান সমালোচকে ব্যাপকতাৰ যুক্তিত সত্ৰীয়া চিত্ৰকলাক “লোক কলা” বুলি আখ্যা দিব খোজে বুলি উল্লেখ আছে; যদিও এই ধাৰাৰ সত্ৰ-কেন্দ্ৰিক শাস্ত্ৰসংলগ্নতা আৰু পুথি-প্ৰথাৰ সৈতে সংযোগৰ প্ৰসংগত এই নামাকৰণ সম্পৰ্কে ভিন্ন মত দেখা যায় বুলি ধৰা যায়।

তাৎপৰ্য

সত্ৰীয়া চিত্ৰকলা অসমৰ ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক পৰিমণ্ডলত গঢ় লোৱা পুথি-আশ্ৰয়ী চিত্ৰধাৰা, যাৰ জৰিয়তে অসমীয়া সমাজত আখ্যান, আচাৰ, বস্ত্ৰাভৰণ, স্থানীয় উপকৰণ আৰু দৰ্শন-চেতনা একেলগে দৃশ্যমান ৰূপ লাভ কৰিছে। সচিত্ৰ পুথিসমূহৰ সংৰক্ষণ আৰু অধ্যয়ন এই শৈলীৰ ইতিহাস, শৈলী-লক্ষণ আৰু আঞ্চলিক বিস্তৃতি বুজিবলৈ মুখ্য সহায়ক।

আৰু চাওক

• অসম
• সত্ৰ
• হিউৱেন-চাং