নেহেৰু প্ৰতিবেদন

নেহেৰু প্ৰতিৱেদন (Nehru Report) ১৯২৮ চনত মতিলাল নেহৰুৰ সভাপতিত্বত সৰ্বদলীয় সন্মিলন এ প্ৰস্তুত কৰা এখন স্মাৰকপত্ৰ আছিল। এই প্ৰতিৱেদনত ব্ৰিটিছ ৰাজক ডমিনিয়ন মৰ্যাদা প্ৰদান কৰাৰ লগতে ভাৰতৰ বাবে এখন সংঘীয় শাসন-ব্যৱস্থা-ভিত্তিক সংবিধান প্ৰণয়নৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়োৱা হৈছিল। লগতে বিধানসভাসমূহত সংখ্যালঘুসকলৰ বাবে আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ৰাখি যৌথ নিৰ্বাচকমণ্ডলী প্ৰৱৰ্তনৰ পৰামৰ্শও দিয়া হৈছিল। ^১২

মোহনদাস কৰমচান্দ গান্ধীয়ে নেহেৰু প্ৰতিৱেদনৰ পৰামৰ্শসমূহ গ্ৰহণ কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ চৰকাৰক এক বছৰৰ সময় দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ আগবঢ়ায়। তেওঁ কয় যে, যদি এই সময়সীমাৰ ভিতৰত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে প্ৰতিৱেদনখনৰ পৰামৰ্শসমূহ মানি নলয়, তেন্তে দেশজুৰি অসহযোগ আন্দোলন আৰম্ভ কৰা হ'ব। সৰ্বদলীয় সন্মিলনে এই প্ৰস্তাৱ অনুমোদন কৰে।

পটভূমি

ব্ৰিটিছ শাসনকালৰ প্ৰায় অন্তিম সময়লৈকে ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ নীতি আছিল যে ভাৰতৰ সংবিধানিক বিকাশৰ সময়, ধৰণ আৰু কাঠামো কেৱল ব্ৰিটিছ সংসদেই নিৰ্ধাৰণ কৰিব। অৱশ্যে, এই প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰয়োজন অনুসৰি ভাৰতীয়সকলৰ মতামত লোৱা হ'ব বুলি ধৰা হৈছিল। এই নীতি আনুষ্ঠানিকভাৱে ১৯১৯ চনৰ ভাৰত শাসন আইনত উল্লেখ কৰা হৈছিল। কিন্তু ১৯৪২ চনৰ ক্ৰিপছ ঘোষণা (Cripps Declaration)-ৰ পূৰ্বলৈকে ব্ৰিটেইনে ভাৰতীয়সকলৰ নিজৰ সংবিধান নিজে প্ৰস্তুত কৰাৰ অধিকাৰ স্বীকাৰ কৰা নাছিল।

১৯২৫ চনত ভাৰতৰ বাবে নতুন সংবিধানৰ এখন খচৰা প্ৰস্তুত কৰাৰ এক বেচৰকাৰী প্ৰচেষ্টা এনী বেছাণ্ট আৰু তেওঁৰ কেইজনমান ভাৰতীয় সহযোগীয়ে গ্ৰহণ কৰিছিল। কিন্তু তেতিয়াৰ বহু জাতীয় নেতা এই প্ৰস্তাৱৰ প্ৰতি বিশেষ উৎসাহ দেখুওৱা নাছিল। পিছত ১৯২৫ চনৰ জানুৱাৰী–ফেব্ৰুৱাৰী মাহত দিল্লীত অনুষ্ঠিত সৰ্বদলীয় সন্মিলনত এই খচৰাখন কিছু সংশোধন কৰা হয়। ইয়াৰ পিছত এপ্ৰিল মাহত কানপুৰত অনুষ্ঠিত এখন অধিৱেশনত ইয়াক আনুষ্ঠানিকভাৱে অনুমোদন জনোৱা হয়। এই খচৰাখন আইনৰ ৰূপ দি ১৯২৫ চনৰ ৯ ডিচেম্বৰত জৰ্জ লেন্সবেৰিয়ে হাউচ অৱ কমনছত "ভাৰতীয় কমনৱেলথ বিধেয়ক " শীৰ্ষক উত্থাপন কৰে। বিধেয়কখনত ভাৰতক তৎক্ষণাতেই ডমিনিয়ন (Dominion) মৰ্যাদা দিয়াৰ প্ৰস্তাৱ কৰা হৈছিল, যদিও কিছুমান বিষয় সাময়িকভাৱে ব্ৰিটিছ নিয়ন্ত্ৰণত থাকিব বুলি কোৱা হৈছিল। সেই অনুসৰি ভাইচৰয়ে (ৰজাৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে) সামৰিক বাহিনী, নৌবাহিনী আৰু বৈদেশিক সম্পৰ্কৰ সম্পূৰ্ণ দায়িত্ব পালন কৰিব। ভাৰতীয় সংসদে নিজেই সেই দায়িত্ব ল’বলৈ সক্ষম বুলি ঘোষণা নকৰালৈকে এই ব্যৱস্থা চলি থাকিব। দেশীয় ৰাজ্যসমূহ সম্পৰ্কীয় যিকোনো আইন প্ৰণয়নৰ পূৰ্বে ভাইচৰয়ৰ অনুমোদন বাধ্যতামূলক হ’ব। বিধেয়কখনত এখন অধিকাৰ-পত্ৰ (Bill of Rights)ও অন্তৰ্ভুক্ত আছিল। ইয়াত ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, বিবেকৰ স্বাধীনতা, বাক্-স্বাধীনতা আৰু নাৰী-পুৰুষৰ সম অধিকাৰৰ নিশ্চয়তা দিয়া হৈছিল। কিন্তু এই সংবিধান-প্ৰস্তাৱে জনসাধাৰণৰ মাজত বিশেষ সমৰ্থন লাভ কৰিব নোৱাৰিলে। ইয়াৰ এটা কাৰণ আছিল যে এই খচৰাখন সম্পূৰ্ণৰূপে ভাৰতীয়সকলৰ সৃষ্টি বুলি গণ্য কৰা হোৱা নাছিল। আন এটা মুখ্য কাৰণ আছিল যে তেতিয়াৰ জাতীয়তাবাদী আন্দোলন মূলতঃ ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰোধিতাত কেন্দ্ৰীভূত আছিল; বিকল্প সাংবিধানিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাত নেতাসকলৰ আগ্ৰহ তুলনামূলকভাৱে কম আছিল।

১৯২৭ চনৰ নৱেম্বৰ মাহত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে ভাৰত চৰকাৰ আইন ১৯১৯ৰ কাৰ্যকৰীতা পুনৰীক্ষণৰ বাবে আৰু ভাৰতৰ বাবে সাংবিধানিক সংস্কাৰৰ প্ৰস্তাৱ দিবলৈ চাইমন কমিচন নিযুক্তি দিয়ে। আয়োগত এজনো ভাৰতীয় সদস্যৰ অনুপস্থিতিয়ে জাতীয়তাবাদী আন্দোলনৰ নেতাসকলক ক্ষুব্ধ কৰি তুলিছিল। ব্ৰিটিছে এই অসন্তুষ্টি স্বীকাৰ কৰিছিল যদিও আয়োগৰ গঠনত কোনো পৰিৱৰ্তন কৰাৰ কথা চিন্তা কৰা নাছিল; তেওঁলোকে ভাৰতীয় অমিলৰ ভিত্তিত নিজৰ বৰ্জনৰ ন্যায্যতা প্ৰদান কৰিছিল আৰু ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে ভাৰতীয়সকলক তেওঁলোকে সহমতৰদ্বাৰা সংবিধান গঠন কৰিবলৈ সক্ষম বুলি প্ৰমাণ দিবলৈ কয়। ১৯২৫ চনত হাউছ অৱ লৰ্ডছত ভাৰত বিৰোধী বৰ্ণবাদী ভাষণৰ পিছত কনজাৰ্ভেটিভ দলৰ সাংসদ তথা ভাৰতৰ ৰাজ্যিক সচিব লৰ্ড বাৰ্কেনহেডেও একেধৰণৰ প্ৰত্যাহ্বান জনাইছিল।

১৯২৭ চনৰ ডিচেম্বৰ মাহত চেন্নাই অধিৱেশনত ভাৰতীয় জাতীয় কংগ্ৰেছে চাইমন আয়োগ গঠনৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনাই দুটা ডাঙৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে: প্ৰথমতে আয়োগক সহযোগ নকৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়; দ্বিতীয়তে, ভাৰতৰ বাবে সংবিধানৰ খচৰা প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ই সৰ্বদল সন্মিলন গঠন কৰিছিল।^৩

নেহেৰু প্ৰতিৱেদন

নেহৰু প্ৰতিৱেদনত উল্লেখ কৰা সংবিধানখন আছিল ব্ৰিটিছ কমনৱেলথৰ ভিতৰত থকা ডমিনিয়ন ভাৰতৰ বাবে। প্ৰতিৱেদনখনৰ কিছুমান মূল উপাদান হ’ল-

• পৰৱৰ্তী সময়ত ভাৰত চৰকাৰ আইন ১৯৩৫ৰ বিপৰীতে ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত আছিল: চৰকাৰৰ সকলো ক্ষমতা ৰাজকোষৰ প্ৰভুৰ হাতত থাকিব আৰু সকলো কৰ্তৃত্ব যেনে বিধায়িনী, কাৰ্য্যকৰী আৰু ন্যায়িক জনসাধাৰণৰপৰা আহৰণ কৰা হ’ব আৰু এই সংবিধানৰদ্বাৰা বা ইয়াৰ অধীনত আৰু ইয়াৰ অনুযায়ী প্ৰতিষ্ঠিত প্ৰতিষ্ঠানৰ জৰিয়তে ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব।
• কোনো ৰাষ্ট্ৰ ধৰ্ম নাথাকিব; পুৰুষ আৰু মহিলাৰ নাগৰিক হিচাপে সমান অধিকাৰ থাকিব।
• বাকী ক্ষমতা কেন্দ্ৰৰ ওপৰত নিহিত হৈ ফেডাৰেল চৰকাৰ ব্যৱস্থা থাকিব।
• ইয়াত চৰকাৰৰ কাৰ্য্যকলাপৰ বৰ্ণনা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল, য’ত ভাৰতৰ উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ প্ৰস্তাৱ আৰু ভাষাৰ ভিত্তিত প্ৰদেশসমূহৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰাৰ পৰামৰ্শও আছিল।
• ইয়াত কোনো সম্প্ৰদায়ৰ বাবে পৃথক ভোটাৰ বা সংখ্যালঘুৰ বাবে বিশেষ মৰ্যাদাৰ ব্যৱস্থা কৰা হোৱা নাছিল। পিছলৈ ভাৰত চৰকাৰ আইন, ১৯৩৫ত এই দুয়োটাৰে ব্যৱস্থা উদাৰতাৰে দিয়া হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰদ্বাৰা কমেও দহ শতাংশ সংখ্যালঘু জনসংখ্যা থকা প্ৰদেশত সংখ্যালঘু আসন সংৰক্ষণৰ অনুমতি দিয়া হৈছিল যদিও সেয়া সম্প্ৰদায়ৰ আকাৰৰ সৈতে কঠোৰ অনুপাতে হ’ব লাগিছিল।
• কেন্দ্ৰৰ ভাষা হ’ব হিন্দুস্তানী, যিটো দেৱনাগৰী বা উৰ্দু লিপিত লিখিব পৰা যাব। ইংৰাজী ব্যৱহাৰৰ অনুমতি দিয়া হ'ব। ^৪

নেহৰু প্ৰতিৱেদনৰ লগতে চাইমন কমিচনৰ প্ৰতিৱেদন ভাৰতীয় তিনিখন ঘূৰণীয়া মেজ সন্মিলনৰ (১৯৩০–১৯৩২) অংশগ্ৰহণকাৰীসকলৰ বাবে উপলব্ধ আছিল। কিন্তু ভাৰত চৰকাৰ আইন, ১৯৩৫, ছাইমন কমিচনৰ প্ৰতিৱেদনৰ ওপৰত বহুলাংশে ঋণী আছিল আৰু নেহৰু প্ৰতিৱেদনত ইয়াৰ প্ৰভাৱ নগণ্য আছিল, যদি আচলতে আছিল।

নেহৰু প্ৰতিৱেদনৰ প্ৰতি মুছলিম লীগৰ প্ৰতিক্ৰিয়া

কেইজনমান ব্যতিক্ৰমী নেতাক বাদ দি মুছলিম লীগৰ অধিকাংশ নেতাই নেহৰু প্ৰতিৱেদনৰ প্ৰস্তাৱসমূহ গ্ৰহণ কৰা নাছিল। ইয়াৰ প্ৰতিক্ৰিয়াস্বৰূপে মহম্মদ আলি আই জিন্নাই ১৯২৯ চনত তেওঁৰ বিখ্যাত চৌধ্য দফা (Fourteen Points) প্ৰস্তুত কৰে। এই চৌধ্য দফাই পৰৱৰ্তী সময়ত মুছলিম সম্প্ৰদায়ক একতাবদ্ধ স্বাধীন ভাৰতত অংশগ্ৰহণৰ বিনিময়ত উত্থাপন কৰা মুখ্য দাবীসমূহৰ ভিত্তি হিচাপে পৰিগণিত কৰে।

মুছলিম লীগৰ প্ৰধান আপত্তিসমূহ আছিল—

• পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলী আৰু অতিৰিক্ত প্ৰতিনিধিত্ব: ১৯১৬ চনৰ লক্ষ্ণৌ চুক্তিত মুছলিমসকলৰ বাবে পৃথক নিৰ্বাচকমণ্ডলী আৰু অতিৰিক্ত প্ৰতিনিধিত্বৰ ব্যৱস্থা স্বীকৃত হৈছিল। কিন্তু নেহৰু প্ৰতিৱেদনত এই ব্যৱস্থা বাতিল কৰা হৈছিল, যাৰ বাবে মুছলিম লীগে তীব্ৰ আপত্তি প্ৰকাশ কৰে।
• অৱশিষ্ট ক্ষমতা:মুছলিম লীগৰ মতে, উত্তৰ-পূব আৰু উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ কিছুমান প্ৰদেশত মুছলিমসকল সংখ্যাগৰিষ্ঠ হ'লেও কেন্দ্ৰীয় বিধানমণ্ডলত তেওঁলোক সদায় সংখ্যালঘু হৈ থাকিব। সেয়েহে নেহৰু প্ৰতিৱেদনৰ বিপৰীতে, তেওঁলোকে দাবী কৰে যে অৱশিষ্ট ক্ষমতা কেন্দ্ৰৰ সলনি প্ৰদেশসমূহৰ হাতত থাকিব লাগে।

এই সন্দৰ্ভত মহম্মদ আলী জিন্নাএ কৈছিল—

“কমিটিখনে মুছলিমসকলৰ ৰাজনৈতিক ভৱিষ্যৎ ধ্বংস কৰাৰ উদ্দেশ্যে সংকীৰ্ণ মনোভাব গ্ৰহণ কৰিছে। দুখেৰে ক'ব লাগিছে যে এই প্ৰতিৱেদন অত্যন্ত অস্পষ্ট আৰু ইয়াক কাৰ্যকৰী কৰাৰ যোগ্য বুলি গণ্য কৰিব নোৱাৰি।”

বাহ্যিক সংযোগ

Complete text of the Nehru Report at Internet Archive

• Bibliography