ৱাটাদাগে

ৱাটাদাগে হৈছে শ্ৰীলংকাত পোৱা এক প্ৰকাৰৰ বৌদ্ধ গঠন। ইয়াক দাগে, থুপাগৰা আৰু চেতিয়াগৰা বুলিও জনা যায়। ইয়াৰ কিছু ভাৰতীয় প্ৰভাৱ আছিল যদিও ই প্ৰায় একান্তভাৱে প্ৰাচীন শ্ৰীলংকাৰ স্থাপত্যৰ বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ গঠন। ইয়াৰ সুৰক্ষাৰ বাবে সৰু সৰু স্তুপৰ চাৰিওফালে ৱাটাদাগে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যিবোৰে প্ৰায়ে কোনো ধ্বংসাৱশেষক স্থান দিছিল বা পবিত্ৰ মাটিত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। বৃত্তাকাৰ আকৃতিৰ এইবোৰ সাধাৰণতে শিল আৰু ইটাৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল আৰু শিলৰ বিশৃংখল শিল্পকৰ্মৰে সজাই তোলা হৈছিল। ৱাটাদাগেৰ ৱাচালও হয়তো কাঠৰ আছিল, কেইবাটাও সমকেন্দ্ৰিক শাৰীত সজোৱা কেইবাটাও শিলৰ স্তম্ভৰ সহায়ত।

শ্ৰীলংকাত এতিয়া মাত্ৰ দহটা ৱাটাদাগেহে বাকী আছে। এই কীৰ্তিচিহ্নসমূহৰ বহুতো নিৰ্মাতা অজ্ঞাত, লগতে ইয়াৰ সৃষ্টিৰ সময়ো অজ্ঞাত। এনেধৰণৰ আটাইতকৈ পুৰণি নিৰ্মাণ থুপৰমায়াক আগুৰি থকাটো বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। সাধাৰণতে ৱাটাদাগেৰ উত্তম উদাহৰণ পল’নৰুৱা ৱাটাদাগে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে মেডিৰিগিৰিয়া আৰু থিৰিয়ায়াত থকা ৱাটাদাগেবোৰো কম বেছি পৰিমাণে অক্ষত অৱস্থাত আছে।

ব্যুৎপত্তিবিজ্ঞান

যদিও বৰ্তমান ইয়াক সাধাৰণতে ৱাটাদাগে বুলি জনা যায়, তথাপিও এই গঠনৰ কেইবাটাও ভিন্ন নাম আছে। পুৰণি সিংহলী সাহিত্যত এনে গঠনক ৱাটাদাগে বা দাগে বুলি কোৱা হয়। দ্বাদশ আৰু ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ বুৰঞ্জী পূজাৱলীয়া আৰু দলাদা ছিৰিথাই থুপৰমায়া আৰু পোলোন্নৰুৱা ৱাটাদাগেৰ কথা কওঁতে এই নামবোৰ ব্যৱহাৰ কৰে। অৱশ্যে পালি গ্ৰন্থত থুপাঘৰা নাম ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে। কিছুমান উৎসত চেতিয়াঘৰা নামটোও ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।^১

ৱাটাদাগে শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ হৈছে বৃত্তাকাৰ ধ্বংসাৱশেষ ঘৰ বা মন্দিৰ। Dage ৰ অৰ্থ হৈছে "ধ্বংসাৱশেষৰ ঘৰ"। একেদৰে চেতিয়াঘৰৰ অৰ্থ "চেতিয়া-ঘৰ" আৰু থুপাঘৰৰ "স্তুপ-ঘৰ"।^২

বৈশিষ্ট্যসমূহ

ৱাটাদাগবোৰ বৃত্তাকাৰ আকৃতিৰ আছিল। তেওঁলোকৰ সুৰক্ষাৰ বাবে সৰু সৰু স্তুপৰ চাৰিওফালে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, লগতে ভক্তসকলৰ বাবে আশ্ৰয়স্থলও নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল। সাধাৰণতে শিলেৰে পকী কৰা উঠা বৃত্তাকাৰ মঞ্চৰ মাজত এই স্তুপটো অৱস্থিত। পোলোনাৰুৱাৰ ৱাটাডাজৰ দুটা মঞ্চ আছে, এটাৰ ওপৰত আনটো। এই মঞ্চত কেইবাটাও সমকেন্দ্ৰিক শাৰী শিলৰ স্তম্ভ আছিল। ভিতৰৰ শাৰীত থকা স্তম্ভবোৰ আটাইতকৈ ওখ আছিল, আনহাতে বাহিৰৰ শাৰীবোৰত থকা স্তম্ভবোৰৰ উচ্চতা ক্ৰমান্বয়ে কমি আহিছিল যেনেকৈ সিহঁত কেন্দ্ৰৰ পৰা আৰু বিয়পি পৰিছিল। শিলৰ স্তম্ভ আৰু শাৰীৰ সংখ্যা গঠনভেদে ভিন্ন হৈ আছে, লংকাৰমাৰ ৱাটাদাগে প্ৰথমে ৮৮টা স্তম্ভ আছিল।^৩

শিলৰ স্তম্ভৰ সমকেন্দ্ৰিক শাৰীবোৰ অনুমানিকভাৱে কাঠৰ চাল এখনক সহায় কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। কিন্তু কিছুমান ৱাটাদাগত চাল নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল নেকি সেইটো বিতৰ্কিত।^৪ যদি চাল আছিল, তেন্তে স্তুপৰ ওপৰৰ অংশটো হয়তো গম্বুজৰ দৰে আছিল।^৩ কিন্তু শিলৰ স্তম্ভবোৰৰ অৱস্থানৰ পৰা অনুমান কৰিব পাৰি যে বাকী ছাদৰ আকৃতি শঙ্কুৰ দৰে আছিল।^২ এই মঞ্চখনক প্ৰায়ে ইটাৰ দেৱালেৰে আগুৰি আছিল আৰু এই দেৱালৰ ভিতৰখন চিত্ৰৰে সজাই তোলাৰ প্ৰমাণ পোৱা গৈছে।^৪

ৱাটাদাগেবোৰৰ প্ৰায়ে চাৰিটা প্ৰৱেশদ্বাৰ আছিল, সাধাৰণতে চাৰিটা কাৰ্ডিনেল দিশলৈ অভিমুখী।^৫ কিন্তু এই পৰম্পৰা অনুসৰি সকলোবোৰ নিৰ্মাণ কৰা হোৱা নাই আৰু থুপাৰমাৰ দৰে ৱাটাদাগৰ মাত্ৰ এটা প্ৰৱেশদ্বাৰ আছে।^৬ এই প্ৰৱেশদ্বাৰবোৰ বিশৃংখলভাৱে সজাই তোলা হৈছিল। উচ্চ মঞ্চলৈ যোৱা খোজবোৰ খোদিত শিল্পকৰ্মৰে সজাই থোৱা আছিল, কোৰাৱাকগালা (শিলৰ বেলুষ্ট্ৰেড)বোৰো। খোজবোৰৰ তলত এটা সন্দকদ পহনা (চন্দ্ৰশিল) ৰখা হৈছিল, তাৰ কাষে কাষে দুটা মুৰাগালা (গাৰ্ড শিল) আছিল।^৭

ইতিহাস

ভাৰতৰ কিছুমান প্ৰাচীন স্তুপৰ গুৰিতে খোদিত শিল্পকৰ্মৰে সজোৱা মঞ্চ আছে, যেনে অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ অমৰাৱতী স্তুপ। যদিও এই ধৰণৰ গঠনে অধিক বিশদ ৱাটাদাগক প্ৰভাৱিত কৰিছিল, ই প্ৰাচীন শ্ৰীলংকাৰ স্থাপত্যৰ বাবে কম বেছি পৰিমাণে অনন্য।^২

শ্ৰীলংকাৰ আটাইতকৈ পুৰণি ৱাটাদাগে অনুৰাধাপুৰাৰ থুপৰমা মন্দিৰত আছে বুলি ধাৰণা কৰা হয়। ৬৭ চনৰ পৰা ১১১ খ্ৰীষ্টাব্দলৈকে বসভাই ইয়াক পূৰ্বতে থকা এটা স্তুপক আগুৰি নিৰ্মাণ কৰিছিল।^৮ যদিও ইয়াৰ পিছত কেইবাটাও ৱাটাদাগে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে কোনে বা কেতিয়া নিৰ্মাণ কৰিছিল সেয়া নিশ্চিত নহয়।^৭ দেশত মাত্ৰ দহটা ৱাটাদাগেহে বাকী আছে। এইবোৰ থুপৰামায়া, লংকাৰমা, মিহিনতালে, পোলোন্নৰুৱা, মেডিৰিগিৰিয়া, আট্টানগল্লা, ৰাজংগনা, মেনিকেডনা, দেৱুন্দৰা আৰু তিৰিয়ায়াত অৱস্থিত।^৯ ইয়াৰে পোলোন্নাৰুৱা, মেডিৰিগিৰিয়া আৰু তিৰিয়ায়াৰ ৱাটাদাগসমূহ তুলনামূলকভাৱে ভালদৰে সংৰক্ষিত আৰু এই ধৰণৰ নিৰ্মাণৰ মূল ৰূপৰ ভাল ইংগিত দিয়ে।^৭ মিহিনতালে আৰু আট্টনাগল্লাত থকা ৱাটাদাগেসমূহ হয়তো তৃতীয় শতিকাত শাসন কৰা গোথাভয়াই নিৰ্মাণ কৰিছিল।^৫

সম্ভৱতঃ সপ্তম বা অষ্টম শতিকাৰ সময়ছোৱাত নিৰ্মিত ৰাজংগনে ৱাটাদাগ আনতকৈ পৃথক কাৰণ ইয়াত বৃত্তাকাৰ মঞ্চৰ পৰিৱৰ্তে বৰ্গক্ষেত্ৰৰ মঞ্চ।^১০ তিৰিয়ায়াত থকা ৱাটাদাগটো অষ্টম শতিকাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^১১ ৱাটাদাগে স্থাপত্যৰ "চূড়ান্ত বিকাশ" বুলি গণ্য কৰা পোলোনাৰুৱা ৱাটাদাগে দ্বাদশ শতিকাৰ সময়ছোৱাত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^১২১৩

৩ডি মডেল

জামানী প্ৰকল্পই ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে এক অভিলেখ সৃষ্টি কৰিবলৈ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য স্থানসমূহক থ্ৰীডিত নথিভুক্ত কৰে।^{১৪১৫১৬১৭} এই নথিপত্ৰসমূহ স্থলজ লেজাৰ-স্কেনিঙৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি তৈয়াৰ কৰা হৈছে।^১৮১৯ পোলোনাৰুৱাৰ ভাটাডাজৰ থ্ৰীডি নথিপত্ৰ ২০১৯ চনত কৰা হৈছিল।^২০ পোলুন্নাৰুৱাত তলত দিয়া গঠনসমূহ য'ত থ্ৰীডিতও নথিভুক্ত কৰা হৈছে: গাল বিহাৰ; কিৰি বিহাৰ; লংকটিলক বিহাৰ আৰু চতুৰ্ভুজ (হাতাদাগে; আতাদাগে; ৰেকাম্বেণ্ট-হাউচ; অধ্যায় ঘৰ; গাল পটা; সতমহলা প্ৰসাদ; বোধিসত্ত্ব মন্দিৰ; লথা মণ্ডপায়; বোধি গছৰ মন্দিৰ আৰু থুপৰমা গেডিগে)।

লগতে চাওক

• থুপৰামায়া

গ্ৰন্থতালিকা

• Amarasinghe, Malinga. (1998). පොළොන්නරුවේ නටබුන්. S. Godage & Brothers. ISBN 955-20-3051-X
• Prematilleke, P. L.; Karunaratne, L. K. (2004). Polonnaruwa - The Silver Capital of Sri Lanka. Central Cultural Fund, Ministry of Cultural Affairs. ISBN 955-613-111-6
• Sarachchandra, B. S. (1977). අපේ සංස්කෘතික උරුමය. Silva, V. P.
• Siriweera, W. I. (2004). History of Sri Lanka. Dayawansa Jayakodi & Company. ISBN 955-551-257-4
• Bandaranayake, Senake. (1974). Sinhalese monastic architecture: the viháras of Anurádhapura. Brill Publishers. ISBN 978-90-04-03992-6