বিশ্বকৰ্মা সম্প্ৰদায়

বিশ্বকৰ্মা সম্প্ৰদায় ভাৰতৰ এক সামাজিক গোট, কেতিয়াবা জাতি বুলিও কোৱা কৰা হয়। তেওঁলোকে নিজকে ব্ৰাহ্মণ বা জাতি স্তৰত উচ্চ মৰ্যাদাৰ বুলি দাবী কৰে যদিও এই দাবীসমূহ তেওঁলোকৰ সমাজৰ বাহিৰত সাধাৰণতে গ্ৰহণ কৰা নহয়। এই সম্প্ৰদায়টোত পাঁচটা উপগোট আছে—কাঠমিস্ত্ৰী, লোহাৰ মিস্ত্ৰী, ব্ৰঞ্জৰ লোহাৰ মিস্ত্ৰী, সোণৰ মিস্ত্ৰী আৰু শিলৰ শিল্পী— যিয়ে নিজকে হিন্দু দেৱতা বিশ্বকৰ্মাৰ বংশধৰ বুলি দাবী কৰে।^১২

উৎপত্তিৰ কাহিনী

এই সম্প্ৰদায়টোৱে নিজকে হিন্দু ধৰ্মমতে বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ঐশ্বৰিক স্থপতি বা মিস্ত্ৰী বুলি পৰিচিত বিশ্বকৰ্মা দেৱতাৰ বংশধৰ বুলি দাবী কৰে। তেওঁৰ পাঁচটা সন্তান আছিল — মনু, মায়া, ট্ৱাষ্টাৰ, শিল্পী আৰু বিশ্বজন — আৰু এইবোৰক বিশ্বকৰ্মা সম্প্ৰদায়ে তেওঁলোকৰ পাঁচটা উপগোটৰ পূৰ্বপুৰুষ বুলি বিশ্বাস কৰে, ক্ৰমে লোহাৰ মিস্ত্ৰী, কাঠমিস্ত্ৰী, ঘণ্টা ধাতুৰ কাম কৰা (ধাতুৰ ঢালাই কৰা), শিলৰ কাম কৰা আৰু সোণৰ কাম কৰা গোত্ৰ।^৩ এই পাঁচটা উপগোটৰ মাজত ঐতিহাসিকভাৱে ভাৰতীয় জাতি ব্যৱস্থাত সঘনাই পোৱা এটা বৈশিষ্ট্য অন্তৰ্বিবাহ আছিল নেকি সেয়া জনা নাযায়।^৪

বিশ্বকৰ্মা সম্প্ৰদায়ৰ উৎপত্তিৰ কাহিনীসমূহ প্ৰথমে ১৮ শতিকাৰ আৰম্ভণিতে, ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত একত্ৰিত হৈছিল। এই মিথসমূহ বিশ্বকৰ্মা পুৰাণত সংকলিত কৰা হৈছিল, যাৰ মূল পাণ্ডুলিপিৰ তাৰিখ নাই যদিও সম্ভৱতঃ ১৭ বা ১৮ শতিকাৰ মাজভাগত সৃষ্টি হৈছিল।^৫ বিশ্বকৰ্মা পুৰাণত লিপিবদ্ধ হোৱা এটা জনপ্ৰিয় মিথ অনুসৰি বিশ্বকৰ্মা দেৱতাৰ পাঁচটা সন্তানে দেৱতাক শিল্পী হিচাপে সেৱা আগবঢ়াইছিল, আৰু কেৱল কল্পনা কৰি বস্তু সৃষ্টি কৰাৰ ক্ষমতা লাভ কৰিছিল। তেওঁলোকে বৈবাহিক হৈ নিজৰ বীৰ্য সংৰক্ষণ কৰিছিল আৰু ইলাংগপুৰী (শ্ৰীলংকা) উপকূলৰ এটা দুৰ্গত বাস কৰিছিল।^৬ দুৰ্গটো লোডষ্টোনৰ আছিল আৰু ইয়াৰ ওপৰত নিক্ষেপ কৰা শত্ৰুৰ অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰ ইয়াৰ দেৱালত আবদ্ধ হৈ আছিল, যাৰ ফলত ই অজেয় হৈ পৰিছিল। তেওঁলোকৰ প্ৰধান শত্ৰু আছিল চোল সম্ৰাটৰ অধীনস্থ কৰুণাকৰণ। বিশ্বকৰ্মাসকলক পৰাস্ত কৰিবলৈ কৰুণাকৰণে গড়টোত বহু ধুনীয়া নাৰী (কিংবদন্তিৰ কিছুমান সংস্কৰণ অনুসৰি ব্ৰাহ্মণ নাৰী) বিয়পাই দিছিল। এই মহিলাসকলে বিশ্বকৰ্মাসকলক বিয়া কৰাইছিল, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ আধ্যাত্মিক শক্তি ধ্বংস হৈছিল আৰু গড়টো জ্বলাবলৈ এটা নিৰ্দিষ্ট ধৰণৰ বিষাক্ত ঘাঁহ ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায় বুলি গোপন কথা জানিব পাৰিছিল। এই গোপন তথ্য ব্যৱহাৰ কৰি শত্ৰুৱে দুৰ্গটো উৰুৱাই দিয়ে আৰু বিশ্বকৰ্মাসকল বিভিন্ন অঞ্চলত সিঁচৰতি হৈ পৰে আৰু তেওঁলোকে মৰ্ত্যলোকৰ বাবে শিল্পী আৰু কাৰিকৰ হিচাপে কাম কৰিবলৈ বাধ্য হয়।^৭

ইতিহাস

বহু সূত্ৰই বিশ্বকৰ্মাৰ পাঁচটা উপগোটক শিল্পী বুলি উল্লেখ কৰিলেও ইতিহাসবিদ বিজয়া ৰামাস্বামী^৮ ৰ মতে মধ্যযুগীয় বিশ্বকৰ্মাক শিল্পী হিচাপে পৃথক কৰা উচিত, যুক্তি দি কয় যে "... প্ৰতিজন শিল্পী কাৰিকৰ আছিল যদিও প্ৰতিজন কাৰিকৰ শিল্পী নাছিল"। ৰামাস্বামীয়ে লক্ষ্য কৰিছে যে মধ্যযুগীয় গাঁওভিত্তিক নাঙল নিৰ্মাতা এজনৰ আৰ্থ-সামাজিক আৰু ভৌগোলিক স্থিতিশীলতা বিশ্বকৰ্মা হিচাপে একত্ৰিত হোৱা আৰু বিজয়নগৰ সাম্ৰাজ্যৰ দৰে বংশ গঠন আৰু বিভাজিত হোৱাৰ লগে লগে মম আৰু ক্ষীণ হোৱা "মন্দিৰ অৰ্থনীতি"ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল তুলনামূলকভাৱে ভ্ৰমণকাৰী জীৱনশৈলী জীৱন যাপন কৰা বিভিন্ন লোকৰ পৰা যথেষ্ট পৃথক আছিল। মন্দিৰ নিৰ্মাণ আৰু সজাই তোলাৰ সময়ত ইজনে সিজনৰ ওচৰত কাম কৰা পিছৰ গোটটোৱে আৰ্থ-সামাজিক উন্নতিৰ সুযোগ পাইছিল যদিও পৃষ্ঠপোষকতা প্ৰত্যাহাৰ আৰু ধৰ্মীয় মনোযোগৰ পৰিৱৰ্তনৰ আশংকাও বহন কৰিছিল।^৪

সমাজত স্থিতি

অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তেলংগানা আৰু উত্তৰ প্ৰদেশত তেওঁলোক অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত।^{৯১০১১}

কেৰালাত বিশ্বকৰ্মাসকলে বহু বছৰ ধৰি উচ্চ সামাজিক মৰ্যাদা দাবী কৰি আহিছে, আৰু বিশ্বাস কৰে যে তেওঁলোকে পৰম্পৰাগতভাৱে যিবোৰ ব্যৱসায় অনুসৰণ কৰে সেইবোৰ হাতৰ শ্ৰমিকৰ কামতকৈ উচ্চ কাৰণ ইয়াৰ বাবে হাতৰ দক্ষতাৰ লগতে কলাত্মক আৰু বৈজ্ঞানিক দক্ষতাৰ প্ৰয়োজন। জৰ্জ ভাৰ্গেজৰ মতে তেওঁলোকৰ উচ্চ মৰ্যাদাৰ দাবী "বিশ্বকৰ্মা পৰিচয়ৰ অন্যতম মূল ভেটি" যিটো এটা খণ্ডিত, অসংলগ্ন সম্প্ৰদায়ৰ কাহিনী যিটো প্ৰায়ে আভ্যন্তৰীণ মতানৈক্যৰ দ্বাৰা বিতৰ্কিত হৈছে।^৩ তেওঁলোকৰ এই দাবীৰ হৈ মাত দিছে সম্প্ৰদায়টোৰ এজন সদস্য আৰু লিখিত শব্দত ইয়াৰ একমাত্ৰ ইতিহাসবিদ এদাভা সোমনাথানে। সোমনাথনৰ ৰচনাসমূহ ভাৰ্গেজৰ মতে, "... সম্প্ৰদায়িক পক্ষপাতদুষ্ট দৃষ্টিকোণৰ পৰা লিখা হৈছে। সেয়েহে কেৰেলাত বহুত অতিৰঞ্জিত আৰু ব্ৰাহ্মণ বিৰোধী টিৰাড আছে"। সোমনাথনে যুক্তি আগবঢ়ায় যে ব্ৰাহ্মণসকলৰ আগমন আৰু তেওঁলোকৰ জাতিভিত্তিক সমাজ বিভাজনৰ আগৰ পৰাই শিপিনী গোটসমূহ সিন্ধু উপত্যকাৰ সভ্যতাৰ এটা অংশ আছিল। তেওঁ দাবী কৰে যে সেই সমতাবাদী প্ৰাক-ব্ৰাহ্মণ যুগত বিমান নিৰ্মাণকে ধৰি কলা আৰু বিজ্ঞান উভয়তে অবিশ্বাস্য কৃতিত্বৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়।^৩

ব্ৰাহ্মণ মৰ্যাদাৰ এই দাবী সম্প্ৰদায়ৰ বাহিৰত সাধাৰণতে গ্ৰহণ কৰা নহয়, যদিও তেওঁলোকে কিছুমান উচ্চবৰ্ণৰ বৈশিষ্ট্য, যেনে পবিত্ৰ সূতা পিন্ধা, আৰু তেওঁলোকৰ আচাৰ-অনুষ্ঠানৰ ব্ৰাহ্মণীকৰণ আদি ধাৰণা কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, সংস্কৃতকৰণৰ ধাৰণা গঢ়ি তোলা সমাজবিজ্ঞানী এম.এন.শ্ৰীনিবাসে এনে উপায়েৰে কৰ্ণাটক সমাজৰ ভিতৰত উন্নতি সাধন কৰাত লিংগায়ত জাতিৰ সফলতাক বিশ্বকৰ্মাই একেখিনি সাধন কৰিব নোৱাৰাৰ সৈতে পাৰ্শ্বৱৰ্তী কৰি ৰাখিছিল। বাওঁহাতৰ জাতি হিচাপে তেওঁলোকৰ অৱস্থানে তেওঁলোকৰ উচ্চাকাংক্ষাত সহায় কৰা নাই।^১২ ভাৰতৰ কিছুমান ৰাজ্যৰ অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ তালিকাত তেওঁলোকক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^১৩

জাতিৰ তালিকা

তলত উল্লেখ কৰা জাতিসমূহক বিশ্বকৰ্মা সম্প্ৰদায়ৰ সদস্য বুলি গণ্য কৰা হয়:

• লোহাৰ^১৪
• সুথাৰ^১৫
• খাতি^১৬
• তৰ্খান^১৬
• সূত্ৰধৰ^১৬

প্ৰতিশব্দ

তামিলনাডু

তামিল বিশ্বকৰ্মাসকলক স্থানীয়ভাৱে কম্মালাৰ নামেৰে জনা যায় যদিও তেওঁলোকে বিশ্বকৰ্মা নামেৰে জনাজাত হোৱাটো পছন্দ কৰে। কান্নৰ (পিতলৰ শ্ৰমিক), কলাৰ (লোহাৰ মিস্ত্ৰী), তত্তৰ (সোণৰ মিস্ত্ৰী), তাচ্চাৰ বা সুথাৰ/সুতাৰ^১৭ (কাঠমিস্ত্ৰী) আৰু কৰ্তাচৰ (ভাস্কৰ্য শিল্পী), বিশ্ব ব্ৰাহীম বুলি ভাগ কৰা হৈছে।^১৮১৯

কৰ্ণাটক

দক্ষিণ কৰ্ণাটকৰ বিশ্বকৰ্মা জাতি কেইবাটাও উপজাতিৰে গঠিত: কুলাচৰ, উত্তৰাদি (সোণৰ মিস্ত্ৰী), মাটাচাৰ (প্ৰতিষ্ঠাপক), মৌলেকাম্মাৰ, আৰু চিক্কামানে। উপজাতিসমূহে আন্তঃবিবাহ কৰে, আৰু নিজৰ মাজতে এটা বংশগতি সূত্ৰ থাকে।^২০

অন্ধ্ৰ প্ৰদেশ আৰু তেলেংগানা

অন্ধ্ৰত ইহঁতক বিশ্ব ব্ৰাহ্মণ বা বিশ্বকৰ্মা (আউচুলা বা কামসালি, কাম্মাৰি, কাঞ্চৰী, বদলা বা বদ্ৰা বা বদ্ৰাংগী আৰু চিলপি) নামেৰে জনা যায়।^২১২২