প্ৰকৃতি (ভাৰতীয় দৰ্শন)

প্ৰকৃতি (সংস্কৃত: प्रकृति; IAST: Prakṛti) ভাৰতীয় দৰ্শনত ব্যৱহৃত এক বহল ধাৰণা যাৰ পৰম্পৰা ভেদে বিভিন্ন অৰ্থ আছে। ইয়াৰ এক বহলভাৱে ব্যৱহৃত অৰ্থ হ'ল কোনো বস্তুৰ আদি বা স্বাভাৱিক অৱস্থা, মূল বা প্ৰাথমিক পদাৰ্থ।^১

হিন্দু ধৰ্মত ই এক মুখ্য দাৰ্শনিক ধাৰণা, বিশেষকৈ সাংখ্য দৰ্শনত, য’ত প্ৰকৃতি কেৱল “পদাৰ্থ”ৰ ধাৰণাতেই সীমাবদ্ধ নহয়; ই বাস্তৱৰ জ্ঞানীয়, নৈতিক, মানসিক, আবেগিক, ইন্দ্ৰিয়গত আৰু শাৰীৰিক, সকলো দিশক সামৰি লোৱা এক ধাৰণা।^২ প্ৰকৃতিক “পুৰুষ”ৰ বিপৰীতে স্থাপন কৰা হয়: পুৰুষ শুদ্ধ চৈতন্য বা সাক্ষী-সত্তা, আনহাতে প্ৰকৃতি হৈছে প্ৰকাশিত জগত।^৩

এই শব্দ জৈন আৰু বৌদ্ধ ধৰ্মীয় গ্ৰন্থতো পোৱা যায়।^৪৫

ব্যুৎপত্তি আৰু অৰ্থ

“প্ৰকৃতি” শব্দৰ অৰ্থ “আদি অৱস্থা”, “স্বাভাৱিক গঠন”, “প্ৰাথমিক পদাৰ্থ” আদি বুলি ব্যাখ্যা কৰা হৈছে।^৬ ইয়াক প্ৰায় খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৬০০ চনত যাস্কই নিৰুক্ত নামৰ গ্ৰন্থত আলোচনা কৰিছিল, আৰু বহু হিন্দু গ্ৰন্থত এই শব্দ পোৱা যায়।^৬ হিন্দু পাঠসমূহত ই “প্ৰকৃতি, দেহ, পদাৰ্থ, প্ৰকাশিত বিশ্ব” আদি অৰ্থ বহন কৰে।^৭

ডেন লুষ্টহাউছৰ মতে, সাংখ্য দৰ্শনত প্ৰকৃতিৰ অৰ্থ কেৱল “পদাৰ্থ” নহয়; ই বাস্তৱৰ সকলো জ্ঞানীয়, মানসিক আৰু ইন্দ্ৰিয়গত দিশ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে, আৰু ইয়েই কাৰ্য কৰে, পুৰুষে নহয়।^৮

পঞ্চপ্ৰকৃতি

সংস্কৃত-উদ্ভৱ ভাৰতীয় ভাষাসমূহত “প্ৰকৃতি” শব্দই জীৱনৰ নাৰী-পক্ষ বুজায়; নাৰীক প্ৰকৃতিৰ প্ৰতীক ৰূপে চোৱা হয়।^৯

ব্ৰহ্ম বৈৱৰ্ত পুৰাণত পাঁচজনী দেৱীক, অৰ্থাৎ সৰস্বতী, লক্ষ্মী, পাৰ্বতী, গায়ত্ৰী আৰু ৰাধাক প্ৰকৃতিৰ সম্পূৰ্ণ নাৰী-প্ৰতিমূৰ্তি বুলি ধৰা হৈছে আৰু তেওঁলোকক “পঞ্চপ্ৰকৃতি” হিচাপে পূজা কৰা হয়।^{১০১১১২}

সাংখ্য দৰ্শন

সাংখ্য দৰ্শনত “প্ৰকৃতি” শব্দ তিনিধৰণে ব্যৱহৃত হয়। কেতিয়াবা ই “মূল-প্ৰকৃতি” বা “অব্যক্ত”, "আদি পদাৰ্থ" বুজায়, যাক “প্ৰধান” বুলিও কোৱা হয়।^১৩ সাংখ্য দৰ্শনৰ মতে প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ দুয়ো অনাদি। প্ৰকৃতি তিনি গুণ (সত্ত্ব, ৰজঃ, তমঃ)ৰে গঠিত।^১৪

সত্ত্বই পবিত্ৰতা, সমতা আৰু আলোকৰ গুণ বুজায়; ৰজঃ শক্তি, গতি আৰু আবেগৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; তমঃ অন্ধকাৰ, জড়তা আৰু অজ্ঞানৰ সৈতে জড়িত বুলি বৰ্ণিত।^১৫১৬ জগত প্ৰকাশিত হোৱাৰ আগতে প্ৰকৃতিৰ গুণসমূহ সম অৱস্থাত থাকে; প্ৰকাশৰ সময়ত এই সমতা ভংগ হয় আৰু সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়।^১৭

যোগসূত্ৰ

পতঞ্জলিৰ যোগসূত্ৰত প্ৰকৃতিক সমগ্ৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ড, শাৰীৰিক আৰু মানসিক, আৱৰণ হিচাপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^১৮

ইয়াত ত্ৰিগুণৰ মানসিক প্ৰকাশৰ ওপৰত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়া হৈছে: সত্ত্ব মানে মনৰ স্পষ্টতা আৰু শান্তি; ৰজঃ মানে আকাংক্ষা আৰু চঞ্চলতা; তমঃ মানে অজ্ঞান আৰু অলসতা।^১৯

ভগৱদ্গীতা

ভগৱদ্গীতাত প্ৰকৃতিক বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ “ভৌতিক শক্তি” ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে।^২০ সপ্তম অধ্যায়ত কৃষ্ণই “অষ্টভাগ প্ৰকৃতি” (পৃথিৱী, জল, অগ্নি, বায়ু, আকাশ, মন, বুদ্ধি, অহংকাৰ)ৰ উল্লেখ কৰে আৰু “উচ্চ প্ৰকৃতি” (জীৱভূত)ৰ কথাও কয়।^২১ ত্ৰয়োদশ অধ্যায়ত প্ৰকৃতি আৰু পুৰুষ দুয়ো অনাদি বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।^২২

বেদান্ত

বেদান্ত দৰ্শনৰ বিভিন্ন পৰম্পৰাই প্ৰকৃতি শব্দক বিভিন্ন ধৰনে বৰ্ণিত আৰু প্ৰয়োগ কৰে।

বিশিষ্টাদ্বৈত বেদান্তত প্ৰকৃতি ছটা দ্ৰব্যৰ এটা, আৰু গুণসমূহ প্ৰকৃতিৰ গুণধৰ্ম, উপাদান নহয় বুলি ব্যাখ্যা কৰা হয়।^২৩

দ্বৈত বেদান্তত প্ৰকৃতিক বিশ্বৰ ভৌতিক কাৰণ বুলি ধৰা হয়।^২৪ প্ৰকৃতিৰ সৈতে “মায়া” ধাৰণাৰ ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্কৰো উল্লেখ কৰা হয়।^২৫

জৈন দৃষ্টিভংগী

জৈন ধৰ্মত “প্ৰকৃতি” শব্দ কৰ্ম-তত্ত্বৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; ইয়াক সেই পদাৰ্থৰ ৰূপে ধৰা হয় যিয়ে জীৱাত্মাৰ সিদ্ধিগুণ আচ্ছাদিত কৰে আৰু মুক্তিত বাধাৰ সৃষ্টি কৰে।^২৬