ভূপাল

ভূপাল হৈছে ভাৰতীয় ৰাজ্য মধ্য প্ৰদেশৰ ৰাজধানী চহৰ আৰু ভূপাল জিলা তথা ভূপাল বিভাগ—দুয়োটাৰে প্ৰশাসনিক মুখ্য কাৰ্যালয়।^১ চহৰখনৰ সীমাৰ ওচৰে-পাঁজৰে থকা বিভিন্ন প্ৰাকৃতিক আৰু কৃত্ৰিম হ্ৰদৰ উপস্থিতিৰ বাবে ভূপালক হ্ৰদৰ চহৰ বুলি জনা যায়।^২ হ্ৰদসমূহে চহৰখনৰ প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে ভূপালৰ পৰিৱেশগত বৈশিষ্ট্যতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। এই কাৰণেই ভূপালক ভাৰতৰ অন্যতম সেউজীয়া চহৰ হিচাপেও গণ্য কৰা হয়।^৩

জনসংখ্যাৰ ভিত্তিত ভূপাল ভাৰতৰ ১৬তম বৃহৎ চহৰ আৰু বিশ্বৰ ১৩১তম বৃহৎ চহৰ আছিল।^৪ মধ্যপ্ৰদেশ গঠন হোৱাৰ পিছত ভূপাল ছেহোৰ জিলাৰ অন্তৰ্গত আছিল। ১৯৭২ চনত ছেহোৰ জিলাৰ বিভাজন কৰি এক নতুন জিলা গঠন কৰা হয় আৰু সেই নতুন জিলাৰ নাম ৰখা হয় ভূপাল জিলা।

প্ৰায় ১৭০৭ চনৰপৰা বিকশিত হৈ অহা ভূপাল চহৰখন পূৰ্বৰ ভূপাল ৰাজ্যৰ ৰাজধানী আছিল। ভূপাল ৰাজ্য আছিল ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ এখন দেশীয় ৰাজ্য, যিখন ভূপালৰ নবাবসকলৰদ্বাৰা শাসিত হৈছিল। ভাৰত স্বাধীন হোৱাৰ পূৰ্বলৈকে এই নবাবসকলেই ভূপাল ৰাজ্যৰ শাসনভাৰ বহন কৰিছিল। ভাৰত ১৯৪৭ চনৰ ১৫ আগষ্টত স্বাধীনতা লাভ কৰে। স্বাধীনতাৰ পিছত ভূপাল ভাৰতৰ সৈতে চামিল হোৱা শেষৰফালৰ দেশীয় ৰাজ্যসমূহৰ অন্যতম আছিল। ভূপালৰ শাসকে ভাৰত চৰকাৰৰ সৈতে চামিলনামা স্বাক্ষৰ কৰি ভাৰতীয় চৰকাৰৰ অধীনলৈ আহে আৰু ১৯৪৯ চনৰ ১ মে'ত ভূপাল ভাৰতীয় ৰাজ্য হিচাপে পৰিগণিত হয়।

পাকিস্তানৰপৰা অহা সিন্ধী শৰণাৰ্থীসকলক ভূপাল চহৰৰ পশ্চিম প্ৰান্তৰ উপনগৰ বৈৰাগড়ত বসতি স্থাপন কৰিবলৈ ঠাই দিয়া হৈছিল।

ভূপালৰ অৰ্থনীতিৰ এক শক্তিশালী আৰু বহুমুখী ভিত্তি আছে। চহৰখনত বহুতো বৃহৎ আৰু মজলীয়া উদ্যোগ গঢ় লৈ উঠিছে, যিবোৰে ইয়াৰ ঔদ্যোগিক আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ইন্দোৰৰ সৈতে ভূপাল মধ্যপ্ৰদেশৰ কেন্দ্ৰীয় বিত্তীয় আৰু অৰ্থনৈতিক স্তম্ভসমূহৰ অন্যতম। মধ্যপ্ৰদেশৰ অৰ্থনীতি আৰু পৰিসংখ্যা সঞ্চালকালয়ে ভূপালৰ নামমাত্ৰ জিডিপি ৪৪,১৭৫ কোটি টকা (২০২০–২১) বুলি অনুমান কৰিছিল।

এখন Y-শ্ৰেণীৰ চহৰ হিচাপে,^৫ ভূপালত ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ বিভিন্ন শিক্ষা আৰু গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান তথা গুৰুত্বপূৰ্ণ স্থাপনা অৱস্থিত। ইয়াৰ ভিতৰত ভাৰতীয় মহাকাশ গৱেষণা সংস্থা (ISRO)-ৰ মাষ্টাৰ কণ্ট্ৰ'ল ফেচিলিটি,^৬ BHEL আৰু AMPRI উল্লেখযোগ্য। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ বহুতো প্ৰতিষ্ঠান ভূপালত অৱস্থিত। সেইসমূহৰ ভিতৰত IISER, MANIT, SPA, AIIMS, NLIU, IIFM, NIFT, NIDMP আৰু IIIT উল্লেখযোগ্য। IIIT বৰ্তমান MANIT-ৰ ভিতৰত থকা এটা অস্থায়ী চৌহদৰপৰা কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰি আছে।

ভূপাল চহৰত ৰিজিঅ'নেল ছায়েন্স চেণ্টাৰ, ভূপালো অৱস্থিত। এইটো নেচনেল কাউন্সিল অৱ ছায়েন্স মিউজিয়ামছ (NCSM)-ৰ এটা সাংগঠনিক একক।

১৯৮৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত ভূপাল দুৰ্ঘটনাৰ পিছত ভূপাল চহৰে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰে। সেই সময়ত Union Carbide-ৰ এটা কীটনাশক নিৰ্মাণ কাৰখানাৰপৰা (বৰ্তমান Dow Chemical Company-ৰ মালিকানাধীন) মূলতঃ মিথাইল আইছ'চায়ানেটেৰে গঠিত মাৰাত্মক গেছৰ এক মিশ্ৰণ নিৰ্গত হৈছিল। ইয়াৰ ফলত ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ ঔদ্যোগিক দুৰ্ঘটনাসমূহৰ অন্যতম সংঘটিত হয়।^৭ ভূপাল দুৰ্ঘটনা আজিও সামাজিক-ৰাজনৈতিক বিতৰ্কৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ আছে আৰু ভূপালৰ জনসাধাৰণৰ বাবে এক লজিষ্টিক প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে অব্যাহত আছে।^৮

ভূপালক স্মাৰ্ট চিটিজ মিছনৰ অধীনত স্মাৰ্ট চহৰ হিচাপে উন্নয়ন কৰিবলৈ নিৰ্বাচিত কৰা প্ৰথম বিশখন ভাৰতীয় চহৰৰ (প্ৰথম পৰ্যায়) অন্যতম হিচাপে বাছনি কৰা হৈছিল।^৯ ২০১৭, ২০১৮ আৰু ২০১৯—এই একেৰাহে তিনিটা বছৰত ভূপালক ভাৰতৰ আটাইতকৈ পৰিষ্কাৰ ৰাজ্যিক ৰাজধানী চহৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছিল।^১০ ২০২৩ চনত ভূপালে ৫-তাৰকা আৱৰ্জনামুক্ত চহৰ (GFC)ৰ স্বীকৃতিও লাভ কৰে, যাৰ ফলত সেই বছৰত ভূপাল দেশৰ আটাইতকৈ পৰিষ্কাৰ ৰাজ্যিক ৰাজধানী চহৰ হিচাপে পৰিগণিত হয়।^১১

নামৰ উৎপত্তি

ভূপালৰ নাম কিংবদন্তিসম প্ৰাচীন ৰজা ৰজা ভোজৰ নামৰ সৈতে সম্পৰ্কিত বুলি ধৰা হয়। ‘ভো’ সম্ভৱতঃ তেওঁৰ নামৰপৰা উদ্ভৱ হোৱা বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ উপৰি ‘পাল’ শব্দৰ অৰ্থ ‘বান্ধ’ বা ‘জলাধাৰ’, যিয়ে চহৰখনৰ বহুতো হ্ৰদৰ উপস্থিতিৰ সৈতে সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে। সেয়েহে ভূপাল নামৰ উৎপত্তিৰপৰা এইটো বুজাব পাৰে যে নামটোৰ অৰ্থ ‘ৰজা ভোজৰ চহৰ’ অথবা ‘হ্ৰদৰ চহৰ’, যাৰ এটা দিশ ৰজাজনৰ সৈতে থকা ঐতিহাসিক সম্পৰ্ক আৰু আনটো দিশ চহৰখনৰ বহুতো জলাশয়ৰ সৈতে জড়িত।^১২

ইতিহাস

প্ৰাৰম্ভিক ইতিহাস

লোককথা অনুসৰি, ভূপাল ১১শ শতিকাত পৰমাৰ বংশৰ ৰজা ভোজৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। তেওঁ ধাৰত থকা নিজৰ ৰাজধানীৰপৰা ৰাজ্য শাসন কৰিছিল। এই মত অনুসৰি, ৰজাৰ মন্ত্ৰীয়ে নিৰ্মাণ কৰা এটা বান্ধৰ (পাল) নামৰ সৈতে সম্পৰ্কিত হৈ ভূপালৰ প্ৰাৰম্ভিক নাম ভোজপাল আছিল।^১৩ আন এটা মত অনুসৰি, চহৰখনৰ নাম ভূপাল (বা ভুপাল) নামৰ আন এজন ৰজাৰ নামেৰে ৰখা হৈছিল।^{১৪১৫১৬} আন এক মত অনুসৰি, ৰজা ভোজ কুষ্ঠৰোগত আক্ৰান্ত হৈছিল। তেওঁৰ চিকিৎসকে তেওঁক ৩৬৫খন নদীৰ পানীৰে এটা হ্ৰদ নিৰ্মাণ কৰি প্ৰতিদিনে সেই হ্ৰদত স্নান কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছিল। যেতিয়া তেনে এটা হ্ৰদ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, তেতিয়া ইয়াক ভোজ তাল [অথবা ভোজৰ হ্ৰদ] বুলি কোৱা হৈছিল। ক্ৰমান্বয়ে মানুহে চহৰখনক ভোজপাল বুলি ক'বলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু অৱশেষত নামটো ভূপাললৈ ৰূপান্তৰিত হয়।^১৭

১৭শ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে ভূপাল গঢ়া বা গোণ্ড ৰাজ্যৰ অন্তৰ্গত এখন সৰু গাঁও আছিল। আধুনিক ভূপাল চহৰখন দোস্ত মহম্মদ খান (১৬৬০–১৭২৬)ৰদ্বাৰা প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।^১৮ তেওঁ পাষ্টুন লোক বা পাষ্টুন সম্প্ৰদায়ৰ এজন সৈনিক আছিল আৰু মোগল সেনাবাহিনীত সেৱা আগবঢ়াইছিল।^১৯ সম্ৰাট ঔৰংজেবৰ মৃত্যুৰ পাছত ৰাজনৈতিকভাৱে অস্থিৰ মালৱা অঞ্চলত খান স্থানীয় সামন্তপ্ৰধানসকলক ভাড়াতীয়া সৈনিক হিচাপে সামৰিক সেৱা আগবঢ়াবলৈ আৰম্ভ কৰে। ১৭০৯ চনত তেওঁ বেৰাছিয়া সম্পত্তিৰ ইজাৰা গ্ৰহণ কৰে আৰু পিছলৈ অঞ্চলটোৰ কেইবাটাও ভূ-খণ্ড নিজৰ অধীনলৈ আনি ভূপাল ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে।^২০ ভাড়াতীয়া সামৰিক সেৱাৰ বিনিময়ত খানক গোণ্ড ৰাণী কমলাপতীয়ে ভূপালৰ ভূ-খণ্ড প্ৰদান কৰিছিল। ৰাণীগৰাকীৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁ তেওঁৰ ৰাজ্য নিজৰ অধীনলৈ আনে।^২১ ১৭২০-ৰ দশকত তেওঁ গাঁওখনত ফতেহগড় দুৰ্গ নিৰ্মাণ কৰে। পৰৱৰ্তী কেইটামান দশকত এই দুৰ্গক কেন্দ্ৰ কৰি বসতিৰ বিকাশ ঘটে আৰু ক্ৰমান্বয়ে ই ভূপাল চহৰলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।

মাৰাঠা শাসন (১৭৩৭–১৮১৮)

ভূপাল আৰু ইয়াৰ ওচৰৰ অঞ্চলসমূহকো সামৰি লোৱা মালৱা অঞ্চল মাৰাঠাসকলৰ নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহে। মোগল সাম্ৰাজ্য–হায়দৰাবাদৰ নিজাম, ভূপালৰ নবাবে সংযুক্ত সেনাবাহিনীক মহান পেচোৱা বাজীৰাও প্ৰথমমে ভূপালৰ যুদ্ধত (১৭৩৭)]] নিৰ্ণায়কভাৱে পৰাস্ত কৰাৰ পাছত এই অঞ্চল মাৰাঠা নিয়ন্ত্ৰণলৈ আহিছিল।^২২

ভূপাল ৰাজ্য (১৭০৭–১৯৪৭)

১৭০৭ চনত দোস্ত মহম্মদ খানে ৰাজ্যখন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। তেওঁ মোগল সাম্ৰাজ্যৰ সেনাবাহিনীৰ এজন পাষ্টুন সৈনিক আছিল। সম্ৰাট ঔৰংজেবৰ মৃত্যুৰ পাছত তেওঁ ভাড়াতীয়া সৈনিক হিচাপে কাম কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে আৰু পৰৱৰ্তী সময়ত কেইবাটাও ভূ-খণ্ড নিজৰ অধীনলৈ আনি নিজৰ জাগীৰ গঢ়ি তোলে। প্ৰতিষ্ঠাৰ কিছুদিন পাছতে, ১৭২৩ চনত ৰাজ্যখন হায়দৰাবাদৰ নিজামৰ অধীনস্থ হয়। ১৭৩৭ চনত মাৰঠাসকলে মোগল আৰু ভূপালৰ নবাবক ভূপালৰ যুদ্ধত পৰাস্ত কৰে আৰু তাৰ পিছত ৰাজ্যখনৰপৰা কৰ বা খাজনা সংগ্ৰহ কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰে।^২৩

১৮১৮ চনত ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ সৈতে এখন চুক্তি স্বাক্ষৰ কৰাৰ পাছত (নজৰ মহম্মদ খানৰ শাসনকালত, ১৮১৬–১৮১৯) ভূপাল এখন দেশীয় ৰাজ্যত পৰিণত হয়।^১৮২৪ ১৮১৯ চনৰপৰা ১৯২৬ চনলৈকে ৰাজ্যখন ব্ৰিটিছৰ অধীনস্থতা স্বীকাৰ কৰি চাৰিগৰাকী মহিলা শাসকৰদ্বাৰা শাসিত হৈছিল। সেই সময়ৰ ৰাজকীয় ইতিহাসত এনে শাসন এক ব্যতিক্ৰমী ঘটনা আছিল। কুদছিয়া বেগম আছিল প্ৰথম মহিলা শাসক। তেওঁ ১৮১৯ চনৰপৰা ১৮৩৭ চনলৈ শাসন কৰিছিল। তেওঁৰ পিছত তেওঁৰ নাতিনীয়েক ভূপালৰ চুলতান শ্বাহ জাহান শাসক হয়। ১৮৪৪ চনৰপৰা ১৮৬০ চনলৈ শাহ জাহান নাবালিকা হৈ থকাৰ সময়ত তেওঁৰ মাতৃ ছিকন্দৰে (কুদছিয়াৰ একমাত্ৰ কন্যা) প্ৰতিনিধি শাসক হিচাপে ৰাজ্য শাসন কৰে।

আকৰ্ষণীয়ভাৱে, ১৮৫৭ চনৰ বিদ্ৰোহৰ সময়ত ছিকন্দৰে ব্ৰিটিছসকলক সমৰ্থন কৰিছিল। ইয়াৰ বাবে ১৮৫৮ চনত তেওঁক ৰজা হিচাপে ঘোষণা কৰি সন্মানিত কৰা হয়। তেওঁক অধিক সন্মান প্ৰদান কৰিবলৈ ১৯টা তোপধ্বনিৰে অভিবাদন জনোৱা হৈছিল আৰু তেওঁক ‘গ্ৰেণ্ড ক্ৰছ অৱ দ্য ষ্টাৰ অৱ ইণ্ডিয়া’ প্ৰদান কৰা হৈছিল। এই সন্মানে তেওঁক নাইট উপাধি লাভ কৰা এগৰাকী ব্ৰিটিছ ব্যক্তিৰ সমমৰ্যাদা প্ৰদান কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত সেই সময়ত ৰাণী ভিক্টোৰিয়াৰ বাহিৰে সমগ্ৰ ব্ৰিটিছ সাম্ৰাজ্যৰ একমাত্ৰ মহিলা নাইট হিচাপে তেওঁ পৰিগণিত হৈছিল। তুলনামূলকভাৱে কম গুৰুত্বপূৰ্ণ আন কিছুমান পুৰস্কাৰৰ ভিতৰত তেওঁ পূৰ্বতে হেৰুৱাই পেলোৱা এটা ভূ-খণ্ডো পুনৰ লাভ কৰিছিল।^১৭

ছিকন্দৰে ১৮৬৮ চনলৈকে শাসন কৰে। তাৰ পিছত শাহ জাহানে তেওঁৰ উত্তৰাধিকাৰী হৈ ১৯০১ চনলৈকে বেগম হিচাপে শাসন কৰে। ১৯০১ চনত শাহ জাহানৰ কন্যা কৈখুছৰৌ জাহান বেগম হয় আৰু ১৯২৬ চনলৈকে শাসন কৰে। তেওঁ মহিলা উত্তৰাধিকাৰী শাসনৰ ধাৰাৰ শেষৰগৰাকী শাসক আছিল। ১৯২৬ চনত তেওঁ নিজৰ পুত্ৰ হামিদুল্লাহ খানৰ সপক্ষে সিংহাসন ত্যাগ কৰে। হামিদুল্লাহ খানে ১৯৪৭ চনলৈ শাসন কৰে আৰু তেওঁ ভূপালৰ সাৰ্বভৌম নবাবসকলৰ শেষৰগৰাকী শাসক আছিল। বেগমসকলৰ শাসনকালত চহৰখনত জলযোগান ব্যৱস্থা, ৰে'লপথ, ডাক ব্যৱস্থা আৰু ১৯০৭ চনত গঠিত এখন পৌৰসভা স্থাপন কৰা হৈছিল।^২৫

স্বাধীনতাৰ পিছত

ভূপাল ৰাজ্য আছিল মুছলমান শাসকৰ অধীনত থকা দ্বিতীয় বৃহত্তম দেশীয় ৰাজ্য; প্ৰথমখন আছিল হায়দৰাবাদ। ১৯৪৭ চনত ভাৰতে স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পাছত শেষৰগৰাকী নবাবে ভূপালক এখন পৃথক একক হিচাপে ৰখাৰ ইচ্ছা প্ৰকাশ কৰে। ১৯৪৮ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত নবাবৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন আৰম্ভ হয় আৰু ইয়াৰ ফলত শংকৰ দয়াল শৰ্মাকে ধৰি কেইবাগৰাকীও বিশিষ্ট নেতাক গ্ৰেপ্তাৰ কৰা হয়। পিছত ৰাজনৈতিক বন্দীসকলক মুকলি কৰি দিয়া হয় আৰু ১৯৪৯ চনৰ ৩০ এপ্ৰিলত নবাবে ভূপালক ভাৰতীয় সংঘৰ সৈতে একত্ৰীকৰণৰ চুক্তিত স্বাক্ষৰ কৰে।^২৬ ১৯৪৯ চনৰ ১ জুনত ভূপাল ৰাজ্য ভাৰত চৰকাৰৰ সংঘীয় চৰকাৰৰ অধীনলৈ আহে।

১৯৮৪ চনত ভূপাল

১৯৮৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহৰ আৰম্ভণিতে ভূপালত থকা Union Carbide-ৰ এটা কীটনাশক নিৰ্মাণ কাৰখানাৰপৰা প্ৰায় ৩২ টন বিষাক্ত গেছ নিৰ্গত হয়। ইয়াৰ ভিতৰত মিথাইল আইছ'চায়ানেট (MIC) গেছো আছিল। এই ঘটনাই সেই সময়লৈকে বিশ্বৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ ঔদ্যোগিক দুৰ্ঘটনাৰ সৃষ্টি কৰে।^২৭

আৰম্ভণিতে চৰকাৰীভাৱে মৃত্যুৰ সংখ্যা প্ৰায় ৪,০০০ বুলি লিপিবদ্ধ কৰা হৈছিল। মধ্যপ্ৰদেশ চৰকাৰৰ এখন প্ৰতিৱেদনত ৩,৭৮৭জন লোকৰ মৃত্যু হোৱা বুলি উল্লেখ কৰা হৈছিল।^২৮ আনহাতে, আন কিছুমান অনুমান অনুসৰি এই দুৰ্ঘটনা আৰু ইয়াৰ ফলত পৰৱৰ্তী সপ্তাহ আৰু বছৰবোৰত সৃষ্টি হোৱা চিকিৎসাজনিত জটিলতাৰ বাবে মৃত্যুৰ সংখ্যা যথেষ্ট বেছি, প্ৰায় ১৫,০০০জন আছিল।^৭ Union Carbide-এ এই অধিক মৃত্যুৰ সংখ্যাৰ অনুমানক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল। অৱশ্যে, বিপুলসংখ্যক ৰোগী একেলগে চিকিৎসাৰ বাবে অহাৰ ফলত চহৰখনৰ চিকিৎসা কৰ্মীসকলে মৃত্যুৰ তথ্য যথাযথভাৱে লিপিবদ্ধ কৰিব পৰা নাছিল। এই দুৰ্ঘটনাৰ প্ৰভাৱ আজিও মানসিক আৰু স্নায়ৱিক অক্ষমতা, অন্ধত্ব, ছালৰ সমস্যা, দৃষ্টিশক্তিৰ সমস্যা, শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত সমস্যা আৰু জন্মগত বিকাৰৰ ৰূপত অব্যাহত আছে।^{২৯৩০৩১} আইনজীৱী, শিক্ষাবিদ আৰু সাংবাদিকসকলে এই দুৰ্ঘটনাক পৰিৱেশহত্যা (ecocide) হিচাপে অভিহিত কৰিছে।^{৩২৩৩৩৪}

কাৰখানাৰ স্থানৰ ওচৰৰ মাটি আৰু ভূ-গৰ্ভস্থ পানী বিষাক্ত আৱৰ্জনাৰ ফলত দূষিত হৈছে।^৩১৩৫ ভূপাল দুৰ্ঘটনা আজিও সামাজিক-ৰাজনৈতিক বিতৰ্কৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ হৈ আছে। পৰিৱেশ দূষণ পৰিষ্কাৰ কৰা আৰু দুৰ্ঘটনাত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলৰ পুনৰ্বাসনৰ কামে ভূপালৰ জনসাধাৰণৰ বাবে এতিয়াও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰত্যাহ্বান হিচাপে অব্যাহত আছে।^৮ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে Union Carbide আৰু অন্যান্য সংশ্লিষ্ট প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰপৰা ১৯৮৯ চনত নিৰ্ধাৰিত ৪৭০ নিযুত মাৰ্কিন ডলাৰৰ পূৰ্বৰ নিষ্পত্তিৰ পৰিমাণৰ উপৰি গেছ দুৰ্ঘটনাত ক্ষতিগ্ৰস্ত লোকসকলক ক্ষতিপূৰণ প্ৰদানৰ বাবে অতিৰিক্ত ₹৭৮.৪৪ বিলিয়ন ধন সংগ্ৰহৰ নিৰ্দেশ দিবলৈ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ওচৰত আবেদন জনাইছে।^৩৬

ঔদ্যোগিক দুৰ্ঘটনাটো সংঘটিত হোৱা স্থানটো দুৰ্ঘটনাৰ দিনটোৰপৰাই জৰাজীৰ্ণ অৱস্থাত আছে আৰু এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিষ্কাৰ কৰা হোৱা নাই। DOW Chemicals বা চৰকাৰী কৰ্তৃপক্ষ—কোনোপক্ষই এই স্থানটো সম্পূৰ্ণৰূপে পৰিষ্কাৰ কৰিব পৰা নাই। বৰ্তমানো সেই স্থানত ভূ-গৰ্ভস্থ টেংক আৰু মাটিৰ ওপৰত থকা সংৰক্ষণাগাৰত বৃহৎ পৰিমাণৰ মাৰাত্মক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ মজুত হৈ আছে।

ভূগোল

ভূপাল সমুদ্ৰপৃষ্ঠৰপৰা গড়ে ৫০০ মিটাৰ (১,৪০১ ফুট) উচ্চতাত অৱস্থিত আৰু ভাৰতৰ মধ্য অংশত, বিন্ধ্য পৰ্বতমালাৰ উত্তৰ সীমাৰ ঠিক উত্তৰে অৱস্থিত। মালৱা মালভূমিত অৱস্থিত হোৱাৰ বাবে ভূপাল উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চলতকৈ অধিক উচ্চতাত অৱস্থিত। চহৰখনৰ দক্ষিণ দিশে ভূমি ক্ৰমান্বয়ে বিন্ধ্য পৰ্বতমালাৰফালে উচ্চ হৈ গৈছে। ভূপালৰ ভূমিৰ উচ্চতা সকলো ঠাইতে একে নহয় আৰু চহৰখনৰ সীমাৰ ভিতৰত কেইবাটাও সৰু-বৰ পাহাৰ আছে। ভূপালৰ উল্লেখযোগ্য পাহাৰসমূহৰ ভিতৰত উত্তৰ অংশৰ ইদগাহ, আৰে়ৰা আৰু শ্যামলা পাহাৰ আৰু দক্ষিণ অংশৰ কাটাৰা পাহাৰ উল্লেখযোগ্য।

ভূপালত ১৭টা হ্ৰদ আৰু ৫টা জলাধাৰ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বৃহৎ জলাশয়সমূহ হৈছে উচ্চ হ্ৰদ হ্ৰদ(বড়া তালাব) আৰু নিম্ন হ্ৰদ।^৩৭ উচ্চ হ্ৰদটো একাদশ শতিকাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^৩৮ ইয়াৰ জলপৃষ্ঠৰ ক্ষেত্ৰফল ৩৬ বৰ্গ কিলোমিটাৰ আৰু জলগ্ৰহণ অঞ্চলৰ ক্ষেত্ৰফল ৩৬১ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। আনহাতে, নিম্ন হ্ৰদৰ জলপৃষ্ঠৰ ক্ষেত্ৰফল ১.২৯ বৰ্গ কিলোমিটাৰ আৰু জলগ্ৰহণ অঞ্চলৰ ক্ষেত্ৰফল ৯.৬ বৰ্গ কিলোমিটাৰ।^৩৯

শেহতীয়াকৈ ভূপাল পৌৰ নিগমে হ্ৰদসমূহ পৰিষ্কাৰ, সংৰক্ষণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ কামত স্থানীয় নাগৰিকসকলক জড়িত কৰাৰ বাবে এক প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছে।^৪০

ভূপাল চহৰখন মূলতঃ দুটা অংশত বিভক্ত। ইয়াৰে VIP ৰোড আৰু হ্ৰদৰ ওচৰৰ উত্তৰ অংশটো পুৰণি ভূপাল আৰু দক্ষিণ অংশটো নতুন ভূপাল নামেৰে জনাজাত। নতুন ভূপালত বহুতো শ্বপিং মল অৱস্থিত। ভূপালৰ পিনকোডসমূহ ৪৬২০০১ৰপৰা ৪৬২০৫০লৈ বিস্তৃত আৰু এইসমূহ ভূপাল ডাক বিভাগৰ অন্তৰ্গত।^৪১

জলবায়ু

ভূপালত আৰ্দ্ৰ উপক্ৰান্তীয় জলবায়ু দেখা যায়। ইয়াত শীতকাল শীতল আৰু শুকান, গ্ৰীষ্মকাল উষ্ণ আৰু বাৰিষাকাল আৰ্দ্ৰ। গ্ৰীষ্মকাল মাৰ্চ মাহৰ শেষভাগত আৰম্ভ হৈ জুন মাহৰ মাজভাগলৈকে থাকে। এই সময়ছোৱাত গড় উষ্ণতা প্ৰায় ৩০ °C (৮৬ °F) হয়। মে' মাহত গ্ৰীষ্মকালৰ তীব্ৰতা সৰ্বাধিক হয় আৰু এই সময়ছোৱাত সৰ্বোচ্চ উষ্ণতা নিয়মিতভাৱে ৪০ °C (১০৪ °F) অতিক্ৰম কৰে। মে' মাহত সৰ্বোচ্চ নথিভুক্ত উষ্ণতা ২০১৬ চনৰ ১৯ মে'ত ৪৬.৭ °C আছিল আৰু জুন মাহত ২০১৯ চনৰ ৭ জুনত ৪৫.৯ °C নথিভুক্ত হৈছিল। বাৰিষাকাল জুন মাহৰ শেষভাগত আৰম্ভ হৈ ছেপ্টেম্বৰ মাহৰ শেষলৈকে থাকে। এই সময়ছোৱাত প্ৰায় ৪০ ইঞ্চি (১,০২০ মিমি) বৰষুণ হয় আৰু সঘনাই বজ্ৰপাত, ধুমুহা তথা বানপানীৰ সৃষ্টি হয়। এই সময়ছোৱাত গড় উষ্ণতা প্ৰায় ২৫ °C (৭৭ °F) আৰু আৰ্দ্ৰতা যথেষ্ট বেছি থাকে।

নৱেম্বৰ মাহৰ আৰম্ভণিলৈকে উষ্ণতা পুনৰ বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ পিছত শীতকাল আৰম্ভ হয় আৰু ই মাৰ্চ মাহৰ আৰম্ভণিলৈকে থাকে। ভূপালৰ শীতকাল শীতল, যদিও গ্ৰীষ্মকালৰ দৰে অতিশয় আৰামদায়ক নহয়। এই সময়ছোৱাত দৈনিক গড় উষ্ণতা প্ৰায় ১৮ °C (৬৪ °F) থাকে। জানুৱাৰী মাহত শীতকালৰ তীব্ৰতা সৰ্বাধিক হয় আৰু কিছুমান নিশা উষ্ণতা হিমাংকৰ ওচৰলৈ নামি আহিব পাৰে। ভূপালত এতিয়ালৈকে নথিভুক্ত সৰ্বনিম্ন উষ্ণতা ০.৬ °C। বছৰি মুঠ বৰষুণৰ পৰিমাণ প্ৰায় ১,১০১ মিমি (৪৩.৩৫ ইঞ্চি)।

২০২৪ চনৰ ‘স্বচ্ছ বায়ু সৰ্বেক্ষণ’ৰ ফলাফল অনুসৰি, ১০ লাখতকৈ অধিক জনসংখ্যা থকা চহৰসমূহৰ শ্ৰেণীত ভূপালক ভাৰতৰ ষষ্ঠ শ্ৰেষ্ঠ ‘ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিষ্কাৰ বায়ু চহৰ’ হিচাপে স্থান দিয়া হৈছিল।^৪২

হ্ৰদসমূহৰ তালিকা

1. ভোজতাল (বড়া তালাব/উচ্চ হ্ৰদ)
2. ছোটা তালাব (নিম্ন হ্ৰদ)
3. শাহপূৰা হ্ৰদ
4. মটিয়া তালাব (তাজ-উল-মছজিদ, শাহজাহানাবাদত)
5. নৱাব ছিদ্দিক হাছান খান তালাব (মটিয়া তালাবৰ তলত থকা প্ৰথম ধাপৰ হ্ৰদ)
6. মুনশী হুছেইন খান তালাব (মটিয়া তালাবৰ তলত থকা দ্বিতীয় ধাপৰ হ্ৰদ)
7. লেণ্ডিয়া তালাব (ৰাম নগৰ কলনী)
8. সাৰংপানি হ্ৰদ (পিপলানি, BHEL এলেকা)
9. মেনিট লোটাছ হ্ৰদ (মৌলানা আজাদ ৰাষ্ট্ৰীয় প্ৰযুক্তিবিদ্যা প্ৰতিষ্ঠান)
10. জৱাহৰ বাল উদ্যান হ্ৰদ (ৰবিশংকৰ নগৰ, চাৰ ইমলিৰ তলত)
11. বৰডি কলান (ভাদভাদা পথ)
12. প্ৰীত নগৰ হ্ৰদ (বিদিশা বাইপাছ পথ)
13. নাৰিয়ালখেড়া গল্ফ কোৰ্ছ হ্ৰদ (SCEPTA গল্ফ কোৰ্ছ)
14. লাহাৰপুৰ হ্ৰদ
15. মুল্লা সৰোবৰ (বৰকতউল্লাহ বিশ্ববিদ্যালয়, হাবিবগঞ্জ)
16. নেৱৰি তালাব (সঞ্জীৱ নগৰৰ ওচৰৰ অজগৰ তালাব)
17. নিউ জেইল পুখুৰী (অযোধ্যা বাইপাছ পথ)
18. বৈৰাগড় বিসৰ্জন ঘাট (সন্ত হিৰদাৰাম নগৰ)

জলাধাৰসমূহৰ তালিকা

1. কোলাৰ বান্ধ (ভূপাল)|কোলাৰ বান্ধ
2. কেৰৱা বান্ধ
3. কালিয়াছোট বান্ধ
4. হালালি বান্ধ
5. ভাদভাদা বান্ধ
6. হাতাইকেড়া বান্ধ

জনগাঁথনি

২০১১ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি, ভূপাল চহৰৰ জনসংখ্যা (ভূপাল পৌৰ নিগমৰ অধীনস্থ এলেকা) ১,৭৯৮,২১৮ জন। ইয়াৰে ৯৩৬,১৬৮ জন পুৰুষ আৰু ৮৬২,০৫০ জন মহিলা। ২০১১ চনত ভূপাল মহানগৰীয় এলেকাৰ জনসংখ্যা (ভূপাল চহৰৰ বাহিৰলৈও বিস্তৃত নগৰীয়া সমষ্টি) ১,৮৮৬,১০০ জন আছিল।^৪৩ মুঠ কাৰ্যকৰী সাক্ষৰতা হাৰ (৭ বছৰ বা তাতকৈ অধিক বয়সৰ জনসংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত) ৮৫.২৪% আছিল। ইয়াৰে পুৰুষ আৰু মহিলাৰ সাক্ষৰতা হাৰ ক্ৰমে ৮৯.২% আৰু ৮০.১%।^১৩

চৰকাৰ আৰু ৰাজনীতি

ভূপাল একে সময়তে এটা বিভাগ, এখন জিলা আৰু এখন ৰাজ্যৰ ৰাজধানী চহৰৰ নাম।^৪৪ বিভাগটোৰ প্ৰশাসন বিভাগীয় আয়ুক্ত আৰু অতিৰিক্ত আয়ুক্তৰদ্বাৰা পৰিচালিত হয়।^৪৪ এই বিভাগত পাঁচখন জিলা আছে, যাৰ ভিতৰত ভূপাল এখন।^৪৪ ভূপাল জিলা প্ৰশাসনৰ নেতৃত্ব দিয়ে ভূপালৰ জিলা দণ্ডাধীশে, যি জিলাখনৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া হিচাপেও দায়িত্ব পালন কৰে।^৪৫ শেহতীয়া লোকসভা নিৰ্বাচনত ভূপাল লোকসভা সমষ্টিৰপৰা ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টি (বিজেপি)ৰ আলোক শৰ্মা নিৰ্বাচিত হয়। ভূপালত ৰাজ্যখনৰ বিধানসভা অৰ্থাৎ মধ্যপ্ৰদেশ বিধানসভাও অৱস্থিত, য'ত ২৩০জন বিধায়ক থাকে। ষোড়শ আৰু বৰ্তমানৰ বিধানসভাখন ২০২৩ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত নিৰ্বাচিত হৈছিল।^৪৬, বিধানসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা থকা দলটো হৈছে ভাৰতীয় জনতা পাৰ্টী (বিজেপি), যাৰ ১৬৫খন আসন আছে আৰু দলটোৰ নেতৃত্ব দিছে মোহন যাদৱে।^৪৭ ভূপাল জিলাৰপৰা বিধানসভালৈ ৭খন আসন নিৰ্বাচিত হয়। ২০০৮ চনৰ সমষ্টি পুনৰ্নিৰ্ধাৰণ অনুসৰি,^৪৮ ভূপাল চহৰ ৬টা বিধানসভা সমষ্টিৰদ্বাৰা প্ৰতিনিধিত্ব কৰা হয়:^৪৯

ভূপাল বৃহত্তৰ ভূপাল নগৰ সমষ্টিৰো অংশ, যাৰ ২০১১ চনৰ জনসংখ্যা আছিল ১৮,৮৩,৩৮১।^৫০ ভূপালৰ পৌৰ জনসংখ্যা পৰিচালনা কৰা প্ৰথম পৌৰ সংস্থাটো ১৯০৭ চনত তৎকালীন ভূপাল ৰাজ্যত গঠন কৰা হৈছিল আৰু ইয়াক “মজলিছ-ই-ইন্তেজামিয়া” বুলি কোৱা হৈছিল।^৫১ পৌৰ আইন প্ৰণয়নৰ পিছত ১৯১৬ চনত প্ৰথম চহৰ সমীক্ষা সম্পন্ন কৰা হৈছিল।^৫১ ১৯৫৬ চনলৈকে ভূপাল পৌৰসভাৰ সীমাৰ অন্তৰ্গত অঞ্চল অতি সীমিত আছিল; তাৰ পিছত ইয়াৰ সৈতে চাৰিওফালৰ কেইবাখনো গাঁও সংযোজন কৰা হয়।^৫১ ১৯৭৫ চনৰ ভিতৰত পৌৰসভাৰ সীমা ৭১.২৩ বৰ্গ কিলোমিটাৰলৈ বৃদ্ধি পায়।^৫১ ১৯৮৩ চনত ভূপাল পৌৰ পৰিষদে পৌৰ নিগমৰ মৰ্যাদা লাভ কৰে আৰু ইয়াত মুঠ ৫৬টা ৱাৰ্ড আছিল।^৫২

পৌৰ প্ৰশাসন

ভূপাল পৌৰ নিগম (BMC) হৈছে ভূপাল চহৰৰ নাগৰিক সেৱা আৰু প্ৰশাসনিক প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ চোৱা নগৰীয়া স্থানীয় সংস্থা।^৫১ পৌৰ নিগমে ১৯৫৬ চনৰ মধ্যপ্ৰদেশ পৌৰ নিগম আইন^৫৩ আৰু ১৯৬১ চনৰ মধ্যপ্ৰদেশ পৌৰসভা আইন অনুসৰি কাম কৰে।^৫৪৫৫ ২০১৫ চনত কোলাৰ পৌৰসভা ভূপাল পৌৰ নিগমৰ সৈতে একত্ৰিত কৰা হয়; ইয়াৰ পূৰ্বে কোলাৰ পৌৰসভা ভূপাল পৌৰ নিগমৰপৰা পৃথক কৰা হৈছিল।^৫৬ ২০১৯ চনত পৌৰ নিগমটো পুনৰ দুটা নিগমত বিভক্ত কৰাৰ কথা ঘোষণা কৰা হৈছিল আৰু নগৰ প্ৰশাসন তথা গৃহ নিৰ্মাণ বিভাগৰ ওচৰত এই সন্দৰ্ভত এটা প্ৰস্তাৱ দাখিল কৰা হৈছিল। অৱশ্যে, এই প্ৰস্তাৱক মেয়ৰ-ইন-কাউন্সিলে সমালোচনা কৰিছিল।^৫৭ ইয়াৰ উপৰি মেয়ৰক পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰাৰ প্ৰস্তাৱো আগবঢ়োৱা হৈছিল।^৫৮

নগৰ নিগমটোৱে 463 বৰ্গ কি.মি. এলেকা সামৰি লৈছে আৰু ইয়াৰ জনসংখ্যা ১৭,৯৫,৬৪৮ জন।^৫৯ প্ৰশাসনিক উদ্দেশ্যে চহৰখনক ১৪টা অঞ্চল আৰু ৮৫টা ৱাৰ্ডত বিভক্ত কৰা হৈছে আৰু প্ৰতিটো ৱাৰ্ডক পাঁচ বছৰৰ বাবে নিৰ্বাচিত এজন কাউন্সিলৰে প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।^৬০৬১ বিজয়ী ৰাজনৈতিক দলে বিভিন্ন বিভাগৰ দায়িত্ব পালন কৰা সদস্যসকলৰ এখন পৰিষদ নিৰ্বাচন কৰে।^৬২ নিগম আইন অনুসৰি ৱাৰ্ড কমিটী আৰু মহল্লা কমিটী গঠনৰ ব্যৱস্থাও কৰা হৈছে।^৬৩ ২০১৬ চনৰ অক্টোবৰ মাহত দ্য পাইয়নিয়াৰ-এ চহৰখনৰ এখন ৱাৰ্ড কমিটীৰ সভাৰ বিষয়ে প্ৰতিৱেদন প্ৰকাশ কৰিছিল।^৬৪ মধ্য প্ৰদেশ ভাৰতৰ সেইকেইখনমান ৰাজ্যৰ ভিতৰত অন্যতম, য'ত মেয়ৰ-ইন-কাউন্সিল (MIC) ব্যৱস্থা প্ৰচলিত; সেয়েহে ভূপাল পৌৰ নিগমৰ নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিসকলকো MIC হিচাপে সংগঠিত কৰা হয়।^৬৫ BMC-ৰ অধীনত স্বাস্থ্য আৰু পৰিৱেশ; শিক্ষা, সামাজিক ন্যায়, খাদ্য আৰু সংস্কৃতি; পৰিকল্পনা আৰু পুনৰ্বাসন; জনসংযোগ আৰু গ্ৰন্থাগাৰ; অগ্নিনিৰ্বাপক বাহিনী আৰু পৰিবহণ; বিদ্যুৎ; অভিযান্ত্ৰিক; ৰাজহ আৰু প্ৰকল্প; হিচাপ; JnNURM; M.P.U.S.P আৰু সাধাৰণ প্ৰশাসন আদি একাধিক পৌৰ বিভাগ আছে।^৬৬

ভূপাল পৌৰ নিগমৰ ৮৫টা ৱাৰ্ডৰ বাবে নিৰ্বাচন ২০২২ চনৰ ৬ জুলাইত অনুষ্ঠিত হৈছিল।^৬৭ ২০২০ চনৰ ছেপ্টেম্বৰ মাহলৈকে ৱাৰ্ডসমূহৰ সংৰক্ষণ নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল।^৬৮ চহৰখনৰ বৰ্তমানৰ মেয়ৰ হৈছে মালতী ৰায়।^৬৯ ২০১৯ চনত ৰাজ্য চৰকাৰে ১৯৮৮ চনৰপৰা প্ৰযোজ্য হৈ থকা নিয়মসমূহ সলনি কৰি নিৰ্বাচিত কাউন্সিলৰসকলৰদ্বাৰা মেয়ৰক পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত কৰাৰ অনুমতি দিয়ে।^৭০ চহৰখনৰ পৌৰ আয়ুক্ত হৈছে ভি. এছ. চৌধুৰী কোলছানি।^৭১ অতিৰিক্ত পৌৰ আয়ুক্ত হৈছে শশৱন্ত সিং মীনা।^৭২

পৌৰ নিগমে কৰ সংগ্ৰহ, নিৰ্ধাৰিত ৰাজহ, ভাড়াৰপৰা পোৱা আয়, মাচুল আৰু সেৱা ব্যৱহাৰকাৰী মাচুল, ৰাজহ অনুদান আৰু বিনিয়োগ পুঁজিৰপৰা পোৱা আয়ৰ জৰিয়তে ৰাজহ লাভ কৰে।^৭৩ ২০২০–২১ বিত্তীয় বৰ্ষৰ বাবে ₹২,৪৯৫ কোটিৰ বাজেট অনুমোদন কৰা হৈছিল।^৭৪

পৌৰ বিত্ত

আৱাসন আৰু নগৰ পৰিক্ৰমা মন্ত্ৰ্যালয়ৰ CityFinance Portal-ত প্ৰকাশিত বিত্তীয় তথ্য অনুসৰি,^৭৫ ভূপাল পৌৰ নিগমে ২০২২–২৩ বিত্তীয় বৰ্ষত মুঠ ₹১,১৫৪ কোটি (US$১৩৯ মিলিয়ন) ৰাজহ লাভ আৰু ₹১,০৫১ কোটি (US$১২৭ মিলিয়ন) মুঠ ব্যয় নথিভুক্ত কৰিছিল। মুঠ ৰাজহৰ প্ৰায় ২৯.৮% কৰ ৰাজহৰপৰা আহিছিল, আনহাতে বিত্তীয় বৰ্ষটোত নিগমে ₹২২৪ কোটি অনুদান লাভ কৰিছিল।

নাগৰিক সেৱা

ভূপাল উন্নয়ন কৰ্তৃপক্ষ হৈছে মধ্য প্ৰদেশৰ ভূপাল আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱাধীন অঞ্চলত উন্নয়নমূলক কাৰ্যকলাপৰ পৰিকল্পনা আৰু সমন্বয়ৰ বাবে দায়বদ্ধ শীৰ্ষ সংস্থা। এই কৰ্তৃপক্ষ ১৯৭৬ চনত Bhopal Development Authority Act, 1974-ৰ অধীনত স্থাপন কৰা হৈছিল।^৭৬

ভূপালত বিদ্যুৎ বিতৰণ কৰে মধ্য প্ৰদেশ Madhya Kshetra Vidyut Vitaran Company Limited-এ, যি ৰাজ্যখনৰ কেন্দ্ৰীয় বিদ্যুৎ বিতৰণ কোম্পানী (ডিছকম)।^৭৭ ইয়াক ৰাজ্যিক বিদ্যুৎ ব’ৰ্ড Madhya Pradesh State Electricity Board (MPSEB)-এ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, যাৰ মুখ্য কাৰ্যালয় ভূপালত অৱস্থিত।^৭৮ অগ্নিনিৰ্বাপক সেৱা ভূপাল পৌৰ নিগমে প্ৰদান কৰে।^৭৯৮০

ভূপাল পৌৰ নিগম চহৰখনৰ পানী যোগান ব্যৱস্থাৰ পৰিকল্পনা, নিৰ্মাণ আৰু ৰক্ষণাবেক্ষণৰ বাবে দায়বদ্ধ।^৮১ পানীৰ প্ৰাকৃতিক উৎসসমূহ হৈছে পৃষ্ঠীয় জল (উচ্চ হ্ৰদ, কোলাৰ জলাধাৰ আৰু নৰ্মদা নদী)। ইয়াৰ উপৰি জনসংখ্যাৰ এক উল্লেখযোগ্য অংশ ভূ-গৰ্ভস্থ পানী (নলকূপ আৰু হেণ্ডপাম্প)ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; লগতে ব্যক্তিগত মালিকানাধীন আৰু হিচাপত নথকা খন্দা কুঁৱা আৰু ব’ৰৱেলৰপৰাও পানী সংগ্ৰহ কৰা হয়।^৮২ ২০১৪ চনত কৰা এক অধ্যয়ন অনুসৰি, চহৰখনৰ প্ৰায় ৬% জনসংখ্যায় পাইপযোগে পানী যোগান লাভ কৰিছিল।^৮২ অৱশ্যে, অনিয়মীয়া আৰু নিম্নমানৰ পানী যোগান চহৰখনৰ এক সাধাৰণ অভিযোগ হিচাপে পৰিগণিত হয়।^৮৩ ভাৰত ভৱন চহৰখনৰ প্ৰধান সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰসমূহৰ অন্যতম। ইয়াত প্ৰতি বছৰে বহুতো নাট্য আৰু চলচ্চিত্ৰ মহোৎসৱ অনুষ্ঠিত হয়।^৮৪ ভাৰত ভৱনত এখন কলা-দৰ্শনী, উচ্চ হ্ৰদৰফালে মুখ কৰি থকা এটা মুক্তমঞ্চ, আৰু আন দুটা নাট্যগৃহৰ লগতে এটা জনজাতীয় সংগ্ৰহালয় আছে। ভাৰত ভৱন আৰু মধ্য প্ৰদেশ বিধানসভা ভৱন দুয়োটাই প্ৰখ্যাত স্থপতি চাৰ্লছ কোৰিয়াই নক্সা কৰিছিল। ভাৰত ভৱনে আধুনিক ভাৰতীয় কলা, নাট্য, সংগীত আৰু সাহিত্যৰ বিভিন্ন ধাৰাক একেটা মঞ্চত একত্ৰিত কৰি ভূপালৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ক এক বিশেষ মাত্ৰা প্ৰদান কৰিছে।

অৰ্থনীতি

অৰ্থনীতি আৰু পৰিসংখ্যা সঞ্চালকালয় (মধ্য প্ৰদেশ)-ৰ তথ্য অনুসৰি, ২০২০–২১ বিত্তীয় বৰ্ষত ভূপাল জিলাৰ নামমাত্ৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) ₹৪৪,১৭৫ কোটি আছিল আৰু জনমূৰি GDP আছিল ₹১,৪০,৭২৯।

ভূপালৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ উদ্যোগভিত্তিক। চহৰখনত ঔষধ, মটৰগাড়ী, বস্ত্ৰ, অলংকাৰ আৰু ইলেক্ট্ৰনিক সামগ্ৰী উৎপাদনৰ দৰে বিভিন্ন উদ্যোগ গঢ় লৈ উঠিছে। ইয়াৰ উপৰি কপাহ আৰু আটা কল, কাপোৰ বোৱা আৰু ৰং কৰা, দিয়াশলাই, ছীলিং ৱাক্স আৰু ক্ৰীড়া সামগ্ৰী নিৰ্মাণ আদি উদ্যোগো ইয়াৰ অৰ্থনীতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।^৮৫ ভূপালৰ বাসিন্দাসকল বৃহৎ খুচুৰা ব্যৱসায়ৰ সৈতেও জড়িত। পুৰণি চহৰখনত পৰম্পৰাগত হস্তশিল্পৰ এক বিশেষ গুৰুত্ব আছে। জৰদৌজি আৰু বটুয়া—ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত পোছাকৰ সৈতে সাধাৰণতে ব্যৱহাৰ কৰা সৰু ডোঙা বা সূতাৰে নিৰ্মিত পাৰ্চ—এই অঞ্চলৰ উল্লেখযোগ্য হস্তশিল্পজাত সামগ্ৰীৰ ভিতৰত পৰে।^৮৬

ভূপালত DB Corp-ৰ মুখ্য কাৰ্যালয়ো অৱস্থিত। এই প্ৰতিষ্ঠানটো অনানুষ্ঠানিকভাৱে ভাস্কৰ গ্ৰুপ নামেৰে পৰিচিত আৰু ইয়াৰ প্ৰধান প্ৰকাশন দৈনিক ভাস্কৰ-ৰ নামেৰে এই নামটো জনপ্ৰিয় হৈছে। প্ৰায় ₹১৭ বিলিয়ন মূল্যৰ এই ব্যাৱসায়িক গোটটোৰ সংবাদ মাধ্যমত এক শক্তিশালী উপস্থিতি আছে। ইয়াৰ মুখ্য কাৰ্যালয় মহাৰাণা প্ৰতাপ নগৰত অৱস্থিত।

ভূপাল বিমানবন্দৰৰ ওচৰত অৱস্থিত IT Park-ত বিভিন্ন ছফ্টৱেৰ উন্নয়ন কোম্পানীয়ে কাম কৰি আছে। তথ্য-প্ৰযুক্তি খণ্ডত চহৰখনৰ উপস্থিতি ভৱিষ্যতে আৰু অধিক বৃদ্ধি পোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে। WIPRO-এ ভূপালত এটা ছফ্টৱেৰ উন্নয়ন কেন্দ্ৰ স্থাপনৰ পৰিকল্পনা কৰাৰ কথা প্ৰকাশ কৰিছিল।^৮৭ চহৰখনত ইতিমধ্যে Sutherland Global Services, ISoft InfoTech, Soluzione IT Services, Netlink Software Pvt Ltd., Caresoft Inc India আৰু Osmo IT Solution আদি বহুতো ছফ্টৱেৰ আৰু IT কোম্পানীয়ে প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰিছে।

পুৰণি চহৰখনত অৱস্থিত মঞ্জুল পাব্লিশ্বিং হাউছ এখন উল্লেখযোগ্য প্ৰকাশন প্ৰতিষ্ঠান। হেৰী পটাৰ উপন্যাস শৃংখলাৰ হিন্দী অনুবাদ প্ৰকাশ কৰাৰ ফলত প্ৰতিষ্ঠানটোৱে বিশেষ পৰিচিতি লাভ কৰে।^৮৮

ভূপালৰ অৰ্থনীতিৰ বিশেষত্ব হৈছে ইয়াৰ বৈচিত্ৰ্য। বৃহৎ উদ্যোগৰপৰা আৰম্ভ কৰি ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়, পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প আৰু ক্ৰমবৰ্ধমান তথ্য-প্ৰযুক্তি খণ্ডলৈকে বিভিন্ন ক্ষেত্ৰই চহৰখনৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত অৰিহণা যোগাইছে। এই বৈচিত্ৰ্যমজ় অৰ্থনৈতিক গাঁথনিয়ে ভূপালক মধ্য প্ৰদেশৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্যোগ আৰু বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ হিচাপে গঢ়ি তুলিছে।

ভোজ মেট্ৰো নামৰ এটা গধুৰ ৰে'ল-ভিত্তিক মেট্ৰ' ৰে'ল ব্যৱস্থাৰ প্ৰথম পৰ্যায়ে ২১ ডিচেম্বৰ ২০২৫ তাৰিখে সেৱা আৰম্ভ কৰে।^{৮৯৯০৯১}

শিক্ষা

প্ৰাথমিক আৰু মাধ্যমিক শিক্ষা

ভূপালত চৰকাৰৰ পৃষ্ঠপোষকতাত চলা ৫৫০খনতকৈও অধিক বিদ্যালয় আছে। ইয়াৰে অধিকাংশ বিদ্যালয় মধ্যপ্ৰদেশ মাধ্যমিক শিক্ষা ব'ৰ্ড (MPBSE)-ৰ সৈতে সংযুক্ত। ইয়াৰ উপৰি চহৰখনত পাঁচখন কেন্দ্ৰীয় বিদ্যালয় আছে।^৯২

ভূপালত বিভিন্ন ব্যক্তিগত বিদ্যালয়ো আছে, যিবোৰে CBSE, ICSE, মধ্যপ্ৰদেশ মাধ্যমিক শিক্ষা ব'ৰ্ড (MPBSE), ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিদ্যালয় শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান (NIOS) আৰু Cambridge International Examinations (CIE,Cambridge) আদি বিভিন্ন শিক্ষা ব'ৰ্ডৰ সৈতে সংযুক্ত হৈ শিক্ষা প্ৰদান কৰে।

চহৰখনৰ উল্লেখযোগ্য বিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত দিল্লী পাব্লিক স্কুল, ভূপাল (CBSE), দ্য সংস্কাৰ ভেলী স্কুল (The Sanskaar Valley School)(ICSE আৰু Cambridge International Examinations|Cambridge International Examinations),^৯৩ কাৰ্মেল কনভেণ্ট স্কুল (CBSE),^৯৪ কেম্পিয়ন স্কুল, (CBSE) আৰু ছেইণ্ট জোচেফছ কনভেণ্ট স্কুল, (CBSE) উল্লেখযোগ্য।

উচ্চ শিক্ষা

ভূপাল চহৰত মুখ্য কাৰ্যালয় থকা উল্লেখযোগ্য শিক্ষানুষ্ঠান আৰু বিশ্ববিদ্যালয়সমূহৰ ভিতৰত আছে—

গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান

ভূপালত বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠান আছে। ইয়াৰে কিছুমান কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ অধীনত আৰু আন কিছুমান ৰাজ্য চৰকাৰৰ অধীনত পৰিচালিত হয়। চহৰখনৰ উল্লেখযোগ্য গৱেষণা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত CSIR AMPRI আৰু IISER অন্যতম। এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহে বিজ্ঞান, প্ৰযুক্তি, সামগ্ৰী বিজ্ঞান আৰু অন্যান্য গৱেষণা ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াই আহিছে।

ক্ৰীড়া

দল

Bhopal Badshahs ভূপালভিত্তিক এটা হকী দল, যিয়ে World Series Hockey প্ৰতিযোগিতাত অংশগ্ৰহণ কৰে। দলটোৰ অধিনায়ক আছিল ভাৰতীয় হকী খেলুৱৈ Sameer Dad আৰু প্ৰশিক্ষক আছিল Vasudevan Bhaskaran, যিয়ে ১৯৮০ চনৰ মস্কো অলিম্পিকত ভাৰতীয় হকী দলক নেতৃত্ব দি অলিম্পিক বিজয় লাভ কৰিছিল। 2012 World Series Hockey-ৰ উদ্বোধনী খেলখনত Bhopal Badshahs-এ Chandigarh Comets-ক ৪–৩ গ'লত পৰাস্ত কৰে। ভূপালৰ Aishbagh Stadium হৈছে Bhopal Badshahs দলৰ ঘৰুৱা খেলপথাৰ।

ষ্টেডিয়াম

• Aishbagh Stadium ভূপালৰ এটা ফিল্ড হকী ষ্টেডিয়াম।
• TT Nagar Stadium ভূপালৰ এটা বহুমুখী ক্ৰীড়া ষ্টেডিয়াম।

পৰ্যটন আৰু আকৰ্ষণীয় স্থান

বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান

ভীমবেটকা গুহাসমূহ ভূপাল চহৰৰপৰা প্ৰায় ৩৫ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত। এই গুহাসমূহত প্ৰস্তৰ যুগৰ প্ৰাগৈতিহাসিক মানুহৰ বসতিৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে। গুহাসমূহৰ শিলাচিত্ৰসমূহ ভাৰতৰ প্ৰাগৈতিহাসিক মানৱ বসতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ নিদৰ্শন। ইয়াত প্ৰায় ৬০০টা গুহা আছে যদিও ইয়াৰে মাত্ৰ ১২টা গুহাহে পৰ্যটকৰ বাবে মুকলি। গুহাসমূহ শাল আৰু চেগুন গছৰ অৰণ্যৰ মাজত অৱস্থিত আৰু ইয়াৰ চাৰিওফালে এটা সৰু প্ৰকৃতি-পথ আছে। ১৯৫৭ চনত প্ৰত্নতত্ত্ববিদ বিষ্ণু শ্ৰীধৰ ৱাকানকাৰে এই গুহাসমূহ আৱিষ্কাৰ কৰে। ২০০৩ চনত UNESCO-ই ভীমবেটকা গুহাসমূহক বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান হিচাপে ঘোষণা কৰে।^৯৫

সাঁচী স্তূপসমূহ ভূপাল চহৰৰপৰা প্ৰায় ৪৭ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত। সাঁচীৰ মহান স্তূপক বিশ্বৰ অন্যতম বিখ্যাত আৰু ঐতিহাসিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তূপ হিচাপে গণ্য কৰা হয়। ইয়াক প্ৰথমে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব তৃতীয় শতিকাত মৌৰ্য সম্ৰাট অশোকে নিৰ্মাণ কৰাইছিল। পিছলৈ শুংগ সাম্ৰাজ্য আৰু সাতবাহন বংশ]]ৰ শাসনকালত ইয়াত বিভিন্ন সংযোজন কৰা হয়। সাঁচী পাহাৰত থকা আন দুটা স্তূপৰ লগতে বৌদ্ধ বিহাৰৰ ধ্বংসাৱশেষ আৰু গুপ্ত সাম্ৰাজ্যৰ সময়ৰ এটা মন্দিৰো দেখা যায়। এই স্থান খ্ৰীষ্টীয় পঞ্চদশ শতিকালৈকে ব্যৱহৃত হৈ আছিল।

প্ৰকৃতি

ভান বিহাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান মধ্য ভাৰতৰ এখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান। ই মধ্যপ্ৰদেশৰ ৰাজধানী ভূপালত অৱস্থিত। ১৯৭৯ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান হিচাপে ঘোষণা কৰা এই উদ্যানখনৰ আয়তন প্ৰায় ৪.৪৫ বৰ্গ কিলোমিটাৰ। যদিও ইয়াৰ আইনী মৰ্যাদা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ, তথাপি কেন্দ্ৰীয় চিৰিয়াখানা কৰ্তৃপক্ষৰ নিৰ্দেশনা অনুসৰি ভান বিহাৰক আধুনিক চিৰিয়াখানা হিচাপে উন্নত আৰু পৰিচালনা কৰা হয়। ইয়াত জীৱ-জন্তুবোৰক প্ৰায় প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত ৰখা হয়। অধিকাংশ জীৱ-জন্তু হয় ৰাজ্যৰ বিভিন্ন স্থানৰপৰা উদ্ধাৰ কৰা অনাথ জীৱ-জন্তু, নহয় আন চিৰিয়াখানাৰ সৈতে বিনিময়ৰ জৰিয়তে অনা জীৱ-জন্তু। কোনো জীৱ-জন্তুকে ইচ্ছাকৃতভাৱে অৰণ্যৰপৰা ধৰি অনা নহয়।

ভান বিহাৰৰ এটা বিশেষ বৈশিষ্ট্য হৈছে—ইয়াৰ মাজেৰে যোৱা পথৰ জৰিয়তে পৰ্যটকসকলে সহজে উদ্যানখন পৰিদৰ্শন কৰিব পাৰে। একে সময়তে চোৰাং চিকাৰীৰপৰা জীৱ-জন্তুৰ সুৰক্ষাৰ বাবে খাদ, দেৱাল আৰু চেইন-লিংক বেৰা নিৰ্মাণ কৰা হৈছে। জীৱ-জন্তুবোৰক সম্ভৱপৰ প্ৰাকৃতিক বাসস্থান প্ৰদান কৰাৰ বাবেও এই উদ্যানখন বিশেষভাৱে পৰিচিত।

ভোজ জলাভূমি এটা ৰামছাৰ স্থান, যাক ২০০২ চনত এই মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা হয়। চৰাই পৰ্যবেক্ষণৰ বাবে এই জলাভূমি এক আদৰ্শ স্থান। শীতকালত মধ্য এছিয়াৰপৰা অহা বহুসংখ্যক পৰিভ্ৰমী চৰাই ইয়াত আশ্ৰয় লয়। সাৰস ক্ৰেন আৰু উলীয়া ডিঙিৰ ষ্টৰ্কৰ দৰে কিছুমান বিপন্ন প্ৰজাতিৰ চৰায়ো এই অঞ্চলত উল্লেখযোগ্য সংখ্যাত পোৱা যায়। এই অঞ্চলত প্ৰায় ৩০০টা স্থায়ী আৰু পৰিভ্ৰমী চৰাইৰ প্ৰজাতি নথিভুক্ত কৰা হৈছে।

ৰাতাপানী ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষণ অঞ্চল ভূপাল পৌৰ নিগমৰ সীমাৰ দক্ষিণ প্ৰান্তৰ ওচৰত অৱস্থিত। ইয়াত ৫০টাতকৈও অধিক বাঘ আছে। ভূপালৰ নগৰাঞ্চলত প্ৰায় ১৫টা বাঘ থকাৰ কথা জানিব পৰা গৈছে। কিছুমান বাঘ প্ৰায় ১০০ কিলোমিটাৰ পশ্চিম দিশলৈ খেওনী বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যলৈ স্থানান্তৰিত হয়। নগৰ সীমাৰ ভিতৰত বনৰীয়া বাঘ বসবাস কৰাৰ বাবে ভূপাল বিশ্বৰ পৰিচিত উদাহৰণসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম।^৯৬

হালালি বান্ধ ভূপালৰ উত্তৰ দিশত প্ৰায় ৩৮ কিলোমিটাৰ দূৰত অৱস্থিত। বান্ধটোৰ বিশাল জলাধাৰটো বহুতো চৰাইৰ বাসস্থান আৰু শীতকালত বহু পৰিভ্ৰমী চৰাইক আকৰ্ষণ কৰে। Birdlife International-এ ইয়াক এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ চৰাই অঞ্চল হিচাপে ঘোষণা কৰিছে।

হ্ৰদসমূহৰ উপৰি ভূপাল চহৰ আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে বহুতো জলাধাৰ^৯৭ আছে। ইয়াৰ ভিতৰত ভাদভাদা বান্ধ, কেৰৱা বান্ধ, কালিয়াসোট বান্ধ আৰু কোলাৰ বান্ধ উল্লেখযোগ্য। ভূপালৰ বাসিন্দাসকলে সাধাৰণতে সপ্তাহৰ শেষৰ দিনবোৰত এই স্থানসমূহলৈ ফুৰিবলৈ যায়। বাৰিষাৰ সময়ত আৰু বাৰিষাৰ পিছত এই অঞ্চলসমূহৰ বতৰ যথেষ্ট মনোৰম হৈ থাকে। বছৰটোৰ প্ৰায় সকলো সময়তে এই স্থানসমূহ সেউজীয়া প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশেৰে আগুৰি থাকে।

পৰ্যটনস্থলী

ভূপালৰ উল্লেখযোগ্য পৰ্যটনস্থলীসমূহ হ'ল—^৯৮

• উচ্চ হ্ৰদ
• নিম্ন হ্ৰদ
• ভান বিহাৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু ভোজ জলাভূমি ৰামছাৰ স্থান
• মানৱ সংগ্ৰহালয় (মানৱ সংগ্ৰহালয়)
• জনজাতীয় সংগ্ৰহালয় আৰু ৰাজ্যিক প্ৰত্নতাত্ত্বিক সংগ্ৰহালয়
• ভাৰত ভৱন
• তাজ-উল-মছজিদ
• লক্ষ্মী নাৰায়ণ মন্দিৰ
• তাজ মহল প্ৰাসাদ
• কমলাপতি প্ৰাসাদ আৰু কমলা পাৰ্ক
• প্ৰাকৃতিক ইতিহাসৰ আঞ্চলিক সংগ্ৰহালয় আৰু শাহপূৰা হ্ৰদ
• শৌৰ্য স্মাৰক

ভূপালৰ ওচৰৰ উল্লেখযোগ্য পৰ্যটনস্থলীসমূহ হ'ল—^৯৮

• সাঁচী – UNESCO বিশ্ব ঐতিহ্য স্থান; ভূপালৰ উত্তৰ-পূব দিশত ৪৭ কিলোমিটাৰ দূৰত
• ভোজপুৰ – ২৫ কিলোমিটাৰ দক্ষিণ-পূবত
• ভীমবেটকা শিলাশ্ৰয় – ৪০ কিলোমিটাৰ দক্ষিণ-পূবত
• ৰাইচেন – ৩৫ কিলোমিটাৰ পূবত
• বিজাসন মাতা মন্দিৰ, সালকানপুৰ – ভূপালৰপৰা ৭০ কিলোমিটাৰ দূৰত
• জগদীশপুৰ – হ্ৰদৰ চহৰ ভূপালৰপৰা ১৫ কিলোমিটাৰ দূৰত

কাৰ্যকলাপ আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ

ভূপালৰ মানৱ সংগ্ৰহালয়ত ভাৰতৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ জনজাতীয় আৰু লোকজীৱনৰ ঘৰ-দুৱাৰ তথা পৰম্পৰাগত বাসগৃহ প্ৰদৰ্শন কৰা হয়।^৯৯

বজাৰ

নিউ মাৰ্কেট ভূপালৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ বাণিজ্যিক এলেকা।^{১০০১০১১০২} এই এলেকাটোত বিভিন্ন কাৰ্যালয়, নতুন ব্যাৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠান আৰু বাণিজ্যিক কেন্দ্ৰ গঢ় লৈ উঠিছে।^{১০৩১০৪}

ভূপালৰ উল্লেখযোগ্য শ্বপিং মলসমূহৰ ভিতৰত MP নগৰত অৱস্থিত DB City Mall^১০৫ আৰু Aashima Anupama Mall উল্লেখযোগ্য।^১০৬ নিউ মাৰ্কেটৰ উপৰি ভূপালৰ পুৰণি চহৰ এলেকাত থকা চৌক বজাৰ^১০৭ আৰু সাৰাফা বজাৰতো বিভিন্ন সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰিব পাৰি। পুৰণি চহৰৰ এই বজাৰসমূহ বিশেষকৈ স্থানীয় সামগ্ৰী, অলংকাৰ, কাপোৰ আৰু পৰম্পৰাগত ব্যাৱসায়িক সংস্কৃতিৰ বাবে জনাজাত।

উল্লেখযোগ্য ব্যক্তি

ৰাজনীতি, প্ৰশাসন আৰু বিজ্ঞান

• আনিছ আহমেদ – ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শান্তিৰক্ষা অভিযান আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় অপৰাধ ন্যায়াধিকৰণসমূহৰ অধিবক্তা
• মহম্মদ বাৰাকাতুল্লাহ ভূপালী – ভাৰতৰ অস্থায়ী চৰকাৰৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী
• বালথাজাৰ নেপোলিয়ন চতুৰ্থ দ্য বোৰ্বন – ভাৰতৰবোৰ্বন-ভূপাল ৰাজবংশৰ মুৰব্বী
• টিনা ডাবি – প্ৰশাসনিক বিষয়া^১০৮
• নজমা হেপ্টুল্লা – প্ৰাক্তন কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী
• কৈলাস চন্দ্ৰ যোশী – মধ্য প্ৰদেশৰ প্ৰাক্তন মুখ্যমন্ত্ৰী
• আব্দুল কাদিৰ খান – পাকিস্তানী পাৰমাণৱিক পদাৰ্থবিজ্ঞানী
• ৰঘুৰাম ৰাজন – ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ ২৩তম গৱৰ্ণৰ আৰু ভাৰত চৰকাৰৰ ১৫তম মুখ্য অৰ্থনৈতিক উপদেষ্টা
• শংকৰ দয়াল শৰ্মা – ১৯৯২ চনৰপৰা ১৯৯৭ চনলৈ ভাৰতৰ নৱম ৰাষ্ট্ৰপতি। তেওঁ ১৯৫২ চনৰ নিৰ্বাচনত বেৰাছিয়াৰপৰা ভূপাল বিধানসভালৈ নিৰ্বাচিত হৈছিল আৰু একে বছৰতে ভূপাল ৰাজ্যৰ মুখ্যমন্ত্ৰী হৈছিল
• পল শ্ৰীবাস্তৱ – মেনেজমেণ্টৰ অধ্যাপক আৰু পেনচিলভেনিয়া ষ্টেট বিশ্ববিদ্যালয়ৰ মুখ্য স্থায়িত্ব বিষয়া
• অমিত সুদ – আমেৰিকান চিকিৎসক, অধ্যাপক আৰু লেখক

সাহিত্য

• মুছকান আহিৰৱাৰ – গ্ৰন্থাগাৰিক
• মঞ্জুৰ আহতেশাম – লেখক
• জাভেদ আখতাৰ – কবি, চিত্ৰনাট্যকাৰ আৰু গীতিকাৰ
• বশীৰ বদৰ – কবি
• আসাদ ভূপালী – কবি আৰু গীতিকাৰ
• কৈফ ভূপালী – কবি আৰু গীতিকাৰ
• মঞ্জৰ ভূপালী – কবি
• মহছিন ভূপালী – কবি আৰু ভ্ৰমণ লেখক
• গীত চতুৰ্বেদী – কবি, ঔপন্যাসিক আৰু গীতিকাৰ
• আব্দুল কাৱী দেশনৱী – লেখক

ক্ৰীড়া

• ফাতিমা বানু – মহিলা মল্লযুঁজৰ প্ৰশিক্ষক
• সমীৰ দাদ – ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ হকী খেলুৱৈ
• ভাবনা দেহাৰিয়া – মাউণ্ট এভাৰেষ্ট আৰোহণ কৰা মধ্য প্ৰদেশৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা
• আচলাম শ্বেৰ খান – ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ হকী খেলুৱৈ আৰু সংসদ সদস্য
• শ্বাহৰিয়াৰ খান – পাকিস্তান ক্ৰিকেট ব’ৰ্ডৰ অধ্যক্ষ
• মনছুৰ আলী খান পতৌদি – ভাৰতীয় ক্ৰিকেট দলৰ প্ৰাক্তন অধিনায়ক
• জালালুদ্দিন ৰিজভী – ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ হকী খেলুৱৈ আৰু অৰ্জুন বঁটা বিজয়ী
• জয় প্ৰকাশ যাদৱ – ক্ৰিকেট খেলুৱৈ^১০৯

চলচ্চিত্ৰ, টেলিভিছন আৰু কলা

• শ্বাৱাৰ আলী – অভিনেতা
• জয়া বচ্চন – অভিনেত্ৰী
• ষ্টেবিন বেন – গায়ক
• শ্বাকিলা বানু ভূপালী – চলচ্চিত্ৰ অভিনেত্ৰী আৰু ভাৰতৰ প্ৰথমগৰাকী মহিলা কাৱালি গায়িকা
• শ্বোৱাইব ইব্ৰাহিম – টেলিভিছন অভিনেতা
• অনু কাপুৰ – অভিনেতা, টেলিভিছন উপস্থাপক আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় চলচ্চিত্ৰ বঁটা বিজয়ী
• আৰশী খান – অভিনেত্ৰী আৰু মডেল
• ছাৰা খান – অভিনেত্ৰী
• সুনীল লাহৰি – অভিনেতা
• মুন্নাৱাৰ মাছুম – কাৱালি গায়ক
• বিপুল ৰয় – অভিনেতা
• ঈশা সিং – অভিনেত্ৰী
• সৌম্যা টণ্ডন – টেলিভিছন অভিনেত্ৰী
• দিব্যাংকা ত্ৰিপাঠী – অভিনেত্ৰী
• ৰাজীৱ বাৰ্মা – অভিনেতা
• আকাংক্ষা পুৰী – অভিনেত্ৰী

সামৰিক উপস্থিতি

ভূপালৰ সামৰিক ষ্টেচনত তলত উল্লেখ কৰা সামৰিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহ অৱস্থিত—

• একবিংশ ক’ৰ্পছৰ গেৰিছন মুখ্য কাৰ্যালয়।
• ভাৰতীয় সেনাৰ EME ক’ৰ্পছৰ ৩য় ইউনিট (3 EME)।
• ভাৰতীয় বায়ুসেনাও চহৰখনত উপস্থিত আছে, যদিও ইয়াৰ নিৰ্দিষ্ট ইউনিটসমূহৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰকাশ্যভাৱে স্পষ্ট নহয়।

চহৰখনত তিনিওটা সশস্ত্ৰ বাহিনীৰ NCC ইউনিটো আছে—

• ১২ MP বেটেলিয়ন (আৰ্মী উইং)
• ৪ MP বেটেলিয়ন (আৰ্মী উইং)
• ২ MP এয়াৰ স্কোৱাড্ৰন (এয়াৰ উইং)
• ১ MP নেভাল ইউনিট (নেভাল উইং)

অধিক পঠন

• Sinha, Indra. (2007). Animal's People. Simon & Schuster. ISBN 978-1-4165-7878-9
• Lapierre, Dominique. (2002). Five Past Midnight in Bhopal. Warner Books. ISBN 0-7432-2035-8
• Khan, Shaharyar. (2000). Begums of Bhopal, A Dynasty of Women Rulers in Raj India. I.B.Tauris. ISBN 978-1-86064-528-0
• Singh, J.P. (1998). City Planning in India: A Study of Land Use of Bhopal. Mittal Publications, India. ISBN 81-7099-705-4
• Shrivastava, Paul. (1987). Bhopal: Anatomy of a Crisis.. Paul Chapman, London
• Howgh, William. (2006). A Brief History of the Bhopal Principality in Central India. Hesperides Press. ISBN 1-4067-1225-6
• Mittal, Kamal. (1990). History of Bhopal State: Development of Constitution, Administration and National Awakening, 1901–1949. South Asia Books. ISBN 99903-0-915-9
• D'Silva, Themistocles. (2006). The Black Box of Bhopal. Trafford Publishing. ISBN 1-4120-8412-1