ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগ

ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগ ভাৰত চৰকাৰৰ দ্বাৰা দেশৰ শ্ৰম সমস্যা, শ্ৰম-সম্পৰ্ক আৰু শ্ৰম আইনসমূহ পৰ্যালোচনা কৰি প্ৰয়োজনীয় পৰিৱৰ্তনৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱাৰ উদ্দেশ্যে গঠন কৰা ৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ৰ আয়োগ। ভাৰতত এতিয়ালৈকে দুটা ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগ গঠন কৰা হৈছে। প্ৰথমটো আয়োগ ১৯৬৬ চনত আৰু দ্বিতীয়টো আয়োগ ১৯৯৯ চনত গঠন কৰা হৈছিল। ^১

আয়োগসমূহে সংগঠিত আৰু অসংগঠিত দুয়োটা খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ সমস্যা, মজুৰি, সামাজিক সুৰক্ষা, শ্ৰমিক কল্যাণ, ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক, শ্ৰম প্ৰশাসন আৰু শ্ৰম আইনসমূহৰ পৰ্যালোচনা কৰিছিল।

ইতিহাস

প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগ

ভাৰতৰ প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগ ১৯৬৬ চনৰ ২৪ ডিচেম্বৰত গঠন কৰা হৈছিল। ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ প্ৰাক্তন মুখ্য ন্যায়াধীশ পি. বি. গজেন্দ্ৰগড়কৰ অধ্যক্ষতাত আয়োগটো গঠন কৰা হৈছিল। ^২

আয়োগে দেশৰ শ্ৰম সমস্যাৰ বিভিন্ন দিশ, বিশেষকৈ সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলৰ অৱস্থা, শ্ৰমিক কল্যাণ, ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক, মজুৰি, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু শ্ৰম আইন পৰ্যালোচনা কৰিছিল।

বিস্তৃত অধ্যয়ন আৰু আলোচনাৰ পিছত প্ৰথম ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগে ১৯৬৯ চনৰ আগষ্ট মাহত নিজৰ প্ৰতিবেদন দাখিল কৰে।^৩

প্ৰথম আয়োগৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰামৰ্শসমূহৰ ভিতৰত শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তাৰ মাজত সহযোগিতামূলক ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক গঢ়ি তোলা আৰু শ্ৰমিকসকলৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল।

দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগ

ভাৰত চৰকাৰে ১৯৯৯ চনৰ ১৫ অক্টোবৰত দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগ গঠন কৰে। ৰবীন্দ্ৰ বৰ্মাক আয়োগৰ অধ্যক্ষ হিচাপে নিযুক্তি দিয়া হৈছিল।

দ্বিতীয় আয়োগৰ মুখ্য উদ্দেশ্য আছিল দেশৰ পৰিৱৰ্তিত অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক পৰিস্থিতিৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত বিদ্যমান শ্ৰম আইনসমূহৰ পৰ্যালোচনা কৰা আৰু শ্ৰমিকসকলৰ বাবে অধিক সুসংগঠিত আইনগত ব্যৱস্থা সম্পৰ্কে পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা।

আয়োগে বিভিন্ন ৰাজ্য ভ্ৰমণ কৰি চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা, শ্ৰমিক সংগঠন আৰু অন্যান্য সংশ্লিষ্ট পক্ষৰ সৈতে আলোচনা কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰতিবেদন ২০০২ চনৰ ২৯ জুনত তদানীন্তন প্ৰধানমন্ত্ৰী অটল বিহাৰী বাজপায়ীৰ ওচৰত দাখিল কৰা হৈছিল। প্ৰতিবেদনখন প্ৰায় ১,৭৫১ পৃষ্ঠাৰ আছিল আৰু দুটা খণ্ডত প্ৰকাশ কৰা হৈছিল।^৪

দ্বিতীয় আয়োগৰ প্ৰতিবেদনৰ বিষয়বস্তু

দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগে শ্ৰম আইন আৰু শ্ৰমিক-সম্পৰ্কীয় বহুতো বিষয়ৰ ওপৰত বিস্তৃত পৰ্যালোচনা কৰিছিল। ইয়াৰ ভিতৰত আছিল—

• শ্ৰম আইনসমূহৰ পুনৰীক্ষণ আৰু সৰলীকৰণ
• অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকৰ সুৰক্ষা
• সামাজিক সুৰক্ষা
• মজুৰি
• মহিলা আৰু শিশু শ্ৰমিক
• দক্ষতা বিকাশ
• শ্ৰম প্ৰশাসন
• ঔদ্যোগিক সম্পৰ্ক
• শ্ৰমিক কল্যাণ
• সংগঠিত আৰু অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিকৰ সমস্যা

আয়োগে বিভিন্ন শ্ৰম আইনক অধিক সুসংগঠিত আৰু সৰল কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।^৪

উল্লেখযোগ্য পৰামৰ্শ

দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগৰ পৰামৰ্শসমূহৰ ভিতৰত অসংগঠিত খণ্ডৰ শ্ৰমিক আৰু কৃষি শ্ৰমিকৰ বাবে এক সামগ্ৰিক আইন প্ৰৱৰ্তনৰ পৰামৰ্শ আছিল। ইয়াৰ লগতে শ্ৰমিকসকলৰ প্ৰশিক্ষণ আৰু পুনঃপ্ৰশিক্ষণৰ বাবে দক্ষতা বিকাশ পুঁজিৰ সৃষ্টি, অধিক কৰ্মসংস্থাপনৰ বাবে ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ আৰু গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ বিকাশ, আৰু শ্ৰমিক আৰু নিয়োগকৰ্তাৰ মাজত অংশগ্ৰহণমূলক ব্যৱস্থাপনা বৃদ্ধিৰ কথাও উল্লেখ কৰা হৈছিল।^৪

আয়োগে সামাজিক সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন আইনক অধিক সুসংহত কৰাৰ লগতে শ্ৰমিকসকলৰ বাবে অধিক বিস্তৃত সামাজিক সুৰক্ষা ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।^৪

শ্ৰম আইন সংস্কাৰৰ সৈতে সম্পৰ্ক

দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগৰ প্ৰতিবেদন ভাৰতৰ শ্ৰম আইনসমূহৰ পুনৰ্গঠন সম্পৰ্কীয় আলোচনাত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নথি হিচাপে ব্যৱহৃত হৈছে। প্ৰতিবেদনখনত বিভিন্ন শ্ৰম আইনক যুক্তিসংগত আৰু অধিক কাৰ্যকৰী কৰাৰ বাবে পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা হৈছিল।

প্ৰতিবেদনখনৰ ওপৰত ২০০২ চনৰ ২৮ আৰু ২৯ ছেপ্টেম্বৰত অনুষ্ঠিত ভাৰতীয় শ্ৰম সন্মিলনৰ অধিৱেশনতো আলোচনা কৰা হৈছিল। চৰকাৰ, নিয়োগকৰ্তা, শ্ৰমিক সংগঠন আৰু ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰতিনিধিসকলে প্ৰতিবেদনৰ বিভিন্ন পৰামৰ্শৰ ওপৰত মতামত আগবঢ়াইছিল।^৪

সন্মিলনত অসংগঠিত খণ্ড আৰু কৃষি শ্ৰমিকৰ বাবে সামগ্ৰিক আইন, দক্ষতা বিকাশ পুঁজি, ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ আৰু গ্ৰাম্য খণ্ডৰ জৰিয়তে কৰ্মসংস্থাপন বৃদ্ধি, অংশগ্ৰহণমূলক ব্যৱস্থাপনা আৰু সামাজিক সুৰক্ষা আইনসমূহৰ সংহতকৰণ আদি বিষয়ত মতৰ কিছু সামঞ্জস্য দেখা গৈছিল।^৪

গুৰুত্ব

ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগসমূহে ভাৰতৰ শ্ৰমনীতি আৰু শ্ৰম আইন সম্পৰ্কীয় আলোচনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। বিশেষকৈ দ্বিতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় শ্ৰম আয়োগে উদাৰীকৰণ, অৰ্থনৈতিক পৰিৱৰ্তন আৰু অসংগঠিত খণ্ডৰ বিস্তাৰৰ সময়ত শ্ৰমিকসকলৰ সুৰক্ষা আৰু শ্ৰম আইনসমূহৰ পুনৰ্গঠনৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।

দ্বিতীয় আয়োগৰ প্ৰতিবেদনত সামাজিক সুৰক্ষা, মজুৰি, দক্ষতা বিকাশ, মহিলা আৰু শিশু শ্ৰমিক, অসংগঠিত খণ্ড আৰু শ্ৰম প্ৰশাসনকে ধৰি শ্ৰম সম্পৰ্কীয় বহুতো ক্ষেত্ৰ সামৰি লোৱা হৈছিল।^৪

লগতে চাওক

• ভাৰতীয় শ্ৰম আইন
• শ্ৰম আৰু নিয়োগ মন্ত্ৰালয়