দলিত নাৰীবাদ

দলিত নাৰীবাদ (Dalit Feminism) হৈছে এক নাৰীবাদী দৃষ্টিভংগী; যিয়ে দলিত জনসমষ্টি, নাৰীবাদ তথা বৃহত্তৰ নাৰী আন্দোলনৰ মাজত থকা জাতি তথা লিংগৰ ভূমিকাক লৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে। দলিত মহিলাসকল মূলতঃ দক্ষিণ এছিয়াত, বাংলাদেশ, ভাৰত, নেপাল আৰু পাকিস্তানত বাস কৰে। দলিত নাৰীবাদীসকলে লিংগ, জাতি আৰু অন্যান্য বিষয়ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দলিত নাৰীসকলৰ সমঅধিকাৰৰ পোষকতা কৰে। তেওঁলোকে সন্মিলনত ভাষণ দি সংগঠন গঠন কৰি আন দলিত মহিলাসকলক ৰাজনৈতিক পদবীলৈ নিৰ্বাচিত কৰাত সহায় কৰিছে।

পৃষ্ঠভূমি

দলিত মহিলাসকল প্ৰান্তীয় লোকৰ এটা গোটৰ অংশ যিয়ে ভাৰতত আনুষ্ঠানিকভাৱে অনুসূচিত জাতি বুলি জনাজাত জাতিসমূহৰ অংশ গঠন কৰে৷ যদিও নেপাল, পাকিস্তান, বাংলাদেশ আৰু শ্ৰীলংকাতো দলিত মহিলা আছে।^১২ নেপালত জনসংখ্যাৰ ১৩.২% দলিত মহিলা।^৩ ১৯৯৮ চনৰ লোকপিয়ল অনুসৰি পাকিস্তানৰ অধিকাংশ দলিত মহিলাই পঞ্জাৱ অঞ্চলত বাস কৰে।^৪ সামগ্ৰিকভাৱে দলিত মহিলাসকল বিশ্বৰ ২% আৰু তেওঁলোকে বিশ্বৰ "সৰ্বাধিক সামাজিকভাৱে পৃথক" লোকৰ গোট গঠন কৰিছে।^৫দলিত মহিলাসকলৰো দৰিদ্ৰতাত জীয়াই থকাৰ প্ৰৱণতা আছে৷ তেওঁলোক বহুতেই নিৰক্ষৰ।^৬৭ দলিত মহিলাসকলে কেৱল শোষক পুৰুষৰ পৰাই নহয়, আন দলিত পুৰুষৰ পৰাও অত্যাচাৰৰ সন্মুখীন হয়।^৮ ইয়াৰ উপৰি দলিত গোটসমূহৰ মাজত এটা স্তৰ আছে৷ কিছুমান দলিত আন কিছুমানতকৈ সামাজিকভাৱে উচ্চ।^৯

কিছুমান বিশেষ ধৰণৰ বলপূৰ্বক বেশ্যাবৃত্তি যেনে:দেৱদাসী বা যোগিনী ব্যৱস্থা বিশেষভাৱে দলিত মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষিত।^১০ইয়াৰ উপৰি হিংসাৰ বলি হোৱা দলিত আৰু তেওঁলোকৰ পৰিয়ালে প্ৰায়ে নিজৰ অধিকাৰ নাজানে বা তেওঁলোকৰ অধিকাৰৰ বিষয়ে অৱগত নহয়।^১১দলিত মহিলাই হিংসাত্মক আক্ৰমণৰ খবৰ দিলে আৰক্ষীয়ে দেখা দিব পাৰে, কিন্তু অপৰাধীক দায়ী কৰিবলৈ তদন্ত বা ব্যৱস্থা গ্ৰহণ নকৰিবও পাৰে।^১২ ইংৰাজী অধ্যয়ন আন্তৰ্জাতিক গৱেষণা জাৰ্নেলত লিখা কিৰণ কুমাৰ বড্ডু আৰু শিৱ নগয়া বল্লেড্ডুৰ মতে দলিত মহিলাৰ ওপৰত চলা যৌন হিংসাক "নিপীড়নৰ নিয়মীয়া পৰিঘটনা" বুলি গণ্য কৰা হয়।^১৩দলিত মহিলাৰ নিম্ন বৰ্ণৰ মৰ্যাদাৰ বাবে উচ্চ জাতিৰ দ্বাৰা ঘটিত হোৱা দলিত যৌনতাক দীৰ্ঘদিন ধৰি "বিচ্যুত হিচাপে গঢ়ি তোলা" হৈ আহিছে।^১৪ তেওঁলোকৰ শৰীৰক ব্ৰিটিছ উপনিবেশিকসকলে "যৌনভাৱে উপলব্ধ" বুলি গণ্য কৰিছিল।^১৫ নেপালত ২০১৩ চনত সম্পন্ন হোৱা এক অধ্যয়নত দেখা গৈছে যে ৫০.৬% দলিত মহিলাই শাৰীৰিক আৰু যৌন নিৰ্যাতনকে ধৰি দৈনিক ধৰণৰ হিংসাৰ সন্মুখীন হয়।^১৬ইয়াৰ উপৰি বহুতো নেপালী দলিত মহিলাই ছৌপদী প্ৰথা মানি চলিব লাগিব।^১৭ পাকিস্তানত দলিত মহিলাসকলে অপহৰণ আৰু বলপূৰ্বক ইছলাম ধৰ্মান্তৰকৰণ সন্মুখীন হয়।^১৮

ভাৰতত

১৯২০ চনত দলিত মহিলাসকলে জাতি বিৰোধী আৰু অস্পৃশ্যতা বিৰোধী আন্দোলনত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল।^৫ ১৯৩০ চনত দলিত মহিলাসকল অব্ৰাহ্মণ আন্দোলনৰ সৈতে জড়িত আছিল।^১৯ এই প্ৰাৰম্ভিক সংগঠনসমূহে বাল্যবিবাহ, যৌতুক আৰু বিধৱা-সম্পৰ্কীয় সামাজিক বিষয়ৰ বিৰুদ্ধে প্ৰস্তাৱ গৃহীত কৰাত সহায় কৰিছিল।^২০

১৯৪২ চনত নাগপুৰত অনুষ্ঠিত হোৱা সৰ্বভাৰতীয় বিষণ্ণ শ্ৰেণীৰ মহিলা সন্মিলনত ২৫,০০০ দলিত মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰে।^২১ সন্মিলনৰ সভাপতি চুলোচানাবাই ডংগ্ৰে জন্ম নিয়ন্ত্ৰণৰ পোষকতা কৰিছিল। সন্মিলনৰ সময়ত এনে প্ৰস্তাৱ গৃহীত কৰা হয় য'ত মহিলাৰ বিবাহ বিচ্ছেদৰ অধিকাৰৰ পোষকতা কৰা হয়। বহুবিবাহৰ নিন্দা, শ্ৰমৰ অৱস্থা উন্নীতকৰণ, ৰাজনীতিত মহিলাৰ জড়িতকৰণ আৰু নিম্ন শ্ৰেণীৰ মহিলাসকলৰ উন্নত শিক্ষাৰ ব্যৱস্থাকে ধৰি দিশসমূহক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়া হয়।^২২২২

১৯৭০ আৰু ৮০ৰ দশকৰ আৰম্ভণিৰ সামাজিক আন্দোলনসমূহতো দলিত মহিলাসকল জড়িত আছিল।^২৩ ১৯৭০ চনত দলিত মহিলাৰ জীৱন আৰু অভিজ্ঞতাৰ আত্মজীৱনী প্ৰকাশ পাবলৈ আৰম্ভ কৰে।^২১ এই মহিলাসকলৰ বহুতেই বাবাছাহেব আম্বেদকাৰৰপৰা অনুপ্ৰাণিত হৈছিল।^২৪ ১৯৮০ আৰু ১৯৯০ চনৰ ভিতৰত ভাৰতত মূলসুঁতিৰ নাৰীবাদী চিন্তাধাৰাই জাতিক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ় লৈ উঠা বিষয়সমূহক স্বীকৃতি দিবলৈ আৰম্ভ কৰে।^২৫

নেপাল

নেপালৰ দলিত মহিলাসকলে ভাৰতৰ দলিত মহিলাসকলৰ দৰেই বহুতো সমস্যাৰ সম্মুখীন হয়।^৭ ১৯৯০ চনৰ পিছৰ সমগ্ৰ নেপাল সময়ছোৱাত মহিলাগৰাকীৰ আন্দোলন অশান্ত ৰাজনীতিৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হৈছিল।^২৬ এগৰাকী নেপালী নাৰীবাদী দুৰ্গা চোবে ১৯৯৪ চনত নাৰীবাদী দলিত সংগঠন (FEDO) গঠন কৰে।^৭ ২০১০ চনলৈকে FEDO ৰ সদস্য আছিল প্ৰায় ৪০,০০০ আৰু ই দলিত শিশুক স্কুললৈ পঠিয়াবলৈ আৰু প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ বাবে প্ৰশিক্ষণ আৰু শ্ৰেণী প্ৰদানৰ কাম কৰিছিল।^৭ মহিলা ৰাজনৈতিক দলসমূহে প্ৰান্তীয়কৰণ কৰিলেও নেপালত মহিলাৰ অধিকাৰৰ বিষয়সমূহক আগুৱাই নিবলৈ সহায় কৰিছে।^২৭ কিন্তু এই দলসমূহত উচ্চবৰ্ণৰ মহিলাৰ আধিপত্য থাকে।^২৮ নিম্নবৰ্ণৰ মহিলাসকলে দলটোৰ এই প্ৰচেষ্টাক সমালোচনা কৰি আঙুলিয়াই দিছে যে সকলো নেপালী মহিলাই একে সমস্যাৰ সম্মুখীন নহয়।^২৯ নেপালৰ দলিত মহিলাসকলক ৰাজনীতিৰ সৈতে অধিক জড়িত হোৱাত সহায় কৰাত ফেডো জড়িত হৈ আছে।^৩০ ২০১৪ চনত FEDOদ্বাৰা আয়োজিত আৰু কাঠমাণ্ডুত অনুষ্ঠিত হোৱা এখন সন্মিলনত শ শ দলিত মহিলাই অংশগ্ৰহণ কৰে আৰু ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ বক্তাসকলক অন্তৰ্ভুক্ত কৰে, যেনে দলিত অধিকাৰৰ আৱাসী সমন্বয়ক জিয়াদ শ্বেখ।^৩১

পাকিস্তান

পাকিস্তানৰ দলিত মহিলাসকল জাতিগত সমস্যাৰ সন্মুখীন হোৱাটো কম, কিন্তু যিহেতু বেছিভাগেই দেশখনৰ সংখ্যালঘু ধৰ্মৰ অংশ, সেয়েহে তেওঁলোকৰ ধৰ্মীয় পটভূমিৰ বাবে নিৰ্যাতন চলোৱা হয়।^৩২ কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে এতিয়াও জাতিভিত্তিক বৈষম্য নাই।^৩৩ পাকিস্তানৰ প্ৰথমগৰাকী দলিত মহিলা চিনেটৰ কৃষ্ণ কুমাৰী কোহলী ২০১৮ চনত নিৰ্বাচিত হয়।^৩৪

বৰ্তমান

বৰ্তমান সময়ত ৰুথ মনোৰমাৰ দৰে কৰ্মীয়ে দলিত মহিলাসকলক সবলীকৰণৰ বাবে আইনী আৰু ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ ওপৰত কাম কৰে।^৩৫ অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ মহিলাসকলক সুৰক্ষা প্ৰদানৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত আইনসমূহ কেনেকৈ দুৰ্বলভাৱে কাৰ্যকৰী কৰা হয় সেই বিষয়ে মনোৰমাই মাত মাতিছে।^৩৫ প্ৰায়ে দলিত মহিলাসকলে দাখিল কৰা অভিযোগ আৰু প্ৰতিৱেদনক আওকাণ কৰা হয়।^৩৬ ইয়াৰ উপৰি সৰ্বভাৰতীয় দলিত মহিলা অধিকাৰ মঞ্চ (AIDMAM)ৰ আশা কৌটালে কয় যে ভাৰতে "জাতি সম্পৰ্কীয় যিকোনো আলোচনাক শিলৰ প্ৰাচীৰেৰে ঢাকি ৰাখিছে।"^৩৭ ক্ৰান্তিজ্যোতি সাবিত্ৰীবাই ফুলে মহিলা অধ্যয়ন কেন্দ্ৰ (KSPWSC)ৰ সৈতে সংগতি ৰাখি AIDMAM এ ২০১৭ চনত "দলিত মহিলাসকলে কথা কয়" নামৰ এখন সন্মিলন অনুষ্ঠিত কৰে য'ত প্ৰায় ৪৫০ জন প্ৰতিনিধি আৰু অংশগ্ৰহণকাৰীয়ে অংশগ্ৰহণ কৰে।^৩৮ ২০১৮ চনত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মানৱ অধিকাৰ পৰিষদৰ ৩৮সংখ্যক অধিৱেশনত এইডমেমে লিংগ আৰু জাতিভিত্তিক হিংসাৰ সাক্ষ্য দাখিল কৰিছিল।^৩৯ ভইচছ এগেইনষ্ট কেষ্ট ইম্পুনিটি: নেৰেটিভছ অৱ দলিত উইমেন ইন ইণ্ডিয়া নামৰ এই প্ৰতিৱেদনখন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সম্মুখত উপস্থাপন কৰা হৈছিল।^৪০

সাহিত্য

দলিত মহিলাৰ লেখাই নাৰীবাদী সাহিত্যলৈ জাতি পৰিচয়ৰ বিষয়সমূহ আনে।^৪১ একেদৰে দলিত পুৰুষৰ লেখাত দলিত মহিলাৰ অভিজ্ঞতাৰ বৈধ চিত্ৰণ উপেক্ষা কৰা হৈছে। দলিত সাহিত্যৰ ইংৰাজীলৈ অনুবাদ বহুলাংশে দলিত অভিজ্ঞতাৰ বাহিৰৰ ব্যক্তিয়ে কৰিছে আৰু লেখিকা আৰু অনুবাদক মীনা কান্দাচামিয়ে ইয়াক সমস্যা হিচাপে চিনাক্ত কৰিছে, কিয়নো ভাষাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সূক্ষ্মতাসমূহ প্ৰায়ে উপেক্ষা কৰা হয়।^৪২ কান্দচামিয়ে এইটোও আলোচনা কৰিছে যে যিহেতু এই গ্ৰন্থসমূহৰ বহুতেই ৰাজনীতিৰ সৈতে জড়িত, সেয়েহে ইয়াক কেনেকৈ প্ৰকৃত সাহিত্য হিচাপে দেখা নাযায়।^৪৩

তেলেগু ভাষাৰ দলিত সাহিত্যৰ বিশিষ্ট মহিলা লেখিকাসকলৰ ভিতৰত আছে চাল্লাপল্লী স্বৰূপা ৰাণী, জুপকা সুভদ্ৰা, জাজুলা গৌৰী, স্বাতী মাৰ্গাৰেট আৰু গগু শ্যামলা।^৪৪ এই লেখকসকলে মূলতঃ কবিতা, চুটিগল্প, ৰচনা আৰু বহুতো ব্যৱহাৰ কৰি তেওঁলোকে সন্মুখীন হোৱা অত্যাচাৰৰ আন্তঃবিভাজন ৰূপক প্ৰত্যাহ্বান জনাইছে।^৪৫ দলিত মহিলাৰ সাহিত্যই প্ৰকাশ কৰে যে জাতি আৰু লিংগৰ ব্যৱস্থাসমূহ সংযুক্ত আৰু দলিত মহিলাসকলৰ বাবে বিশেষ অসুবিধাৰ ফলত উচ্চ বৰ্ণৰ মহিলা আৰু দলিত পুৰুষৰপৰা পৃথক অত্যাচাৰৰ অভিজ্ঞতাৰ সৃষ্টি হয়।^৪৬ দলিত মহিলাৰ আত্মজীৱনী, যেনে বেবী কেম্বলেৰ দ্য প্ৰিজনছ উই ব্ৰ’ক (২০০৮)^৪৭ আৰু পি.শিৱকামীৰ “দ্য গ্ৰিপ অফ চেঞ্জ’’ক^৪৮উচ্চ বৰ্ণৰ লোকে দলিত মহিলাক শোষণ কৰাৰ লগতে দলিত পৰিয়ালৰ ভিতৰৰ আভ্যন্তৰীণ লিংগ স্তৰসমূহৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদমূলক আখ্যান হিচাপে চাব পাৰি।^৪৬ জাতি আৰু লিংগৰ পাৰস্পৰিক আৰু ছেদক গাঁথনিৰদ্বাৰা প্ৰভাবিত হোৱা হিচাপে দলিত নাৰীৰ পৰিচয় প্ৰতিষ্ঠা কৰি দলিত নাৰীৰ আত্মজীৱনীই দলিত নাৰীবাদক এক ছেদক শ্ৰেণী হিচাপে শক্তিশালী কৰে।