ভাৰতত ৰেডিঅ'

ভাৰতত ৰেডিঅ সম্প্ৰচাৰ আৰম্ভ হয় ১৯২২ চনত। ১৯৩৬ চনৰ পৰা চৰকাৰী মালিকানাধীন ৰেডিঅ' ষ্টেচন আকাশবাণী সম্প্ৰচাৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিছিল যদিও ব্যক্তিগতকৰণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণমুক্তকৰণৰ জৰিয়তে ব্যৱসায়িক ব্যক্তিগত মালিকানাধীন টক আৰু মিউজিক ষ্টেচনসমূহক বৃহৎ দৰ্শকৰ মাজলৈ যাবলৈ অনুমতি দিছে।

ইতিহাস

১৯২৩ চনৰ জুন মাহত ব্ৰিটিছ ৰাজৰ সময়ত বম্বে প্ৰেচিডেন্সি ৰেডিঅ’ ক্লাব আৰু অন্যান্য ৰেডিঅ’ ক্লাবৰ অনুষ্ঠানেৰে ৰেডিঅ’ সম্প্ৰচাৰ আৰম্ভ হয়। ১৯২৭ চনৰ ২৩ জুলাইত হোৱা চুক্তি অনুসৰি ব্যক্তিগত ইণ্ডিয়ান ব্ৰডকাষ্টিং কোম্পানী লিমিটেড (আই বি চি)ক দুটা ৰেডিঅ' ষ্টেচন চলাবলৈ অনুমোদন দিয়া হয়: ১৯২৭ চনৰ ২৩ জুলাইৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা মুম্বাই ষ্টেচন আৰু তাৰ পিছত ১৯২৭ চনৰ ২৬ আগষ্টত কলিকতা ষ্টেচন। ১৯৩০ চনৰ ১ মাৰ্চত কোম্পানীটো লিকুইডেচন হয়। চৰকাৰে সম্প্ৰচাৰৰ সুবিধা গ্ৰহণ কৰি ১৯৩০ চনৰ ১ এপ্ৰিলত পৰীক্ষামূলক ভিত্তিত দুবছৰ কৰি ভাৰতীয় ৰাজ্যিক সম্প্ৰচাৰ সেৱা (ISBS) আৰম্ভ কৰে, আৰু ১৯৩২ চনৰ মে' মাহত স্থায়ীভাৱে আৰম্ভ কৰে, ইয়াৰ পিছত ১৯৩৬ চনৰ ৮ জুনত ই আকাশবাণীলৈ পৰিণত হয়। ১৯৭৭ চনৰ ২৩ জুলাইৰ পৰা চেন্নাইত এফএম সম্প্ৰচাৰ আৰম্ভ হয়।^১

সম্প্ৰচাৰণ

বৰ্তমান ভাৰতত এনালগ স্থলজ ৰেডিঅ' সম্প্ৰচাৰ শ্বৰ্ট ৱেভ (SW) (6–22 MHz), মিডিয়াম ৱেভ (MW) (526–1606 kHz) আৰু Frequency Modulation (FM) (88–108 MHz) আৰম্ভ কৰা হয়। আকাশবাণী জনসেৱা সম্প্ৰচাৰক ৬৬২টা ৰেডিঅ' ট্ৰেন্সমিটাৰ সামৰি ৪৬৭টা ৰেডিঅ' ষ্টেচন স্থাপন কৰিছে, ভাৰতত ৰেডিঅ' সম্প্ৰচাৰ সেৱা প্ৰদানৰ বাবে ১৪০টা MW, ৪৮টা SW, আৰু ৪৭৪টা এফএম ট্ৰেন্সমিটাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ৰেডিঅ’ সম্প্ৰচাৰকসকলে কেৱল এফএম মুডতহে প্ৰেৰণ কৰে।

অল ইণ্ডিয়া ৰেডিঅ'

মূল প্ৰবন্ধ: আকাশবাণী

ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজহুৱা ৰেডিঅ' সম্প্ৰচাৰক হ'ল আকাশবাণী(AIR), ১৯৫৬ চনৰ পৰা আনুষ্ঠানিকভাৱে যি 'আকাশবাণী' নামেৰে জনাজাত হয়। ১৯৩৬ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা এই ৰেডিঅ' নেটৱৰ্ক আকাশবাণী হৈছে বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ ৰেডিঅ' নেটৱৰ্ক, আৰু সম্প্ৰচাৰিত ভাষাৰ সংখ্যা আৰু ই সেৱা আগবঢ়োৱা আৰ্থ-সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ বৰ্ণালীৰ ক্ষেত্ৰত বিশ্বৰ অন্যতম বৃহৎ সম্প্ৰচাৰ সংস্থা। এআইআৰৰ ঘৰুৱা সেৱাত সমগ্ৰ দেশতে অৱস্থিত ৪২০টা ষ্টেচন আছে, যিয়ে দেশৰ প্ৰায় ৯২% অঞ্চল আৰু মুঠ জনসংখ্যাৰ ৯৯.১৯% স্থান লাভ কৰে। AIR-এ ২৩টা ভাষা আৰু ১৭৯টা উপভাষাত অনুষ্ঠান সম্প্ৰচাৰিত কৰে।^২

ব্যক্তিগত ৰেডিঅ'

১৯৯৩ চনলৈকে ব্যক্তিগত অংশগ্ৰহণৰ অনুমতি দিয়া হোৱা নাছিল, তেতিয়া চৰকাৰে দিল্লী আৰু মুম্বাইৰ এফ এম চেনেলত দৈনিক দুঘণ্টীয়া ব্যক্তিগত অনুষ্ঠানৰ স্লটৰ পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰিছিল। ২০০১ চনত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ অংশগ্ৰহণৰ প্ৰথম পৰ্যায় (এফএম পৰ্যায় প্ৰথম) ভাৰতৰ ৰেডিঅ' খণ্ড আৰম্ভ হয় আৰু চৰকাৰে মুকলি নিলাম ৰেডিঅ' অনুজ্ঞাপত্ৰ অনুষ্ঠিত কৰে। জাৰি কৰা ১০৮খন অনুজ্ঞাপত্ৰৰ ভিতৰত মাত্ৰ ২২খনহে ১২খন চহৰত কাৰ্যক্ষম হৈ উঠিছিল।^৩ ৰেডিঅ' চিটি হ'ল ২০০১ চনৰ ৩ জুলাইৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা বাংগালুৰু ভাৰতৰ প্ৰথমটো ব্যক্তিগত এফ এম ৰেডিঅ' ষ্টেচন।^৪ ৰেডিঅ' ব্যক্তিগতকৰণৰ দ্বিতীয় উন্নয়ন পৰ্যায় ২০০৫ চনতড়(এফএম পৰ্যায় দ্বিতীয়) আছিল য'ত ৩৩৮টা ফ্ৰিকুৱেন্সি মডুলেচন (এফএম) স্লট নিলামৰ বাবে আপ আছিল। নিলামত ২৪৫টা ফ্ৰিকুৱেন্সি লোৱা হয় আৰু চৰকাৰে এককালীন প্ৰৱেশ মাচুল হিচাপে ২৯৫ মিলিয়ন মাৰ্কিন ডলাৰ উপাৰ্জন কৰে। ২০১৯ চনত তথ্য আৰু সম্প্ৰচাৰ মন্ত্ৰালয় ভাৰত-এ সমগ্ৰ দেশতে ব্যক্তিগত এফএম ৰেডিঅ’ সম্প্ৰসাৰণৰ বাবে ২৮৩খন চহৰত ৰেডিঅ’ ফ্ৰিকুৱেন্সিৰ নিলামৰ বাবে সংৰক্ষিত মূল্যৰ ওপৰত ভাৰতীয় টেলিকম নিয়ন্ত্ৰণ কৰ্তৃপক্ষৰ পৰামৰ্শ বিচাৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত আছে বৰ্তমানৰ ২৩খন চহৰ য’ত চৰকাৰে পূৰ্বৰ বেচত ব্যক্তিগত এফএম ৰেডিঅ’ ফ্ৰিকুৱেন্সি নিলাম কৰিছিল, আনহাতে ২৬০খন চহৰত প্ৰথমবাৰৰ বাবে ব্যক্তিগত এফএম ৰেডিঅ’ৰ নিলাম দেখা যাব।^৫ ২০২০ চনৰ এপ্ৰিল মাহত ট্ৰাইয়ে এফএম তৃতীয় পৰ্যায়ৰ নীতিৰ অধীনত এফ এম ৰেডিঅ’ চেনেলৰ নিলামৰ বাবে সংৰক্ষিত মূল্যৰ পৰামৰ্শ জাৰি কৰিছিল।^৬

ভাৰতৰ প্ৰধান ব্যক্তিগত ৰেডিঅ' প্লেয়াৰসমূহ হ'ল এণ্টাৰটেইনমেণ্ট নেটৱৰ্ক ইণ্ডিয়া লিমিটেড, যিয়ে ৰেডিঅ' মিৰ্চি, ৯২.৭ বিগ এফএম, জাগ্ৰন প্ৰকাশন গ্ৰুপৰ মিউজিক ব্ৰডকাষ্ট লিমিটেড, যিয়ে ৰেডিঅ' চিটি (ভাৰতীয় ৰেডিঅ' ষ্টেচন) আয়োজন কৰে; ডি বি কৰ্প লিমিটেড, যিয়ে মাই এফএম আৰু ছান নেটৱৰ্ক আয়োজন কৰে, পাছলৈ ৰেড্ এফএম হ'ষ্ট কৰে। বৰ্তমান ভাৰতৰ ১০৭খন চহৰত ৩৭১টা ব্যক্তিগত এফ এম ষ্টেচন চলি আছে। ইয়াৰে ৩১ টা ক্ষুদ্ৰ তথা ক্ষুদ্ৰ আৰু মজলীয়া উদ্যোগ (MSMEs)ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত।^৭

কমিউনিটি ৰেডিঅ' ষ্টেচন

২০০২ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত ভাৰত চৰকাৰে আই আই টি/আই আই এমকে ধৰি সুপ্ৰতিষ্ঠিত শিক্ষানুষ্ঠানসমূহক কমিউনিটি ৰেডিঅ’ ষ্টেচন স্থাপনৰ বাবে অনুজ্ঞাপত্ৰ প্ৰদানৰ নীতিত অনুমোদন জনায়। ২০০৪ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীত ভাৰতৰ প্ৰথমটো কেম্পাছ “কমিউনিটি” ৰেডিঅ’ ষ্টেচন হিচাপে আন্না এফ এম মুকলি কৰে আন্না বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অডিঅ’ ভিজুৱেল ৰিচাৰ্চ চেণ্টাৰৰ তেতিয়াৰ সঞ্চালক ড০ শ্ৰীধৰ ৰামামুৰ্থীয়ে। ভাৰতৰ কমিউনিটি ৰেডিঅ'ৰ পিতৃ হিচাপে তেওঁক গণ্য কৰা হয়।

২০০৬ চনত ভাৰত চৰকাৰে কমিউনিটি ৰেডিঅ’ নীতি সংশোধন কৰি কৃষি বিশ্ববিদ্যালয়, শিক্ষানুষ্ঠান আৰু এন জি অ’ৰ দৰে নাগৰিক সমাজৰ প্ৰতিষ্ঠানক এফ এম বেণ্ড ৮৮–১০৮ মেগাহাৰ্টজৰ অধীনত কমিউনিটি ৰেডিঅ’ সম্প্ৰচাৰৰ অনুজ্ঞাপত্ৰৰ বাবে আবেদন কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে। ভাৰতত প্ৰথম এন জি অ'ই পৰিচালনা কৰা কমিউনিটি ৰেডিঅ' আছিল ডেকান ডেভেলপমেণ্ট ছ'চাইটিৰ অনুজ্ঞাপত্ৰপ্ৰাপ্ত সংঘম ৰেডিঅ' যিয়ে ২০০৮ চনৰ পৰা অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ মেডাক জিলাৰ পাস্তাপুৰ গাঁৱত সম্প্ৰচাৰ আৰম্ভ কৰিছিল।^৮

২০২৪ চনৰ জানুৱাৰী মাহলৈকে ভাৰতত ৪৮১টা কমিউনিটি ৰেডিঅ' ষ্টেচন আছে।^৯ যিবিলাকে কৃষক, জনজাতীয়, উপকূলীয় সম্প্ৰদায়, সংখ্যালঘু জনগোষ্ঠী আৰু বিশেষ স্বাৰ্থৰ সেৱা আগবঢ়োৱা।^১০

অপেছাদাৰী ৰেডিঅ' ষ্টেচন

১৯২১ চনত প্ৰথম অপেশাদাৰী ৰেডিঅ’ অপাৰেটৰৰ অনুজ্ঞাপত্ৰ লাভ কৰা হয় আৰু ১৯৩০ চনৰ মাজভাগলৈকে ভাৰতত প্ৰায় ২০টা অপেশাদাৰী ৰেডিঅ’ অপাৰেটৰ আছিল। ১৯৪০ চনত অবৈধ স্বাধীনতা সমৰ্থক ৰেডিঅ’ ষ্টেচন স্থাপনৰ লগে লগে ভাৰতীয় স্বাধীনতা আন্দোলনত অপেছাদাৰী ৰেডিঅ’ অপাৰেটৰসকলে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল। ভাৰতত অপেশাদাৰী ৰেডিঅ'ৰ প্ৰায় ১৬,০০০ অনুজ্ঞাপত্ৰপ্ৰাপ্ত ব্যৱহাৰকাৰী আছে।^১১

বজাৰৰ অংশীদাৰিত্ব

২০২০ চনৰ এপ্ৰিল মাহত এচোছিয়েশ্যন অৱ ৰেডিঅ’ অপাৰেটৰছ ফৰ ইণ্ডিয়াৰ দ্বাৰা নিৰ্দেশিত এজেড ৰিচাৰ্চ পিপিএলৰ এক সমীক্ষা অনুসৰি ভাৰতত ৰেডিঅ’ শ্ৰোতাৰ সংখ্যাই ৫ কোটি ১০ লাখৰ শীৰ্ষত উপনীত হয়।^১২

বিজ্ঞাপনৰ ৰাজহ

FICCI-EY-ৰ ২০১৯ চনৰ প্ৰতিবেদন অনুসৰি ২০১৮ চনত ৰেডিঅ’ উদ্যোগটো ৭.৫% বৃদ্ধি পাইছে। ই সংবাদ মাধ্যম আৰু মনোৰঞ্জন খণ্ডৰ সামগ্ৰিক বিজ্ঞাপন ৰাজহত ৪.২% অৰিহণা যোগায়।^১৩ ৰেটিং এজেন্সী CRISIL-এ ২০২০ চনৰ মাৰ্চ মাহত প্ৰকাশ কৰা এক প্ৰতিবেদনত কয় যে ভাৰতত ৰেডিঅ’ বিজ্ঞাপনৰ ৰাজহ অহা পাঁচ বছৰত প্ৰায় দুগুণ হ’ব, ২০১৫ চনত ২,০০০ কোটি টকাৰ পৰা ৩,৯০০ কোটি টকা হ’ব।