প্ৰজেক্ট টাইগাৰ

প্ৰজেক্ট টাইগাৰ প্ৰজেক্ট টাইগাৰ হৈছে বিলুপ্তপ্ৰায় বাঘক সুৰক্ষা প্ৰদানৰ বাবে ভাৰতত আৰম্ভ কৰা বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ আন্দোলন। ১৯৭৩ চনত ভাৰত চৰকাৰৰ পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰ্যালয়ৰ উদ্যোগত এই প্ৰকল্প আৰম্ভ হৈছিল। ২০২৫ চনৰ মাৰ্চ মাহলৈকে এই প্ৰকল্পৰ অধীনত ৫৮টা সংৰক্ষিত অঞ্চল ব্যাঘ্ৰ সংৰক্ষিত অঞ্চল হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে। ২০২২ চনলৈকে ভাৰতত ৩,৬৮২টা বন্য বাঘ আছিল, যিটো বিশ্বৰ বন্য বাঘৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৭৫%।

ইতিহাস আৰু উদ্দেশ্য

ভাৰত চৰকাৰৰ পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰ্যালয়ে ১৯৭৩ চনত প্ৰজেক্ট টাইগাৰ আৰম্ভ কৰিছিল। বাঘ আৰু ইয়াৰ বাসস্থান সুৰক্ষিত কৰাৰ বাবে আৰু বাঘৰ জনসংখ্যা বজাই ৰখাৰ বাবে নিবেদিত বাঘৰ সংৰক্ষণ স্থাপনৰ বাবে এই প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰা হৈছিল।^১ ১৯৭২ চনৰ বন্যপ্ৰাণী (সুৰক্ষা) আইনৰ ৩৮ নং ধাৰা অনুসৰি ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ দায়িত্ব হৈছে বাঘ সংৰক্ষণ পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰা য'ত অধিসূচিত অঞ্চলৰ পৰিকল্পনা আৰু পৰিচালনা আৰু বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় দক্ষ কৰ্মচাৰী ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা আৰু বাঘ, সহ-চিকাৰী আৰু চিকাৰ কৰা প্ৰাণীৰ জীৱন-ধাৰণযোগ্য জনসংখ্যা বজাই ৰখাৰ বাবে সুপৰিৱেশ সৃষ্টি প্ৰদান কৰা আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।^২৩

বাঘৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলত এটা মূল অঞ্চল থাকে য'ত সংৰক্ষিত অঞ্চল যেনে ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান বা বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্যৰ অংশ(সমূহ) আৰু এটা বাফাৰ জ'ন থাকে যিটো বনাঞ্চল আৰু অবনাঞ্চলযুক্ত ভূমিৰ মিশ্ৰণ। প্ৰকল্প বাঘৰ লক্ষ্য হৈছে মূল অঞ্চলত বাঘৰ জনসংখ্যাৰ জীৱনমুখিতা নিশ্চিত কৰিবলৈ আৰু বাফাৰ জ'নত মানুহ আৰু প্ৰাণীৰ অস্তিত্বৰ মাজত ভৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় কাৰ্য্যকলাপসমূহ সম্পন্ন কৰা। ২০০৬ চনত বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহ প্ৰশাসনৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় বাঘ সংৰক্ষণ কৰ্তৃপক্ষ গঠন কৰা হয় যিবোৰ প্ৰজেক্ট টাইগাৰৰ অংশ হিচাপে স্থাপন কৰা হৈছিল আৰু প্ৰজেক্ট টাইগাৰ বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলসমূহ স্থাপন আৰু প্ৰশাসনৰ বাবে ধন প্ৰদানৰ বাবে কেন্দ্ৰীয় পৃষ্ঠপোষকতা কৰা আঁচনি (চিএছএছ)ত পৰিণত হয়।

১৯৭৩ চনত প্ৰথমে ৯টা সংৰক্ষিত অঞ্চলক বাঘ সংৰক্ষিত স্থান হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছিল। ১৯৮০ চনৰ শেষৰফালে ৯,১১৫ কিলোমিটাৰ বৰ্গমিটাৰ (৩,৫১৯ বৰ্গমাইল) আয়তনৰ প্ৰাৰম্ভিক নটা সংৰক্ষিত বনাঞ্চল ২৪,৭০০ কিলোমিটাৰ বৰ্গমাইল (৯,৫০০ বৰ্গমাইল) অঞ্চল সামৰি ১৫টা সংৰক্ষিত বনাঞ্চললৈ বৃদ্ধি কৰা হয়। ১৯৯৭ চনলৈকে ২৩টা বাঘৰ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলে ৩৩,০০০ কিলোমিটাৰ বৰ্গমিটাৰ (১৩,০০০ বৰ্গমাইল) আয়তন সামৰি লৈছিল।^৪ ২০২৪ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহলৈকে ৫৭টা সংৰক্ষিত অঞ্চল বাঘৰ সংৰক্ষিত অঞ্চল হিচাপে নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে।^২৫

বাঘৰ জনসংখ্যা

২০০৬ চনৰ বাঘৰ লোকপিয়লৰ সময়ত কেমেৰা ফান্দ আৰু জিআইএছ ব্যৱহাৰ কৰি কৰা চিন জৰীপৰপৰা বাঘ, ইয়াৰ সহ-শিকাৰী আৰু চিকাৰৰ স্থান নিৰ্দিষ্ট ঘনত্ব অনুমান কৰিবলৈ এক নতুন পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। এই সমীক্ষাসমূহৰ ফলাফলৰ ভিত্তিত মুঠ বাঘৰ জনসংখ্যা ১,৪১১টা বুলি অনুমান কৰা হৈছে, য'ত ১.৫ বছৰৰ ওপৰৰ প্ৰাপ্তবয়স্ক আৰু উপ-প্ৰাপ্তবয়স্ক বাঘ ১১৬৫ৰপৰা ১,৬৫৭টা আছিল। ^৬৭ ২০১০ চনৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বাঘ অনুমান অনুসৰি ভাৰতত মুঠ বন্য বাঘৰ সংখ্যা ১,৭০৬ জন। পৰিৱেশ আৰু বন মন্ত্ৰ্যালয়ৰ তথ্য অনুসৰি ২০১৪ চনত ভাৰতত বন্য বাঘৰ সংখ্যা ২,২২৬টা আছিল, যিটো ২০১০ চনৰ অনুমানতকৈ ৩০.৫% বৃদ্ধি।^৮

ৰাষ্ট্ৰীয় বাঘ সংৰক্ষণ কৰ্তৃপক্ষৰ মতে, ভাৰতত ২০১৮ চনত অনুমাণিক ২,৬০৩–৩,৩৪৬টা বন্য বাঘ আছিল, ভাৰতত গড়ে ২,৯৬৭টা বাঘ উপস্থিত আছিল।^৯ ২০২২ চনৰ ভিতৰত বন্য বাঘৰ সংখ্যা ৩,৬৮২ লৈ বৃদ্ধি পাব বুলি অনুমান কৰা হৈছিল।^১০ যিহেতু ভাৰতবৰ্ষত বিশ্বৰ বন্য বাঘৰ জনসংখ্যাৰ সৰহসংখ্যক বাসস্থান, ভাৰতত বাঘৰ সংখ্যা বৃদ্ধিয়েও বিশ্বৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা পালন কৰে; ৱৰ্ল্ড ৱাইড ফাণ্ড আৰু গ্ল'বেল টাইগাৰ প্লেটফৰ্মৰ মতে, বিশ্বজুৰি বন্য বাঘৰ সংখ্যা ২০১০ চনত ৩,১৫৯ৰপৰা ২০১৬ চনত ৩,৮৯০লৈ বৃদ্ধি পাইছে।^১১

পৰিচালনা আৰু প্ৰশাসন

প্ৰজেক্ট টাইগাৰৰ নেতৃত্বত আছে নতুন দিল্লীত অৱস্থিত এজন অতিৰিক্ত সঞ্চালক প্ৰধান (এডিজি) আৰু ইয়াৰ আঞ্চলিক কাৰ্যালয় বেংগালুৰু, গুৱাহাটী আৰু নাগপুৰত আছে। প্ৰজেক্ট টাইগাৰৰ অধীনত সামৰি লোৱা বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থানসমূহক বিভিন্ন সংৰক্ষণ এককত ভাগ কৰা হয়: শিৱলিক-তেৰাই, উত্তৰ-পূব, সুন্দৰবন, পশ্চিম ঘাট, পূব ঘাট, মধ্য ভাৰত আৰু সৰিক্সা।^১২

প্ৰজেক্ট টাইগাৰৰ অধীনত কৰা কামসমূহৰ ভিতৰত আছে বাঘৰ বাসস্থান সংৰক্ষণ, দৈনিক নিৰীক্ষণ, বাফাৰ জ’নত স্থানীয় লোকসকলৰ বাবে পৰিৱেশ উন্নয়নৰ সুবিধা প্ৰদান, মূল/জটিল বাঘৰ বাসস্থানৰপৰা মানুহক স্বেচ্ছামূলকভাৱে স্থানান্তৰ কৰা, আৰু মানুহ-বন্যপ্ৰাণীৰ সংঘাত সমাধান কৰা। প্ৰকল্পটোৰ অংশ হিচাপে ৰাজ্যসমূহক চোৰাং চিকাৰৰ কাৰ্য্যকলাপ হ্ৰাস কৰিবলৈ সহায় আগবঢ়োৱা হয়, যেনে চোৰাং চিকাৰীৰ বিষয়ে তথ্য প্ৰচাৰ কৰা, ফান্দ পৰীক্ষা কৰিবলৈ বনাঞ্চলৰ ভূমি অনুসন্ধান কৰাত সহায় কৰা আৰু অন্যান্য চোৰাং চিকাৰ বিৰোধী কাৰ্য্যকলাপ, বাঘৰ তথ্যকোষ ৰখা, বিশেষ বাঘ সুৰক্ষা বাহিনী নিয়োগৰ বাবে অনুদান আৰু প্ৰশিক্ষণ প্ৰদান কৰা। ^১৩

বাঘ সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ ভিতৰত বেতাঁৰ যোগাযোগ ব্যৱস্থা, অতি ৰঙা তাপীয় কেমেৰা আৰু নিৰীক্ষণ ব্যৱস্থা বিকশিত কৰা হৈছে যাতে টহলদাৰী কাৰ্য্যকলাপত সহায়ক হয়।^১৪১৫

প্ৰত্যাহ্বান

চোৰাং চিকাৰ, বনাঞ্চল ধ্বংস, নিৰ্মাণ আৰু কিছুমান সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ প্ৰশাসনত অনিয়মৰ বাবে প্ৰজেক্ট টাইগাৰৰ প্ৰচেষ্টাত বাধাৰ সৃষ্টি হৈছে।^{১৬১৭১৮} ২০০৬ চনত ভাৰত চৰকাৰে প্ৰণয়ন কৰা বন অধিকাৰ আইনখনে বাফাৰ জ’নত বনবাসী সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰক স্বীকৃতি দিয়ে। কিছুমান বন্যপ্ৰাণী বিশেষজ্ঞই বাঘ সংৰক্ষণৰ ওপৰত একেধৰণৰ প্ৰভাৱৰ ওপৰত প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিছে কাৰণ ই মানুহ-প্ৰাণীৰ সংঘাত বৃদ্ধি কৰিব আৰু চোৰাং চিকাৰৰ সুযোগ দিব পাৰে।^১৯২০ আনহাতে আন কিছুমানে যুক্তি আগবঢ়ায় যে ইয়াৰদ্বাৰা মানুহ-বাঘৰ সহাৱস্থানৰ বাস্তৱতা আৰু কৰ্তৃপক্ষৰ ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰক উপেক্ষা কৰা হয় য'ত জীৱ-জন্তুৰ সৈতে সহ-অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰি অহা স্থানীয় লোকসকলক বাঘ সংকটত সহায়ক হোৱাকৈ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত সঠিক ভূমিকা ল'বলৈ দিয়াতকৈ তেওঁলোকৰ পৰম্পৰাগত ভূমিৰপৰা উচ্ছেদ কৰা হয়।^২১২২

বাহ্যিক সংযোগ

• Project Tiger official website