নেৱাৰ স্থাপত্য

নেৱাৰ স্থাপত্য নেপালৰ কাঠমাণ্ডু উপত্যকাত নেৱাৰী লোকসকলে চৰ্চা কৰা এক থলুৱা স্থাপত্য শৈলী হৈছে নেৱাৰ স্থাপত্য বা নেৱা স্থাপত্য। নেৱাৰৰ স্থাপত্যত পেগোডা, স্তুপ, শিখৰ, চৈত্য, আৰু অন্যান্য শৈলীক সামৰি লোৱা হৈছে। ইয়াৰ সুন্দৰ কাৰুকাৰ্য্য, অনন্য চহৰ পৰিকল্পনা, শিল্প, ধৰ্ম আৰু দৈনন্দিন জীৱনৰ সুসম সংহতিৰ বাবেও ইয়াৰ পৰিচিত। এই স্থাপত্য শৈলী কাঠমাণ্ডু উপত্যকাৰ সাংস্কৃতিক আৰু ঐতিহাসিক বিকাশৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত আৰু ই অঞ্চলটোৰ স্থাপত্য পৰম্পৰাক বহু পৰিমাণে প্ৰভাবিত কৰিছে। উপত্যকাৰ চিহ্ন হৈছে বহু চালযুক্ত পেগোডা, যি সম্ভৱতঃ এই অঞ্চলৰপৰাই উৎপত্তি হৈছিল আৰু ভাৰত, চীন, ইণ্ডোচাইনা আৰু জাপানলৈ বিয়পি পৰিছিল। ^১২ আৱাসগৃহ, বাহা আৰু বাহী নামেৰে জনাজাত মঠৰ চোতাল, জিৰণি ঘৰ, মন্দিৰ, স্তুপ, পুৰোহিতৰ ঘৰ, ৰাজপ্ৰাসাদ আদি কাঠমাণ্ডু উপত্যকাত পোৱা বিভিন্ন স্থাপত্য গঠনৰ ভিতৰত অন্যতম। এই শৈলীৰ বৈশিষ্ট্য হৈছে আকৰ্ষণীয় ইটাৰ কাম আৰু কাঠ খোদিত কৰা এক অনন্য শৈলী নেপালৰ বাহিৰত খুব কমেইহে দেখা যায়। এই শৈলীৰ প্ৰচাৰ কৰিছে আৰ্নিকোকে ধৰি নেপালী স্থপতিসকলে। দ্বাদশ আৰু ১৮ শতিকাৰ ভিতৰত নিৰ্মিত পুৰণি ৰাজপ্ৰাসাদ প্ৰাঙ্গন, কাঠমাণ্ডু, ললিতপুৰ আৰু ভক্তপুৰৰ দৰবাৰ চৌহদত অধিকাংশ মুখ্য কীৰ্তিচিহ্ন অৱস্থিত।^৩ এই শৈলীত আকৰ্ষণীয় ইটাৰ কাম আৰু কাঠৰ খোদিত কৰা এক অনন্য শৈলী নেপালৰ বাহিৰত খুব কমেইহে দেখা যায়। এই শৈলীৰ প্ৰচাৰ কৰিছে আৰ্নিকোকে ধৰি নেপালৰ স্থপতিসকলে। ^৪৫৬

ইতিহাস

নেৱাৰী স্থাপত্যৰ উৎপত্তি লিচ্চাভি যুগত (নেপালৰ লিচ্চাভি) (৪০০-৭৫০ খ্ৰীষ্টাব্দ)ত হোৱা বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। সেই সময়ত নেপালৰ মল্ল বংশ (দ্বাদশ-১৮ শতিকা) বিকাশ ঘটিছিল। কাঠমাণ্ডু উপত্যকা কলাত্মক স্থাপত্যৰ কৃতিত্বৰ ক্ষেত্ৰত উল্লেখযোগ্য ভূমিকা লৈছিল। কাঠমাণ্ডু, পাতন, ভক্তপুৰ আদি ডাঙৰ চহৰসমূহ নেৱাৰী সংস্কৃতি আৰু শিল্পকৰ্মৰ কেন্দ্ৰবিন্দু হৈ পৰিছিল।

নেপালৰ বাহিৰত বিশেষকৈ তিব্বত স্বায়ত্তশাসিত অঞ্চল আৰু চীনৰ স্থাপত্য পৰম্পৰায়ো নেৱাৰী স্থাপত্যক তেওঁলোকৰ নিৰৱচ্ছিন্ন সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় আদান-প্ৰদানৰ জৰিয়তে প্ৰভাবিত কৰিছিল। প্ৰাচীন বাণিজ্যিক পথৰ কাষেৰে উপত্যকাটোৰ কৌশলগত অৱস্থানৰ বাবেও এনে হৈছিল।

মূল বৈশিষ্ট্য

• চেদি শৈলীৰ মন্দিৰ

নেৱাৰী মন্দিৰসমূহ সাধাৰণতে পেগোডাৰ ৰূপত নিৰ্মাণ কৰা হয়। ইয়াৰ চাল স্তৰযুক্ত। কাঠৰ পেনেলৰদ্বাৰা সমৰ্থিত এই স্তম্ভবোৰ সাধাৰণতে দেৱতা, পৌৰাণিক জীৱ আৰু আইকনৰ খোদিত শিল্পকৰ্মৰে সজাই তোলা হয়। ইয়াৰ এটা ভাল উদাহৰণ হ’ল ১৭০২ চনত ভক্তপুৰত নিৰ্মিত ন্যাটাপোলা মন্দিৰ। ^৭ এই মন্দিৰ শৈলীৰ ভৰসাম্য আৰু নিখুঁততাৰ উদাহৰণ।

• আৱাসিক আৰু চোতালৰ স্থাপত্য

পৰম্পৰাগত নেৱাৰী ঘৰসমূহ বাহাল বা বাহিছ বুলি জনাজাত সাধাৰণ চোতালৰ চাৰিওফালে ডিজাইন কৰা হয় আৰু এই ধাৰণাই সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় কাৰ্য্যকলাপৰ বাবে সম্প্ৰদায়ৰ স্থান হিচাপে কাম কৰে। ঘৰবোৰ সাধাৰণতে স্থানীয়ভাৱে উপলব্ধ সামগ্ৰী যেনে ইটা, বোকা আৰু কংক্ৰীটৰ সামগ্ৰী, আৰু জটিলভাৱে খোদিত কাঠৰ ক্ৰিপ্ট আদিৰে নিৰ্মাণ কৰা হয়।

• ইটা আৰু কাঠেৰে নিৰ্মাণ

ৰঙা ইটা আৰু মিহিকৈ খোদিত কাঠৰ উপাদানৰ ব্যৱহাৰ নেৱাৰী স্থাপত্যৰ এক উল্লেখযোগ্য বৈশিষ্ট্য। টুণ্ডাল (কাঠৰ ব্ৰেকেট) আৰু অংখিঝ্যাল (জালিযুক্ত খিৰিকী) হৈছে সুকীয়া সজ্জাগত আৰু কাৰ্য্যকৰী উপাদান। এই উপাদানসমূহৰ কাৰুকাৰ্য্যই নেৱাৰ শিপিনীসকলৰ মাজত থকা উচ্চ পৰ্যায়ৰ দক্ষতা প্ৰতিফলিত কৰে। মজিয়াত টেৰাকোটা টাইলছ বা কাঠৰ তক্তাৰ তৰপ থকা ঘনিষ্ঠ ব্যৱধানত থকা জইষ্ট (ধালিন)দ্বাৰা সমৰ্থিত কৰা হয়। এই গৃহতলৰ ওপৰত ১০ চে.মি. ডাঠ মিহি হালধীয়া মাটিৰ আৱৰণ দিয়া হয়। চাঙৰ ধৰণী বা চ'তিবোৰ অবিৰত কাঠৰ বেৰৰ প্লেটত থিয় হৈ থাকে লগতে কংক্ৰীটৰ সামগ্ৰীৰে পূৰ্ণ কৰা থাকে।^৮

• স্তুপ আৰু চৈত্য

নেৱাৰী স্থাপত্যত বৌদ্ধ স্তুপ আৰু চৈত্যক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে, যিবোৰ ধৰ্মীয় কামত ব্যৱহাৰ কৰা সৰু, প্ৰায়ে গম্বুজ আকৃতিৰ গঠন। স্বয়ম্ভুনাথ আৰু বৌদ্ধ স্তুপৰ দৰে আইকনিক স্তুপ ইয়াৰ প্ৰধান উদাহৰণ, যিয়ে ধৰ্মীয় প্ৰতীক আৰু স্থাপত্যৰ উদ্ভাৱনৰ মিশ্ৰণ প্ৰদৰ্শন কৰে।

প্ৰতীকবাদ আৰু ডিজাইন

নেৱাৰী স্থাপত্যত আধ্যাত্মিক আৰু মহাজাগতিক প্ৰতীকবাদ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে, যিটো প্ৰায়ে মণ্ডলৰ নীতিৰ সৈতে জড়িত, যিটো বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডক প্ৰতিনিধিত্ব কৰা জ্যামিতিক ডিজাইন। গঠনসমূহৰ প্ৰান্তিককৰণ আৰু স্থানীয় ব্যৱস্থাই পৰম্পৰাগত ব্ৰহ্মাণ্ডবিজ্ঞানৰ বিশ্বাসসমূহ প্ৰতিফলিত কৰে আৰু ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে মানুহৰ বাসস্থানক ঐশ্বৰিকতাৰ সৈতে সামঞ্জস্য স্থাপন কৰা।

সংৰক্ষণ আৰু প্ৰত্যাহ্বান

২০১৫ চনৰ গোৰ্খা ভূমিকম্প আৰু ২০১৫ চনৰ এপ্ৰিল মাহত নেপালত হোৱা ভূমিকম্পকে ধৰি বহুতো প্ৰাকৃিতাক দুৰ্য্যোগ আদিয়ে ঐতিহাসিক গঠনৰ ক্ষতিসাধন কৰাকে ধৰি দ্ৰুত নগৰায়ন, আধুনিকীকৰণ আদিৰ বাবে নেৱাৰী স্থাপত্য শেহতীয়া দশকবোৰত প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে। এই স্থাপত্য ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ বাবে ইউনেস্কোৰ দৰে সংস্থা আৰু স্থানীয় জনগোষ্ঠীসমূহে পুনৰুদ্ধাৰ আৰু সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টা হাতত লৈছে।

উত্তৰাধিকাৰ আৰু প্ৰভাৱ

নেপাল আৰু ইয়াৰ বাহিৰৰ আধুনিক স্থাপত্য পদ্ধতিত নেৱাৰী স্থাপত্যৰ প্ৰভাৱ অব্যাহত আছে। সমসাময়িক স্থপতিসকলে প্ৰায়ে নতুন নিৰ্মাণত পৰম্পৰাগত মটিফ আৰু কৌশলসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে, ঐতিহাসিক নান্দনিকতাক আধুনিক কাৰ্য্যক্ষমতাৰ সৈতে মিহলাই দিয়ে।

পেগোডা মন্দিৰ

]]

• পশুপতিনাথ মন্দিৰ
• কাঠমাণ্ডু দৰবাৰ চৌহদ

নেৱাৰী শৈলীৰ কেইটামান বিশিষ্ট পেগোডাৰ ভিতৰত আছে:

• চন্দেশ্বৰী মন্দিৰ
• চাংগু নাৰায়ণ মন্দিৰ
• কষ্টমণ্ডপ সত্তল
• কাঠমাণ্ডু দৰবাৰ চৌহদ - ন মহলীয়া প্ৰাসাদ
• কুম্ভেশ্বৰ মন্দিৰ
• নৰদেৱী মন্দিৰ
• নাৰায়ণহিটি ৰয়েল পেলেচ
• নুঘা ডেগা মন্দিৰ
• ন্যাটাপোলা মন্দিৰ
• পশুপতিনাথ মন্দিৰ
• তালেজু ভৱানী মন্দিৰ