ৰাষ্ট্ৰীয় পেঞ্চন ব্যৱস্থা

ৰাষ্ট্ৰীয় পেঞ্চন ব্যৱস্থা (এনপিএছ) ভাৰতত প্ৰচলিত এটা নিৰ্দিষ্ট অৱদানভিত্তিক পেঞ্চন ব্যৱস্থা। এই ব্যৱস্থা পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণৰদ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত। এই প্ৰাধিকৰণ ভাৰত চৰকাৰৰ বিত্ত মন্ত্ৰ্যালয়ৰ অধীনত আছে।^১ ৰাষ্ট্ৰীয় পেঞ্চন ব্যৱস্থা ট্ৰাষ্ট (এনপিএছ ট্ৰাষ্ট) পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণে ১৮৮২ চনৰ ভাৰতীয় ন্যাস আইন অনুসৰি স্থাপন কৰিছিল। ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে গ্ৰাহকৰ সৰ্বোত্তম স্বাৰ্থত এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত থকা সম্পদ আৰু পুঁজিৰ তদাৰক কৰা।^২

এনপিএছৰ অধীনত থকা সকলো সম্পদৰ পঞ্জীয়নভুক্ত গৰাকী হৈছে এনপিএছ ট্ৰাষ্ট। এই সম্পদসমূহ এনপিএছৰ গ্ৰাহকৰ কল্যাণৰ বাবে ৰখা হয়। পেঞ্চন পুঁজিয়ে ন্যাসীৰ হৈ আৰু ন্যাসীৰ নামত প্ৰতিভূতি ক্ৰয় কৰে। অৱশ্যে ব্যক্তিগত এনপিএছ গ্ৰাহকসকলেই সেই প্ৰতিভূতি, সম্পদ আৰু পুঁজিৰ প্ৰকৃত হিতাধিকাৰী হৈ থাকে। এনপিএছ ট্ৰাষ্টৰ নিয়ম অনুসৰি এনপিএছৰ মধ্যস্থতাকাৰীসকলৰ কাৰ্যকৰী আৰু ব্যৱস্থাপনাগত কাম-কাজ নিৰীক্ষণ কৰাৰ দায়িত্ব এনপিএছ ট্ৰাষ্টৰ। ইয়াৰ ভিতৰত সম্পদ সংৰক্ষক, পেঞ্চন পুঁজি, ন্যাসী বেংক, কেন্দ্ৰীয় নথি সংৰক্ষণ সংস্থা, উপস্থিতিৰ স্থান, সংগ্ৰাহক আৰু বীমা নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণত পঞ্জীয়নভুক্ত বাৰ্ষিকী সেৱা প্ৰদানকাৰী অন্তৰ্ভুক্ত। লগতে গ্ৰাহকৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষাৰ বাবে পেঞ্চন পুঁজিক নিৰ্দেশনা আৰু পৰামৰ্শ দিয়া, স্বতন্ত্ৰ নিৰীক্ষকৰদ্বাৰা নিৰীক্ষণৰ জৰিয়তে নিয়ম পালন নিশ্চিত কৰা আৰু পেঞ্চন পুঁজিৰ কাৰ্যক্ষমতা পৰ্যালোচনা কৰাও ইয়াৰ দায়িত্ব।

নতুন পেঞ্চন ব্যৱস্থা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ সেই সিদ্ধান্তৰ ফলত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল, যাৰ জৰিয়তে সকলো চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট সুবিধাভিত্তিক পেঞ্চন থকা পুৰণি পেঞ্চন ব্যৱস্থাৰ সলনি নতুন ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। বিত্ত মন্ত্ৰ্যালয়ৰ অৰ্থনৈতিক পৰিক্ৰমা বিভাগে ২০০৩ চনৰ ২২ ডিচেম্বৰত জাৰি কৰা ৫/৭/২০০৩-ইচিবি নম্বৰৰ অধিসূচনাই ২০০৪ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰপৰা চৰকাৰী সেৱাত যোগদান কৰা সকলো নতুন কৰ্মচাৰীৰ বাবে এনপিএছ বাধ্যতামূলক কৰিছিল। ইয়াৰপৰা সশস্ত্ৰ বাহিনীক বাদ দিয়া হৈছিল।^৩

এই ব্যৱস্থাটো প্ৰথমে কেৱল চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ বাবে প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ২০০৯ চনত ১৮ৰপৰা ৬৫ বছৰ বয়সৰ সকলো ভাৰতীয় নাগৰিকৰ বাবে ইয়াক মুকলি কৰা হয়। ২০১৯ চনৰ অক্টোবৰ মাহত ইয়াক বিদেশত থকা ভাৰতীয় নাগৰিকত্বৰ কাৰ্ডধাৰী আৰু ভাৰতীয় মূলৰ লোকৰ বাবেও মুকলি কৰা হয়।^৪ ২০২১ চনৰ ২৬ আগষ্টত পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণে এনপিএছত প্ৰৱেশৰ সৰ্বাধিক বয়স ৬৫ বছৰৰপৰা ৭০ বছৰলৈ বৃদ্ধি কৰে। সংশোধিত নিয়ম অনুসৰি ১৮ৰপৰা ৭০ বছৰ বয়সৰ যিকোনো ভাৰতীয় নাগৰিক, তেওঁ বাসিন্দা হওক বা অনাবাসী হওক, আৰু ভাৰতীয় বিদেশী নাগৰিক এনপিএছত যোগদান কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে ৭৫ বছৰ বয়সলৈকে নিজৰ এনপিএছ একাউণ্ট অব্যাহত ৰাখিব বা পিছলৈ পেঞ্চন লোৱাৰ সিদ্ধান্ত ল'ব পাৰে।^৫ এই ব্যৱস্থাটো পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণৰদ্বাৰা পৰিচালিত আৰু নিয়ন্ত্ৰিত হয়।^৬৭৮৯

২০১৮ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰত ভাৰত চৰকাৰে এনপিএছক ভাৰতত "সম্পূৰ্ণ কৰমুক্ত" ব্যৱস্থা হিচাপে ঘোষণা কৰে। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে পৰিপক্বতাৰ সময়ত সমগ্ৰ পুঁজিৰ ওপৰত কৰ প্ৰযোজ্য নহয়। অৱশ্যে এই বৰ্ণনা সম্পূৰ্ণৰূপে সঠিক নহয়, কাৰণ গ্ৰাহকে পুঁজিৰ এটা অংশৰে বাৰ্ষিকী ক্ৰয় কৰিবলগীয়া হ'ব পাৰে। এককালীন ধন উলিওৱা কৰমুক্ত হ'লেও বাৰ্ষিকীৰপৰা পোৱা আয় সাধাৰণ আয় হিচাপে প্ৰযোজ্য কৰহাৰত কৰযোগ্য।^১০

এনপিএছৰ যিকোনো গ্ৰাহকে ১৯৬১ চনৰ আয়কৰ আইনৰ ৮০চিচিডি(১) ধাৰাৰ অধীনত প্ৰথম স্তৰৰ একাউণ্টৰ বাবে কৰ সুবিধা লাভ কৰিব পাৰে। এই সুবিধা ৮০চি ধাৰাৰ অধীনত মুঠ ১.৫ লাখ টকাৰ সীমাৰ ভিতৰত থাকে।^১১ ৮০চিচিডি(১বি) উপধাৰাৰ অধীনত এনপিএছত ৫০,০০০ টকালৈকে বিনিয়োগৰ বাবে অতিৰিক্ত কৰ ৰেহাই পোৱা যায়।^{১২৬৭৮}

২০১৯ চনৰ কেন্দ্ৰীয় বাজেটৰ সময়ত ১৯৬১ চনৰ আয়কৰ আইনত পৰিৱৰ্তন কৰি এনপিএছৰ এই সংশোধনসমূহ জাননী দিয়া হয়।^১৩

দ্বিতীয় স্তৰৰ এনপিএছ একাউণ্টত কৰা বিনিয়োগৰ ওপৰত কোনো কৰ সুবিধা নাই। এনপিএছ সীমিত ইইই ব্যৱস্থা, য'ত ৬০ শতাংশ পৰ্যন্ত পুঁজিৰ ক্ষেত্ৰত এই সুবিধা প্ৰযোজ্য।^১৪ ৪০ শতাংশ পুঁজি বাধ্যতামূলকভাৱে বাৰ্ষিকী পেঞ্চন ক্ৰয়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে। এই আয় প্ৰযোজ্য কৰহাৰৰ অধীনত কৰযোগ্য।^৯ ২০২১ চনত পৰিপক্বতাৰ সময়ত ধন উলিওৱাৰ নিয়ম সলনি কৰা হয়। যদি এনপিএছৰ মুঠ পুঁজি ৫ লাখ টকা বা তাতকৈ কম হয়, তেন্তে সমগ্ৰ পুঁজি এককালীনভাৱে উলিয়াব পাৰি।^১৫১৬

এনপিএছত কৰা অৱদানৰ ওপৰত ৮০চি আৰু ৮০চিচিডি ধাৰাৰ অধীনত কৰ ৰেহাই পোৱা যায়। ২০১৬ চনৰপৰা ৮০চিচিডি(১বি) ধাৰাৰ অধীনত এনপিএছৰ বাবে অতিৰিক্ত ৫০,০০০ টকাৰ কৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা হৈছে। এই সুবিধা ৮০চি ধাৰাৰ ১.৫ লাখ টকাৰ ৰেহাইৰ অতিৰিক্ত।^{১৭১৮১৯} ব্যক্তিগত পুঁজি পৰিচালকসকল এনপিএছৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।^{২০২১২২} ৪০ শতাংশ পুঁজি পৰিপক্বতাৰ সময়ত কৰমুক্ত হোৱাৰ পিছত এনপিএছক কৰ সঞ্চয়ৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল। ইয়াক ইকুইটি-সংযুক্ত সঞ্চয় আঁচনিৰ পিছত স্থান দিয়া হৈছিল।^২৩

পটভূমি

ৰাষ্ট্ৰীয় পেঞ্চন ব্যৱস্থা হৈছে স্বেচ্ছামূলক নিৰ্দিষ্ট অৱদানভিত্তিক পেঞ্চন ব্যৱস্থা। ইয়াক পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণে পৰিচালনা আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এই প্ৰাধিকৰণ ভাৰতীয় সংসদৰ এখন আইনৰ জৰিয়তে গঠন কৰা হৈছিল। ২০০৪ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰ পিছত সেৱাত যোগদান কৰা চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট সুবিধাভিত্তিক পেঞ্চন বন্ধ কৰাৰ ভাৰত চৰকাৰৰ সিদ্ধান্তৰ ফলত এনপিএছ আৰম্ভ হয়। এই ব্যৱস্থাটো প্ৰথমে কেৱল চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ বাবে আছিল। ২০০৯ চনত সকলো ভাৰতীয় নাগৰিকৰ বাবে ইয়াক মুকলি কৰা হয়।

এনপিএছৰ উদ্দেশ্য হৈছে ভাৰতত পেঞ্চনভিত্তিক সমাজ গঢ়ি তোলা। বৰ্তমান এনপিএছ সহজলভ্য আৰু ৮০চি আৰু ৮০চিচিডি ধাৰাৰ অধীনত কৰ সুবিধা লাভ কৰে। এনপিএছৰ অধীনত এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ অৱসৰকালীন একাউণ্টত ধন জমা কৰিব পাৰে। লগতে তেওঁৰ নিয়োগকৰ্তাই ব্যক্তিজনৰ কল্যাণ আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ বাবে অৱদান আগবঢ়াব পাৰে।

এনপিএছ ভাৰতত এটা প্ৰায় ইইটি ব্যৱস্থা। পৰিপক্বতাৰ সময়ত ৪০ শতাংশ পুঁজিৰ ওপৰত কৰ নালাগে, আনহাতে ৬০ শতাংশ পুঁজি কৰযোগ্য।^৬৭৮ কৰযোগ্য ৬০ শতাংশৰ ভিতৰত ৪০ শতাংশ কৰমুক্ত, কাৰণ সেই ধন বাধ্যতামূলকভাৱে বাৰ্ষিকী পেঞ্চন ক্ৰয়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।^৯ বাৰ্ষিকীৰপৰা পোৱা আয় কৰযোগ্য। বাকী ২০ শতাংশ ধন উলিওৱাৰ সময়ত কৰহাৰ অনুসৰি কৰযোগ্য হয়।^২৪

২০১৭ চনৰ কেন্দ্ৰীয় বাজেটত এনপিএছত কৰ্মচাৰীয়ে কৰা অৱদানৰ ২৫ শতাংশলৈকে আগতীয়াকৈ আংশিকভাৱে ধন উলিওৱাৰ ক্ষেত্ৰত ৰেহাই ঘোষণা কৰা হৈছিল।^২৫ এই সংশোধন ২০১৮ চনৰ ১ এপ্ৰিলৰপৰা কাৰ্যকৰী হয় আৰু ২০১৮–১৯ মূল্যায়ন বৰ্ষৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য হয়।^২৬২৭ এনপিএছ বজাৰ-সংযুক্ত বাৰ্ষিকী পেঞ্চন ব্যৱস্থা।^২৮

নিয়ামক ব্যৱস্থা

১৯৯৯ চনত ভাৰত চৰকাৰে অ'এএছআইএছ প্ৰকল্প আৰম্ভ কৰে। ইয়াৰ উদ্দেশ্য আছিল দেশত বৃদ্ধাৱস্থাৰ আয় আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত নীতিসমূহ পৰ্যালোচনা কৰা।^২৯ ইয়াৰ ফলস্বৰূপে প্ৰতিৰক্ষা বাহিনীক বাদ দি কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ সেৱাত নতুনকৈ যোগদান কৰা কৰ্মচাৰীৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট অৱদানভিত্তিক পেঞ্চন ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। ইয়াৰদ্বাৰা আগৰ নিৰ্দিষ্ট সুবিধাভিত্তিক পেঞ্চন ব্যৱস্থাৰ সলনি কৰা হয়।^২৯

২০০৩ চনৰ ২৩ আগষ্টত ভাৰত চৰকাৰে পেঞ্চন পুঁজিৰ তদাৰক আৰু গ্ৰাহকৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষাৰ বাবে অন্তৱৰ্তীকালীন পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণ স্থাপন কৰে। ২০১৩ চনৰ পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণ আইনে ইয়াক ভাৰতীয় পেঞ্চন খণ্ডৰ নিয়ামক হিচাপে আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি দিয়ে। এই স্বীকৃতি ২০১৪ চনৰ ১ ফেব্ৰুৱাৰীৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়।^৩০ কৰ্মচাৰী ভৱিষ্যনিধি, জীৱন বীমা প্ৰতিষ্ঠানৰ পেঞ্চন পুঁজি আৰু পাৰস্পৰিক পুঁজি প্ৰতিষ্ঠান আদি আন সংস্থাসমূহ এই প্ৰাধিকৰণৰ নিয়ামক ক্ষেত্ৰৰ বাহিৰত।^৩০

অৱদানভিত্তিক পেঞ্চন ব্যৱস্থা, যাক পিছলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় পেঞ্চন ব্যৱস্থা বুলি কোৱা হয়, ২০০৩ চনৰ ২২ ডিচেম্বৰত আৰম্ভ হয় আৰু ২০০৪ চনৰ ১ জানুৱাৰীৰপৰা কাৰ্যকৰী হয়। ২০০৯ চনৰ ১ মে'ৰপৰা স্ব-নিয়োজিত পেছাদাৰী লোক আৰু অসংগঠিত খণ্ডকে ধৰি সকলো ভাৰতীয় নাগৰিকৰ বাবে ইয়াক স্বেচ্ছামূলকভাৱে মুকলি কৰা হয়।^৩১

গাঁথনি

পৰম্পৰাগত বিত্তীয় ব্যৱস্থাত বিক্ৰী, পৰিচালনা, সেৱা, পুঁজি পৰিচালনা আৰু জমা আদি সকলো কাম সাধাৰণতে এটা প্ৰতিষ্ঠানেই সম্পন্ন কৰে। কিন্তু এনপিএছত এই কামসমূহ পৃথক পৃথক সংস্থাৰ মাজত ভাগ কৰা হৈছে। এই ব্যৱস্থাই গ্ৰাহকক মূল্যশৃংখলাৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত নিজৰ বাবে উপযুক্ত সেৱা প্ৰদানকাৰী বাছি লোৱাৰ সুযোগ দিয়ে। লগতে ভুল তথ্য দি সেৱা বা সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ সম্ভাৱনাও হ্ৰাস কৰে।

এনপিএছৰ গাঁথনিত গ্ৰাহকৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষাৰ বাবে এনপিএছ ট্ৰাষ্ট, তথ্য আৰু নথি সংৰক্ষণৰ বাবে তিনিটা কেন্দ্ৰীয় নথি সংৰক্ষণ সংস্থা, ধন সংগ্ৰহ আৰু সেৱা প্ৰদানৰ বাবে উপস্থিতিৰ স্থান, গ্ৰাহকৰ বিনিয়োগ পৰিচালনাৰ বাবে পেঞ্চন পুঁজি পৰিচালক, পুঁজি পৰিচালকে ক্ৰয় কৰা সম্পদৰ তদাৰকৰ বাবে সম্পদ সংৰক্ষক আৰু বেংকিং কাম-কাজ পৰিচালনাৰ বাবে ন্যাসী বেংক থাকে। ৬০ বছৰ বয়সত গ্ৰাহকে বাৰ্ষিকী সেৱা প্ৰদানকাৰীৰপৰা পেঞ্চন ক্ৰয় কৰিব পাৰে। ২০১৭ চনত পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণে এনপিএছত প্ৰৱেশৰ সৰ্বোচ্চ বয়স ৬৫ বছৰৰপৰা ৭০ বছৰলৈ বৃদ্ধি কৰে।^৩২৩৩

এনপিএছত ১৩টা পেঞ্চন পুঁজি পৰিচালক আছে।^৩৪ ইয়াৰ ভিতৰত এছবিআই পেঞ্চন পুঁজি আটাইতকৈ ডাঙৰ। সকলো প্ৰধান বাণিজ্যিক বেংক, দালাল আৰু শ্বেয়াৰ ধাৰণকাৰী প্ৰতিষ্ঠানে উপস্থিতিৰ স্থান হিচাপে কাম কৰে। গ্ৰাহকে এই সংস্থাসমূহৰ যিকোনো এটাক বাছি ল'ব পাৰে।

প্ৰথম অৱস্থাত চৰকাৰী কৰ্মচাৰীসকলৰ এনপিএছত পুঁজি পৰিচালক বা বিনিয়োগ বণ্টন বাছনি কৰাৰ কোনো সুযোগ নাছিল। দুয়োটাই চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। সাধাৰণ ব্যৱস্থাত চৰকাৰী কৰ্মচাৰীৰ এনপিএছৰ অৱদান তিনিটা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ পুঁজি পৰিচালকৰ মাজত সমানে ভাগ কৰা হৈছিল। সেইকেইটা আছিল এছবিআই পেঞ্চন পুঁজি, এলআইচি পেঞ্চন পুঁজি আৰু ইউটিআই পেঞ্চন পুঁজি। বৰ্তমান চৰকাৰে অতিৰিক্ত বিকল্প যেনে এলচি-৫০, এলচি-২৫ আৰু আঁচনি জি বাছি ল'ব পাৰে।

গ্ৰাহকে পেঞ্চন পুঁজি পৰিচালকে আগবঢ়োৱা চাৰিটাপ্ৰকাৰৰ বিনিয়োগ আঁচনিৰ যিকোনো এটাত বা একাধিক আঁচনিত বিনিয়োগ কৰিব পাৰে। সেইবোৰ হৈছে:

• আঁচনি ই — ইকুইটি আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত সঁজুলি; সৰ্বাধিক ৭৫ শতাংশ ইকুইটি বিনিয়োগ।
• আঁচনি চি — কৰ্প'ৰেট বণ্ড আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত সঁজুলি; কোনো সৰ্বোচ্চ সীমা নাই আৰু কেৱল উচ্চমানৰ কৰ্প'ৰেট বণ্ডত বিনিয়োগ কৰে।
• আঁচনি জি — চৰকাৰী প্ৰতিভূতি আৰু ইয়াৰ সৈতে জড়িত সঁজুলি; কোনো সৰ্বোচ্চ সীমা নাই আৰু ১০০ শতাংশ পৰ্যন্ত চৰকাৰী বণ্ডত বিনিয়োগ কৰিব পাৰে।
• আঁচনি এ — বিকল্প বিনিয়োগ পুঁজি; সৰ্বাধিক ৫ শতাংশলৈকে বিনিয়োগ কৰিব পাৰে। এইটো সক্ৰিয় বাছনি কৰা ব্যক্তিগত খণ্ডৰ গ্ৰাহকৰ বাবে নতুনকৈ যোগ কৰা সম্পদ শ্ৰেণী।

গ্ৰাহকে সক্ৰিয় বাছনিৰ জৰিয়তে নিজে বিনিয়োগৰ শতকৰা হাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে। অথবা স্বয়ংক্ৰিয় বাছনিৰ অধীনত পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত চাৰিটা জীৱনচক্ৰ পুঁজি বিকল্পৰ যিকোনো এটা বাছি ল'ব পাৰে। সেইবোৰ হৈছে:

• এলচি-৭৫ — আক্ৰমণাত্মক জীৱনচক্ৰ পুঁজি। সৰ্বাধিক ৭৫ শতাংশ ইকুইটিত বিনিয়োগ কৰা হয়। গ্ৰাহকৰ বয়স ৩৬ বছৰ হোৱাৰ পিছত ইকুইটি বিনিয়োগ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায় আৰু ৫৫ বছৰ বয়সলৈকে এই প্ৰক্ৰিয়া চলি থাকে।
• এলচি-৫০ — মধ্যমীয়া জীৱনচক্ৰ পুঁজি। সৰ্বাধিক ৫০ শতাংশ ইকুইটিত বিনিয়োগ কৰা হয়। গ্ৰাহকৰ বয়স ৩৬ বছৰ হোৱাৰ পিছত ইকুইটি বিনিয়োগ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায় আৰু ৫৫ বছৰ বয়সলৈকে এই প্ৰক্ৰিয়া চলি থাকে।
• এলচি-২৫ — সংৰক্ষণশীল জীৱনচক্ৰ পুঁজি। সৰ্বাধিক ২৫ শতাংশ ইকুইটিত বিনিয়োগ কৰা হয়। গ্ৰাহকৰ বয়স ৩৬ বছৰ হোৱাৰ পিছত ইকুইটি বিনিয়োগ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায় আৰু ৫৫ বছৰ বয়সলৈকে এই প্ৰক্ৰিয়া চলি থাকে।
• বিএলচি — সন্তুলিত জীৱনচক্ৰ পুঁজি। সৰ্বাধিক ৫০ শতাংশ ইকুইটিত বিনিয়োগ কৰা হয়। গ্ৰাহকৰ বয়স ৪৬ বছৰ হোৱাৰ পিছত ইকুইটি বিনিয়োগ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পায় আৰু ৫৫ বছৰ বয়সলৈকে এই প্ৰক্ৰিয়া চলি থাকে।

এই বিনিয়োগৰ পুনৰ ভৰসাম্য নিৰ্ধাৰণ গ্ৰাহকৰ জন্মদিনত কৰা হয়।

এনপিএছে গ্ৰাহকক দুটাপ্ৰকাৰৰ একাউণ্ট আগবঢ়ায়:

• প্ৰথম স্তৰ: এইটো মূল পেঞ্চন একাউণ্ট। ইয়াৰপৰা ধন উলিওৱা আৰু জমা পুঁজি ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান বাধা আছে। এনপিএছে আগবঢ়োৱা সকলো কৰ সুবিধা কেৱল প্ৰথম স্তৰৰ একাউণ্টৰ বাবেহে প্ৰযোজ্য।^৩৫
• দ্বিতীয় স্তৰ: ব্যৱস্থাটোত কিছু নগদীয়তা প্ৰৱৰ্তনৰ বাবে পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণে দ্বিতীয় স্তৰৰ একাউণ্টৰ সুবিধা দিয়ে। প্ৰথম স্তৰৰ একাউণ্ট থকা গ্ৰাহকে এই একাউণ্টত নিজৰ ইচ্ছামতে ধন জমা আৰু উলিয়াব পাৰে। এনপিএছৰ দ্বিতীয় স্তৰ হৈছে পাৰস্পৰিক পুঁজিৰ দৰে এটা বিনিয়োগ একাউণ্ট। ইয়াত প্ৰস্থান মাচুল বা কমিছন নাই আৰু ইয়াৰপৰা ভাল লাভ পোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।^৩৬ দ্বিতীয় স্তৰৰ কৰ সঞ্চয় একাউণ্টে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰীক ৮০চি ধাৰাৰ অধীনত কৰ সুবিধা দিয়ে। অৱশ্যে ইয়াত আংশিক নগদীয়তা থাকে।

স্বেচ্ছামূলক সঞ্চয় একাউণ্ট, যাক দ্বিতীয় স্তৰৰ একাউণ্টো কোৱা হয়, কেৱল গ্ৰাহকেহে ধন জমা কৰিব পাৰে। কোনো তৃতীয়পক্ষই এই একাউণ্টত ধন জমা কৰিব নোৱাৰে।^৩৭

এনপিএছৰপৰা ওলাই অহাৰ সময়ত গ্ৰাহকে জমা হোৱা পুঁজিৰ এটা অংশ বাৰ্ষিকী পেঞ্চন আঁচনিত পুনৰ বিনিয়োগ কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে জীৱনজুৰি পেঞ্চন পোৱা যায়। গ্ৰাহকে বাছি ল'ব পৰাকৈ ১৫টা বাৰ্ষিকী সেৱা প্ৰদানকাৰী আছে।

কোনে যোগদান কৰিব পাৰে

বাসিন্দা বা অনাবাসী ভাৰতীয় নাগৰিক আৰু ভাৰতীয় বিদেশী নাগৰিকত্বৰ কাৰ্ডধাৰীয়ে এনপিএছত যোগদান কৰিব পাৰে। ২০১৯ চনৰ ২৯ অক্টোবৰত জাৰি কৰা পৰিপত্ৰৰ জৰিয়তে পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণে ভাৰতীয় বিদেশী নাগৰিকত্বৰ কাৰ্ডধাৰীক প্ৰথম স্তৰৰ এনপিএছ একাউণ্টত বিনিয়োগ কৰিবলৈ নামভৰ্তিৰ অনুমতি দিয়ে। ইয়াৰ বাবে তলত দিয়া চৰ্তসমূহ প্ৰযোজ্য:

• গ্ৰাহকৰ বয়স উপস্থিতিৰ স্থান বা এনপিএছৰ বাবে উপস্থিতিৰ স্থান-সেৱা প্ৰদানকাৰী অনুমোদিত শাখাত আবেদন জমা দিয়াৰদিনা ১৮ৰপৰা ৭০ বছৰৰ ভিতৰত হ'ব লাগিব।^৩৮
• গ্ৰাহকে গ্ৰাহক পৰিচয় নিশ্চিতকৰণৰ নিয়ম পালন কৰিব লাগিব।
• আবেদনকাৰী দেউলীয়া অৱস্থাৰপৰা মুক্ত নোহোৱা ব্যক্তি বা মানসিকভাৱে অক্ষম ব্যক্তি হ'ব নালাগিব।
• অনাবাসী ভাৰতীয়ই একাউণ্ট খুলিব পাৰে। কিন্তু তেওঁৰ নাগৰিকত্বৰ অৱস্থা সলনি হ'লে একাউণ্ট বন্ধ কৰা হ'ব পাৰে।^৩৯
• ২০২১ চনৰ ২৬ আগষ্টৰ পৰিপত্ৰ অনুসৰি, যিসকল গ্ৰাহকে নিজৰ এনপিএছ একাউণ্ট বন্ধ কৰিছে, তেওঁলোকে ৬৫ বছৰৰপৰা ৭০ বছৰলৈ বৃদ্ধি কৰা বয়সৰ যোগ্যতাৰ নিয়ম অনুসৰি নতুন এনপিএছ একাউণ্ট খুলিব পাৰে।^৪০৪১
• ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব থকা ১৮ বছৰৰ তলৰ শিশুৰ পিতৃ-মাতৃ বা অভিভাৱকে তেওঁলোকৰ সন্তান বা তত্ত্বাৱধানত থকা শিশুৰ বাবে এনপিএছ বাত্সল্য একাউণ্ট খুলিব পাৰে।^৪২

গ্ৰাহকৰ সংখ্যা

কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ কৰ্মচাৰী গ্ৰাহকৰ সংখ্যা ২০২১–২২ বিত্তীয় বৰ্ষত বছৰি ৪.৯ শতাংশ বৃদ্ধি পাই ২২.৮ লাখ হয়। একে সময়তে ৰাজ্য চৰকাৰৰ গ্ৰাহকৰ সংখ্যা ৮.৫ শতাংশ বৃদ্ধি পাই ৫৫.৮ লাখ হয়। ২০২২ চনৰ ৩১ মাৰ্চলৈ মুঠ গ্ৰাহকৰ সংখ্যা প্ৰায় ১.৬ কোটি আছিল। ২০২২ চনৰ ৩১ মাৰ্চলৈ এনপিএছৰ মুঠ পৰিচালনাধীন সম্পদ আছিল ৭,৩৬,০০০ কোটি টকা। ২০২১ চনৰ ৩১ মাৰ্চত এই পৰিমাণ ৫,৭৮,০০০ কোটি টকা আছিল।^৪৩ ২০২৬ চনৰ ফেব্ৰুৱাৰীলৈ এনপিএছৰ মুঠ পৰিচালনাধীন সম্পদ ১৬,৫০,০০০ কোটি টকাৰো অধিক হৈছিল। মুঠ গ্ৰাহকৰ সংখ্যা প্ৰায় ২.২ কোটি আছিল।^৪৪

ধন উলিওৱা

৬০ বছৰ বয়সৰ আগতে এনপিএছৰপৰা আগতীয়াকৈ ধন উলিওৱাৰ ক্ষেত্ৰত পুঁজিৰ ৬০ শতাংশ বাৰ্ষিকী পেঞ্চনত বিনিয়োগ কৰিবলগীয়া হৈছিল।^৪৫ ৬০ বছৰৰ আগতে পুঁজিৰ ৪০ শতাংশ উলিয়াব পাৰি। কিন্তু বাকী ৬০ শতাংশৰে বাৰ্ষিকী ক্ৰয় কৰিব লাগে।^৪৬ ২০১৬ চনত এনপিএছে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট কাৰণত অৱদানৰ ২৫ শতাংশলৈকে ধন উলিওৱাৰ অনুমতি দিয়ে। ইয়াৰ বাবে আঁচনিখন কমেও তিনি বছৰ পুৰণি হ'ব লাগিছিল আৰু কিছুমান চৰ্ত পূৰণ কৰিব লাগিছিল।

যদি সংগৃহীত পেঞ্চনৰ পৰিমাণ ৫ লাখ টকাৰ কম হয়, তেন্তে সম্পূৰ্ণ ধন উলিয়াব পাৰি।^৪৭ ২০২১ চনৰ ১৪ জুনৰ পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণৰ পৰিপত্ৰ অনুসৰি এই সীমা ৫ লাখ টকালৈ বৃদ্ধি কৰা হয়।^৪৮

নিয়মিত এককালীন ধন উলিওৱা

এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত গ্ৰাহকে ৬০ শতাংশ পুঁজিৰ সৈতে এনপিএছত বিনিয়োগ অব্যাহত ৰাখিব পাৰে আৰু ৭৫ বছৰ বয়সলৈকে অৱদান আগবঢ়াব পাৰে। লগতে নিয়মিতভাৱে এককালীন ধন উলিওৱাৰ সুবিধা সক্ৰিয় কৰিব পাৰে। এই সময়ছোৱাত পুঁজি বৃদ্ধি পাই থাকিব পাৰে।^৪৯৫০

কৰ সুবিধা

এনপিএছত বিনিয়োগ কৰিলে তলত দিয়া কৰ সুবিধাসমূহ লাভ কৰিব পাৰি:

• ৮০চিচিডি(১) ধাৰাৰ অধীনত ১,৫০,০০০ টকালৈকে বিনিয়োগ। এই সুবিধা মৌলিক দৰমহাৰ ১০ শতাংশলৈকে সীমাবদ্ধ। দৰমহা নোপোৱা ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত এই সুবিধা মুঠ আয়ৰ ২০ শতাংশলৈকে সীমাবদ্ধ। ৮০চি, ৮০চিচিচি আৰু ৮০চিচিডি(১) ধাৰাৰ অধীনত মুঠ সুবিধা ১,৫০,০০০ টকালৈ সীমাবদ্ধ।
• ৮০চিচিডি(১বি) ধাৰাৰ অধীনত অতিৰিক্ত ৫০,০০০ টকালৈকে বিনিয়োগ। এই সুবিধা ৮০চি ধাৰাৰ কৰ সুবিধাৰ অতিৰিক্ত আৰু কেৱল এনপিএছৰ বাবে প্ৰযোজ্য।^৫১
• ৮০চিচিডি(২) ধাৰাৰ অধীনত পুৰণি কৰ ব্যৱস্থাত মৌলিক দৰমহা আৰু মৰ্যাদা ভাত্তাৰ ১০ শতাংশলৈকে নিয়োগকৰ্তাৰ অৱদান। ^৫২
• ৮০চিচিডি(২) ধাৰাৰ অধীনত নতুন কৰ ব্যৱস্থাত মৌলিক দৰমহা আৰু মৰ্যাদা ভাত্তাৰ ১৪ শতাংশলৈকে নিয়োগকৰ্তাৰ অৱদান। ^৫৩

বাহ্যিক সংযোগ

• পেঞ্চন পুঁজি নিয়ামক আৰু উন্নয়ন প্ৰাধিকৰণ
• পেঞ্চনাৰসকলৰ বাবে সঘনাই সোধা প্ৰশ্ন
• পেঞ্চন গণক
• এনপিএছ আঁচনিৰ লাভ