ৰাণা কুম্ভ সিংহ

কুম্ভ কৰণ সিংহ ( Kumbhakarṇa Siṃha) (১৪১৭–১৪৬৮) বা জনপ্ৰিয়ভাৱে মহাৰাণা কুম্ভ সিংহ নামেৰে পৰিচিত, মধ্যযুগীয় ভাৰতৰ মেৱাৰ ৰাজ্যৰ শাসক আছিল।^১ তেওঁ ছিছোদিয়া বংশৰ আছিল যিটো গুহিলা ৰাজপুতৰ এটা উপ শাখা।^২ তেওঁৰ ৰাজত্বকালতেই মেৱাৰ উত্তৰ ভাৰতৰ অন্যতম শক্তিশালী ৰাজনৈতিক শক্তি হিচাপে পৰিগণিত হয়। তেওঁক দক্ষিণ এছিয়াৰ অন্যতম শক্তিশালী শাসক হিচাপে গণ্য কৰা হয়।^৩

প্ৰাথমিক জীৱন

ৰাণা কুম্ভৰ জন্ম হৈছিল মাদাৰিয়াত,^৪ ছিছোদিয়া বংশৰ এটা হিন্দু ৰাজপুত পৰিয়ালত।^২ কুম্ভ মেৱাৰৰ ৰাণা মোকল সিংহ পুত্ৰ আছিল আৰু তেওঁৰ মাতৃ সোভাগ্য দেৱী, যি মাৰৱাৰ ৰাজ্যৰ ৰুংকোটৰ পৰমৰা ফিফধাৰী জয়তমল সাংখলাৰ কন্যা আছিল। তেওঁ মেৱাৰৰ ৪৮ সংখ্যক ৰাণা আৰু ১৪৩৩ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰাণা মোকল সিংহৰ পিছত মেৱাৰৰ শাসক হিচাপে কাৰ্যনিৰ্বাহ কৰে। সৰু কালত তেওঁৰ তত্ত্বাৱধায়ক আছিল তেওঁৰ আইতাক, বিধৱা ৰাণী হান্সা আৰু তেওঁৰ গ্ৰেট ককাক ৰিডমাল। হান্সা যৌৱনত কুম্ভৰ প্ৰাথমিক শিক্ষাবিদ বুলি জনা গৈছিল আৰু তেওঁৰ ৰাজত্বকালত তেওঁৰ ওপৰত যথেষ্ট প্ৰভাৱ পৰিছিল।^৫

সামৰিক কেৰিয়াৰ

কুম্ভই সিংহাসনত বহাৰ সময়ত তেওঁ চিত্তোৰগড়, কুম্ভলমেৰ, ৰাজসামন্দ, মণ্ডলগড়, আজমেৰ, মন্দসৌৰ, ইদাৰ, বদনোৰ, জালৌৰ, হাডোটি, ডুংগাৰপুৰ আৰু বনশ্বৰাৰে গঠিত সমগ্ৰ মেৱাৰ উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে লাভ কৰিছিল।^৩ তাৰ পিছত কুম্ভই গোটেই জীৱনত ৫৬খন যুদ্ধ কৰি মেৱাৰৰ সম্পত্তি বৃদ্ধি কৰিলে, য’ত তেওঁ কোনো যুদ্ধত পৰাস্ত হোৱা নাছিল বুলি কোৱা হয়। তেওঁৰ বিজয়ৰ ভিতৰত জাংলাদেশ, সপদলপক্ষ, মাৰৱাৰ, সাৰংপুৰ, নৰৱাৰ, হাৰাৱতী, ৰন্থাম্বোৰ, ভিছালপুৰ, আবু, ছিৰোহী, গগ্ৰাউন আৰু নগুৰৰ মুছলমান চুলতান ৰাজ্য আছিল। সাৰংপুৰ, নগুৰ, মণ্ডলগড় আৰু বানাছৰ যুদ্ধতো তেওঁ মালৱা আৰু গুজৰাটৰ চুলতানসকলক বহুবাৰ নম্ৰ কৰিছিল।^৬৭

মালৱা চুলতানৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ

মোকালৰ এজন হত্যাকাৰী মাহপা পানৱাৰক মাণ্ডুৰ চুলতানে আশ্ৰয় দিয়াৰ বাবে মহাৰাণাই তেওঁৰমানুহক ঘূৰাই দিয়াৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল যদিও মাহমুদ খিলজীয়ে শৰণাৰ্থীজনক প্ৰত্যাৰ্পন কৰিবলৈ অস্বীকাৰ কৰিছিল। মহাৰাণাই যুঁজৰ বাবে সাজু হৈ মাণ্ডুক আক্ৰমণ কৰিবলৈ আগবাঢ়িল। কুম্ভক ভেটা দিবলৈ চুলতানে শক্তিশালী সৈন্যবাহিনী লৈ আগবাঢ়ি গ’ল। দুয়োটা সৈন্যদলে সাৰংপুৰত লগ হয় আৰু আৰম্ভ হোৱা যুদ্ধক সাৰংপুৰ যুদ্ধ বুলি জনা যায়।^৩ তীব্ৰ যুদ্ধৰ অন্তত চুলতানৰ সৈন্য পৰাজিত হয় আৰু চুলতানে মাণ্ডুৰ দুৰ্গলৈ পলায়ন কৰিবলৈ বাধ্য হয়, বিজয়ৰ পিছত ৰাণা কুম্ভই মাণ্ডুৰ দুৰ্গ ঘেৰাও কৰি চুলতানক দখল কৰে আৰু পিছলৈ মুক্ত কৰি দিয়া হয়। ৰাণাই মালৱা চুলতানৰ পৰা গাগ্ৰন, ৰন্থামবৌৰ, সাৰংপুৰ, নৰৱাৰ আদি অঞ্চল দখল কৰে। তেওঁ হাডোটি অঞ্চলটোও নিজৰ অধীনলৈ আনে। পৰৱৰ্তী বছৰবোৰত চুলতানে মণ্ডলগড় আৰু বানাছৰ যুদ্ধত পৰাজয়ৰ প্ৰতিশোধ ল'বলৈ কেইবাবাৰো চেষ্টা কৰিছিল যদিও প্ৰতিবাৰেই তেওঁ পৰাজিত হৈছিল।^৩

মাৰৱাৰৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ

কুম্ভৰ পিতৃক হত্যা কৰিছিল চচা আৰু মাইৰা নামৰ নিজৰ আত্মীয়ই। কিন্তু কুম্ভৰ পিতৃ মোকালৰ খুৰাক আৰু তেওঁৰ ৰক্ষক মাৰোৱাৰ ৰজা ৰাও ৰণমল ৰাথোৰৰ সহায়ত তেওঁ পিতৃৰ হত্যাকাৰীক পৰাস্ত কৰি নিজৰ বাবে মেৱাৰৰ সিংহাসন সুৰক্ষিত কৰিবলৈ সক্ষম হয়। মেৱাৰী দৰবাৰত ৰাথোৰসকলৰ ক্ৰমবৰ্ধমান ক্ষমতাৰ বাবে যিটো তেওঁৰ দৰবাৰী আৰু প্ৰজাসকলে একেদৰেই ঘৃণা কৰিছিল আৰু ৰনমালৰ বেয়া প্ৰভাৱৰ বাবে কুম্ভই ৰনমালক হত্যা কৰিছিল।^৩ ৰনমালৰ হত্যাৰ লগে লগে মাৰোৱাৰ ৰাজ্যও কুম্ভৰ হাতত পৰে।^৩ ৰনমালৰ পুত্ৰ যোধাই কুম্ভৰ পৰা মাৰৱাৰক পুনৰ জয় কৰিবলৈ কেইবাবছৰ সময় লাগিছিল। দিল্লী চুলতানেও সুবিধা লৈ নগৌৰ, জালোৰ আৰু ছিৱানা দখল কৰে। অৱশেষত জোধাই দিল্লী চুলতান আৰু মেৱাৰৰ পৰা মেৰতা, ফালোদী, পোক্ৰাণ, ভদ্ৰজুন, সোজাত, জয়তৰণ, ছিৱানা, নগৌৰ আৰু গোডৱাৰৰ কিছু অংশ দখল কৰে।^৮ ১৪৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত তেওঁ মেৱাৰৰ পৰা নিজৰ পূৰ্বপুৰুষৰ ৰাজধানী মন্দোৰ দখল কৰিবলৈ সক্ষম হয়। মন্দোৰ দখল কৰাৰ পিছত মাৰৱাৰ আৰু মেৱাৰে এখন সন্ধি স্বাক্ষৰ কৰে যাৰ জৰিয়তে শান্তি পুনৰুদ্ধাৰ হয়। ৰাণা কুম্ভৰ পুত্ৰ ৰাইমলৰ লগত ৰাও যোধাৰ কন্যাও বিয়া হৈছিল। মেৱাৰীৰ বিৱৰণী অনুসৰি মেৱাৰৰ ৰাণী হান্সা বাইয়েই তেওঁৰ নাতি কুম্ভ আৰু ভতিজা যোধাৰ মাজত শান্তিৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল।^৯৩

নাগুৰ বিজয়

নাগুৰত হিন্দুসকলৰ লগত হোৱা কঠোৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে ৰাণা কুম্ভই নাগুৰ বিজয়ৰ কাম আৰম্ভ কৰিছিল। নাগুৰ চুলতানৰ পুত্ৰ ছামছ খান আশ্ৰয় আৰু সহায়ৰ বাবে মহাৰাণা কুম্ভৰ কাষলৈ পলাই আহে। নাগুৰৰ ওপৰত দীঘলীয়া পৰিকল্পনা থকা ৰাণা কুম্ভই সেইবোৰ সম্পন্ন কৰাৰ এই সুযোগ পাই আনন্দৰে আকোৱালি লৈছিল আৰু এটা চৰ্তত ছামছ খানক নাগুৰৰ সিংহাসনত বহুৱাবলৈ সন্মত হৈছিল, এই চৰ্তত যে তেওঁ সেই ঠাইৰ দুৰ্গৰ যুদ্ধক্ষেত্ৰৰ এটা অংশ ভাঙি ৰাণা কুম্ভৰ আধিপত্য স্বীকাৰ কৰিব। ছামছ খানে সেই চৰ্তসমূহ মানি লৈছিল। ৰাণা কুম্ভই বৃহৎ সৈন্যবাহিনী লৈ নাগুৰলৈ যাত্ৰা কৰি গুজৰাটৰ দিশে পলায়ন কৰা মুজাহিদক পৰাস্ত কৰি,^৩ ছামছ খানক নাগুৰৰ সিংহাসনত বহুৱাই, চৰ্ত পূৰণৰ বাবে তেওঁৰ পৰা দাবী জনায়। কিন্তু ছামছ খানে বিনম্ৰতাৰে মহাৰাণাক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে যে দুৰ্গটো ৰক্ষা কৰক, কাৰণ অন্যথা মহাৰাণা নোহোৱাৰ পিছত তেওঁৰ সম্ভ্ৰান্ত লোকসকলে তেওঁক হত্যা কৰিব। পিছলৈ তেওঁ নিজেই যুদ্ধক্ষেত্ৰসমূহ ভাঙি পেলোৱাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিছিল। মহাৰাণাই এই প্ৰাৰ্থনা মঞ্জুৰ কৰি মেৱাৰলৈ উভতি আহিল।

লগে লগে ৰাণা কুম্ভই নাগুৰ দুৰ্গ স্থাপন কৰে। ইয়াৰ ফলত কুম্ভই বৃহৎ সৈন্যবাহিনী লৈ পুনৰ দৃশ্যপটলৈ আহিল। পিছলৈ কুম্ভৰ হাতৰ পৰা এৰাই যোৱা নাগুৰৰ পৰা ছামছ খানক খেদি পঠিওৱা হ’ল।

গুজৰাট চুলতানৰ সৈতে যুদ্ধ

নাগুৰৰ ছামছ খান চুলতানে নিজৰ কন্যাক লৈ আহমেদাবাদলৈ পলায়ন কৰে, যাক তেওঁ চুলতান কুতুব-উদ্দিন দ্বিতীয় আহমদ শ্বাহৰ সৈতে বিয়া কৰায়। ইয়াৰ পিছত চুলতানে নিজৰ কাৰ্যৰ সমৰ্থনত ৰায় ৰাম চন্দ্ৰ আৰু মালিক গাদ্দাইৰ অধীনত বৃহৎ সৈন্যবাহিনী পঠিয়াই নাগুৰ পুনৰ দখল কৰে। ৰাণা কুম্ভই সেনাবাহিনীক নাগুৰৰ ওচৰলৈ যাবলৈ দিলে, যেতিয়া তেওঁ ওলাই আহিল, আৰু তীব্ৰ সংঘৰ্ষৰ অন্তত গুজৰাট চুলতানীয় সেনাক ধ্বংস কৰি পেলায়। দুৰ্যোগৰ খবৰ চুলতানৰ ওচৰলৈ লৈ যাবলৈ ইয়াৰ অৱশিষ্টহে আহমেদাবাদ পালেগৈ। চুলতানে এতিয়া ব্যক্তিগতভাৱে ক্ষেত্ৰখন চমজি ল’লে, মহাৰাণাৰ পৰা নাগুৰক ঘূৰাই আনিবলৈ দৃঢ়প্ৰতিজ্ঞ হ’ল। মহাৰাণাই তেওঁক ভেটা কৰিবলৈ আগবাঢ়ি আহি আবু পৰ্বতলৈ আহিল। ১৫১৩ চনত (১৪৫৬ খ্ৰীষ্টাব্দ) গুজৰাটৰ চুলতানে "চিতোৰ হ্ৰাস কৰাত হতাশ হৈ" আবুৰ ওচৰত উপস্থিত হয় আৰু তেওঁৰ মুখ্য সেনাপতি মালিক ছাবান ইমাদ-উল-মুলকক বৃহৎ সৈন্যবাহিনী লৈ আবুৰ দুৰ্গ দখল কৰিবলৈ পঠিয়াই দিয়ে আৰু নিজেই কুম্ভলগড়ৰ দুৰ্গটোৰ ওপৰত যাত্ৰা কৰে। এই পৰিকল্পনাৰ বিষয়ে জানি কুম্ভই ওলাই আহি আক্ৰমণ কৰি "ইমাদ-উল-মুলকক বধ কৰি পৰাস্ত কৰিলে," আৰু চুলতান তাত উপস্থিত হোৱাৰ আগতেই তেওঁ বলপূৰ্বকভাৱে কুম্ভলগড়ত যাত্ৰা কৰিলে। তেওঁ আবু আৰু চিৰোহিৰ অঞ্চলসমূহো জয় কৰে।^৩

মালৱা গুজৰাট আৰু নাগুৰ চুলতানৰ সংযুক্ত আক্ৰমণৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়া

কুম্ভৰ হাতত বাৰে বাৰে পৰাস্ত হোৱাৰ পিছত গুজৰাট, মালৱা আৰু নগৰৰ চুলতানসকলে মেৱাৰৰ বিৰুদ্ধে যৌথ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰি লুটপাত বিভাজন কৰিবলৈ সাজু হয়। গুজৰাটৰ চুলতানে কুম্ভলগড়ৰ দিশে আগবাঢ়ি যায় যদিও তাতেই পৰাজিত হয়।^৩ নাগুৰৰো পৰাজয় হয়। মালৱাৰ চুলতানে মেৱাৰৰ ভূখণ্ড আজমেৰলৈকে লৈ যায় যদিও গুজৰাট আৰু নগৰৰ চুলতানৰ পৰাজয় দেখাৰ পিছত ৰাণা কুম্ভই হেৰুৱা ভূখণ্ড পুনৰ দখল কৰিবলৈ অনুমতি দিয়ে।^৩

দুৰ্গ নিৰ্মাণ

কুম্ভই পুনৰ ৰাজ্যখন গঢ়ি তোলাৰ বাবে অধ্যৱসায়ী কাম কৰাৰ কৃতিত্ব লাভ কৰে। মেৱাৰৰ প্ৰতিৰক্ষা গঠন কৰা ৮৪টা দুৰ্গৰ ভিতৰত ৩২টা কুম্ভই নিৰ্মাণ কৰিছিল।^২ মেৱাৰৰ প্ৰধান দুৰ্গ, কুম্ভই নিৰ্মাণ কৰা কুম্ভলগড়ৰ দুৰ্গ। ই ৰাজস্থানৰ সৰ্বোচ্চ দুৰ্গ (MRL 1075m)।

অন্যান্য স্থাপত্য

ৰাণা কুম্ভই চিত্তোৰত ৩৭ মিটাৰ (১২১ ফুট) উচ্চতাৰ ৯ মহলীয়া টাৱাৰ নিৰ্মাণৰ দায়িত্ব দিছিল। বিজয় স্তম্ভ (বিজয়ৰ টাৱাৰ) নামৰ এই টাৱাৰটো সম্ভৱতঃ ১৪৫৮ চনৰ পৰা ১৪৬৮ চনৰ ভিতৰত সম্পূৰ্ণ হৈছিল যদিও কিছুমান সূত্ৰই ১৪৪৮ চনৰ বুলি কয়।^১০১১ হিন্দু দেৱ-দেৱীৰ ভাস্কৰ্যৰে আবৃত এই টাৱাৰটোত ৰামায়ণ আৰু মহাভাৰতৰ খণ্ডৰ চিত্ৰ অংকন কৰা হৈছে। বিজয় স্তম্ভৰ স্তম্ভৰ উচ্চতা এশ বিশ ফুট; গুৰিৰ প্ৰতিটো মুখৰ বহল পঁয়ত্ৰিশ ফুট আৰু শিখৰত কুপোলাৰ ঠিক তলত সাড়ে সোতৰ ফুট। ই এটা বিশাল টেৰেচত থিয় হৈ আছে, বিয়াল্লিশ ফুট বৰ্গক্ষেত্ৰ। ইয়াৰ নটা সুকীয়া মহলা আছে, প্ৰতিটো মহলাৰ প্ৰতিটো মুখত খোলা আছে আৰু এই সকলোবোৰ দুৱাৰতে স্তম্ভযুক্ত পৰ্টিকো আছে।^৩

স্তম্ভৰ ওপৰত কুম্ভৰ সময়ৰ পৰা বহুতো শিলালিপি আছে।

• ১৭ পদঃ মালৱা সাগৰৰ মন্থনৰ বাবে কুম্ভ সুমেৰু পৰ্বতৰ দৰে।
• ২০ পদ: তেওঁ আন নীচ ম্লেচ্চ শাসকসকলকো (চুবুৰীৰ) ধ্বংস কৰিলে। তেওঁ নাগুৰ উভালি পেলালে।
• ২১ পদঃ তেওঁ বাৰ লাখ গৰু মুছলমানৰ দখলৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰি নাগুৰক তেওঁলোকৰ বাবে নিৰাপদ চৰণীয়া পথাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিলে। তেওঁ নাগুৰক ব্ৰাহ্মণৰ অধীনলৈ আনি এই ভূমিত গৰু আৰু ব্ৰাহ্মণক সুৰক্ষিত কৰিছিল।
• ২২ পদ: নাগুৰ আছিল ম্লেচ্চৰ কেন্দ্ৰ। কুম্ভই এই অশুভ গছজোপা উভালি পেলালে। ইয়াৰ ডাল-পাতবোৰ স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ধ্বংস হৈ গ’ল।

ৰাণকপুৰ ত্ৰৈলোক্য-দীপক জৈন মন্দিৰ সজ্জিত, কুম্ভাশ্যাম মন্দিৰ আৰু চিত্তোৰৰ আদিবৰ্ষ মন্দিৰ আৰু শান্তিনাথ জৈন মন্দিৰ ৰাণা কুম্ভৰ শাসন কালত নিৰ্মিত আন বহুতো গঠনৰ ভিতৰত কিছুমান।

কলা আৰু সংগীতত অৱদান

কুম্ভ নিজেই বীণা বজোৱাত পাকৈত আছিল আৰু তেওঁৰ দৰবাৰত সংগীতজ্ঞৰ লগতে শিল্পীসকলকো পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। তেওঁ নিজেই জয়দেৱৰ গীত-গোবিন্দৰ টীকা আৰু চণ্ডীসত্কমৰ ব্যাখ্যা লিখিছিল। সংগীতৰ ওপৰত "সংগীত ৰাজ", "সংগীত মিমাংসা" নামৰ গ্ৰন্থও ৰচনা কৰিছিল; "সংগীত ৰত্নাকৰ" আৰু "শুদপ্ৰবন্ধ"। সংস্কৃত, প্ৰাকৃত, আৰু স্থানীয় ৰাজস্থানী উপভাষা ব্যৱহাৰ কৰা চাৰিখন নাটকৰ লেখক। তেওঁৰ ৰাজত্বকালত পণ্ডিত অত্ৰি আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ মহেশাই কীৰ্তি স্তম্ভৰ ওপৰত প্ৰশাস্তি ৰচনা কৰিছিল। তেওঁ বেদ, উপনিষদ আৰু ব্যাক্ৰাণ আদি বিষয়ত সুপৰিচিত আছিল।^৮

মৃত্যু

কুম্ভক তেওঁৰ পুত্ৰ উদয়সিংহ (উদয় সিংহ প্ৰথম)য়ে হত্যা কৰে, যি পিছত হাতয়াৰা (হত্যাকাৰী) নামেৰে পৰিচিত হয়। কুম্ভলগড়ৰ কুম্ভস্বামীৰ মন্দিৰৰ ওচৰত মহাদেৱৰ প্ৰান্তত বহি প্ৰাৰ্থনা কৰি থকাৰ সময়ত তেওঁক হত্যা কৰা হৈছিল।^৯ ১৪৭৩ চনত উদয়ৰ মৃত্যু হয়, মৃত্যুৰ কাৰণ কেতিয়াবা বিজুলীৰ আঘাতৰ ফলত কোৱা হয় যদিও হত্যাকাণ্ডও হোৱাৰ সম্ভাৱনা বেছি।^১০