ৰাজাৰাণী মন্দিৰ

ৰাজাৰাণী মন্দিৰ হৈছে ভাৰতৰ ওড়িশা (পূৰ্বতে উৰিষ্যা)ৰ ৰাজধানী চহৰ ভুৱনেশ্বৰত অৱস্থিত খ্ৰীষ্টীয় একাদশ শতিকাৰ হিন্দু মন্দিৰ। ভগৱান শিৱৰ প্ৰতি নিষ্ঠাবান বুলি বিশ্বাস কৰা এই মন্দিৰটোক ৰাজা ৰাণী বুলি কোৱা হয় কাৰণ ইয়াক হালধীয়া আৰু ৰঙা বালিচৰেৰে তৈয়াৰ কৰা হয় আৰু ৰং দুটাক স্থানীয়ভাৱে ‘ৰাজা ৰাণী’ বুলি কোৱা হয়।

বিৱৰণ

এই মন্দিৰটো প্ৰথমে ইন্দ্ৰেশ্বৰ নামেৰে জনাজাত বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। মন্দিৰত মহিলা আৰু পুৰুষ আৰু দম্পতীৰ কামুক খোদিত শিল্পকৰ্মৰ বাবে ইয়াক স্থানীয়ভাৱে "প্ৰেম মন্দিৰ" বুলি জনা যায়। ৰাজাৰাণী মন্দিৰটো পঞ্চাৰথ শৈলীত দুটা গঠনেৰে উঠা মঞ্চত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে: বিমান (অভয়াৰণ্য) নামৰ এটা কেন্দ্ৰীয় মন্দিৰ যাৰ চালৰ ওপৰত ১৮ মিটাৰ (৫৯ ফুট) উচ্চতালৈকে এটা বাদা (বক্ৰৰেখাযুক্ত শিখৰ) আৰু পিৰামিডৰ দৰে চালযুক্ত জগমোহন নামৰ এটা দৰ্শনগৃহ। মন্দিৰটো পাতল ৰঙা আৰু হালধীয়া বেলেগ বেলেগ শিলৰ দ্বাৰা নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যাক স্থানীয়ভাৱে "ৰাজৰাণী" বুলি কোৱা হয়। অভয়াৰণ্যৰ ভিতৰত কোনো প্ৰতিমূৰ্তি নাই, আৰু সেয়েহে ইয়াক হিন্দু ধৰ্মৰ কোনো বিশেষ পন্থাৰ সৈতে জড়িত নহয়, কিন্তু নিচৰ ভিত্তিত ইয়াক ব্যাপকভাৱে শৈৱ মন্দিৰ হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হৈছে।

ইতিহাস

ভাস্কৰ্য্য আৰু স্থাপত্য শৈলীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এই মন্দিৰৰ তাৰিখ খ্ৰীষ্টীয় একাদশ শতিকাৰ মাজভাগৰ বুলি ধৰা হয়।^১ ব্ৰাউনে এই মন্দিৰটোক অনন্ত বাসুদেৱ মন্দিৰৰ কাষত ৰাখি খ্ৰীষ্টীয় একাদশ-দ্বাদশ শতিকাৰ আশে-পাশে বুলি কয়। ১৯৫৩ খ্ৰীষ্টাব্দত এছ কে সৰস্বতীয়ে ওড়িশা মন্দিৰৰ আন এক জৰীপ কৰিলেও একেধৰণৰ তাৰিখ পোৱা গৈছে।^২ উড়িয়া মন্দিৰৰ সম্পূৰ্ণ বিশ্লেষণ কৰা পানীগ্ৰহীয়ে লিংগৰাজ মন্দিৰ আৰু মুক্তেশ্বৰ মন্দিৰৰ মাজত নিৰ্দিষ্ট তাৰিখ উল্লেখ কৰিছে।^৩ ফাৰ্গুচনৰ মতে এই মন্দিৰ নিৰ্মাণৰ কাম ১১০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল।^৪ জৰ্জ মিচেলৰ মতে এই মন্দিৰটো লিংগৰাজ মন্দিৰৰ সৈতে একে সময়তে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল।^৫ পুৰীৰ জগন্নাথ মন্দিৰৰ সৈতে প্ৰায় একে সময়ৰ পৰাই ৰাজৰাণী মন্দিৰ। মধ্য ভাৰতৰ অন্যান্য মন্দিৰৰ স্থাপত্যৰ উৎপত্তি এই মন্দিৰৰ পৰাই হৈছিল। এই শ্ৰেণীৰ উল্লেখযোগ্য মন্দিৰসমূহৰ ভিতৰত খাজুৰাহো মন্দিৰ আৰু কদৱৰ টোতেশ্বৰ মহাদেৱ মন্দিৰ অন্যতম।^৬ পণ্ডিতসকলৰ মতে মন্দিৰৰ শৈলীৰ ভিত্তিত সেই সময়ত মধ্য ভাৰতৰ পৰা ওড়িশালৈ প্ৰব্ৰজন কৰা সোমবংশী ৰজা-ৰাণীসকলে এই মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰিছিল।^৭ ৰাজাৰাণী মন্দিৰ ভাৰতৰ প্ৰত্নতাত্ত্বিক জৰীপ (ASI) দ্বাৰা ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা হয় আৰু ই টিকটযুক্ত স্মৃতিসৌধ।^১৮

স্থাপত্য

[[চিত্ৰ:Rajarani temple plan.jpg|মন্দিৰৰ যমজ শিখৰৰ বাবে মন্দিৰৰ পৰিকল্পনা ৰাজাৰাণী মন্দিৰৰ মন্দিৰ পৰিকল্পনা, স্কেল ৫০ ফুটৰ পৰা ১ ইঞ্চি]]

ওডিয়া মন্দিৰৰ দুটা অংশ আছে যথা- গৰ্ভগৃহ (দেউল) আৰু আনটো হৈছে তীৰ্থযাত্ৰীসকলে গৰ্ভগৃহটো চোৱা ঠাই (যাক জগমোহন বুলি কোৱা হয়)। প্ৰাথমিক দেউল মন্দিৰবোৰত ভুৱনেশ্বৰৰ কিছুমান পুৰণি মন্দিৰত দেখা পোৱাৰ দৰে জগমোহন নাছিল আনহাতে পিছৰ মন্দিৰবোৰত দুটা অতিৰিক্ত গঠন আছিল যথা নটা-মণ্ডপ (উৎসৱৰ হল) আৰু ভোগ-মণ্ডপ (প্ৰসাদৰ হল)। বিমানখনৰ পৰিকল্পনা বৰ্গক্ষেত্ৰৰ, আৰু দেৱালবোৰ ৰিলিফেৰে সজাই তোলা হৈছে (যাক ৰাথা বা পগা বুলি কোৱা হয়)।^৯ মন্দিৰৰ বাদা (টাৱাৰ)ৰ ওপৰত আমলাকা (মষ্টাকা বুলিও কোৱা হয়), ৰিমত শিখৰ থকা শিলৰ ডিস্ক ৰখা হয়। উচ্চ মঞ্চত নিৰ্মাণ কৰা হৈছে ৰাজাৰাণী মন্দিৰ। মন্দিৰটো পাতল ৰঙা আৰু হালধীয়া বালিচহীয়া শিলৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যাক স্থানীয়ভাৱে "ৰাজাৰানী" বুলি কোৱা হয়।^৭

বিমান

১৮ মিটাৰ (৫৫ ফুট) ওখ বক্ৰৰেখাযুক্ত অধিগাঁথনি (ৰেখা শিখৰা)ৰ পৰিকল্পনাত ই পঞ্চৰথ। বিমান (টাৱাৰ)টোৰ চাৰিওফালে দুটা মুকুট পিন্ধা উপাদান থকা ক্ষুদ্ৰ টাৱাৰৰ থুপ আছে আৰু ভুৱনেশ্বৰৰ আন মন্দিৰৰ দৰে নহয় কিন্তু খাজুৰাহো মন্দিৰৰ টাৱাৰৰ দৰে ঘূৰণীয়া দেখা যায়। মন্দিৰটো তিনিটা মল্ডিং থকা প্লিন্থৰ ওপৰত থিয় হৈ আছে। সাধাৰণতে আন মন্দিৰত পোৱা তিনিটা বিভাগৰ পৰিৱৰ্তে বাদা পাঁচটা বিভাগেৰে গঠিত। বিমানখন বেছমেণ্টৰ পৰা ১৭.৯৮ মিটাৰ (৫৯.০ ফুট) উচ্চতালৈ উঠিছে।^৭

জগমোহন

জগমোহন (বাৰাণ্ডা)ই যদিও পিৰামিডৰ দৰে গঠন প্ৰদৰ্শন কৰে, তথাপিও নিজাববীয়াকৈ সম্পূৰ্ণ গঠনৰ মৰ্যাদা গ্ৰহণ কৰে। ইয়াত ১৯০৩ খ্ৰীষ্টাব্দত ভাঙি ধ্বংসস্তূপত পৰিণত হোৱা মেৰামতিৰ চিন আছে। জগমোহনখনৰ ভিতৰৰ পৰা ১৭.৮৩ ফুট (৫.৪৩ মিটাৰ)x১৭.৮৩ ফুট (৫.৪৩ মিটাৰ) আৰু বাহিৰৰ পৰা ৩৬ ফুট (১১ মিটাৰ)x৩৬ ফুট (১১ মিটাৰ) উচ্চতা।^১০ স্তৰযুক্ত (পিধা) জগমোহন আৰু ভিতৰৰ অংশ সম্পূৰ্ণ আৰু সাধাৰণ। পূৰ্বৰ মন্দিৰত থকা আয়তাকাৰৰ তুলনাত জগমোহনৰ পৰিকল্পনা বৰ্গক্ষেত্ৰৰ।^১

ভাস্কৰ্য্য

ভাস্কৰ্য্যসমূহৰ গভীৰতা আছে যিটো মুক্তেশ্বৰ মন্দিৰৰ ভাস্কৰ্য্যসমূহত অভাৱ আছিল।^১১ সামান্য ওলাই থকা প্ৰৱেশদ্বাৰটোৰ বাওঁফালে নগাসকলে আবদ্ধ কৰি ৰখা ডাঠ ঘূৰণীয়া খুঁটা। আঠ দিশৰ ৰক্ষকসকলে মন্দিৰৰ গুৰিৰ পৰা আঠ দিশলৈ প্ৰক্ষেপ কৰে, দুৱাৰৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ঘড়ীৰ কাঁটাৰ দিশত ঘূৰি বাৰাণ্ডা আৰু দেউলৰ চাৰিওফালে ঘূৰি তোৰণ (প্ৰৱেশদ্বাৰ)ত শেষ হয়।^১১ আন বিখ্যাত ভাস্কৰ্য্যসমূহ হ’ল নাগ-নাগিনী স্তম্ভ, প্ৰৱেশদ্বাৰৰ খুঁটাত শৈৱ দ্বাৰপাল আৰু প্ৰৱেশদ্বাৰৰ খুঁটাত থকা লাকুলিছা, যাৰ ওপৰত নৱগ্ৰহৰ স্থাপত্য।

ধৰ্মীয় গুৰুত্ব

দেৱৰ এটা মূৰ্তি]]

ইতিহাসবিদ এম. এম. গাংগুলীয়ে মন্দিৰৰ 'খুৰাপৃষ্ঠ' (ওপৰৰ বেদী) পৰীক্ষা কৰিছিল, যিটো পদুম ফুলৰ পাহিৰ দৰে খোদিত। তেওঁৰ মতে এই মন্দিৰটো সম্ভৱত বিষ্ণুৰ বাবে উৎসৰ্গিত আছিল। ভুৱনেশ্বৰৰ বেছিভাগ শিৱ আৰু পাৰ্বতী মন্দিৰৰ নাম "ঈশ্বৰ" শব্দৰে শেষ হয়, যেনে— পৰশুৰামেশ্বৰ, ব্ৰহ্মেশ্বৰ আৰু মিত্ৰেশ্বৰ। কিন্তু ৰাজাৰাণী মন্দিৰৰ নামটো ব্যতিক্ৰমী আৰু ইয়াৰ গৰ্ভগৃহৰ ভিতৰত কোনো দেৱ-দেৱীৰ মূৰ্তি নাই।

অৱশ্যে মন্দিৰটোৰ কিছুমান বৈশিষ্ট্যই ইয়াৰ শৈৱ মূলৰ ইংগিত দিয়ে। ইয়াৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য হ'ল— 'জটামুকুট' ধাৰী শৈৱ দ্বাৰপাল প্ৰচণ্ড আৰু চণ্ডৰ উপস্থিতি, আৰু লাওখোলাৰ মালা তথা সাপৰ খোদাই। কে. চি. পাণিৰাহীৰ মতে, 'একাম্ৰ পুৰাণ'ৰ আধাৰত এই মন্দিৰটোক মূলতঃ 'ইন্দ্ৰেশ্বৰ' বুলি কোৱা হৈছিল আৰু ই সিদ্ধেশ্বৰ মন্দিৰৰ পূব দিশত অৱস্থিত আছিল।^৭

জগমোহনৰ লিন্টেলত শৈৱ ধৰ্মৰ পাশুপত সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতিষ্ঠাপক লকুলীশৰ মূৰ্তি খোদিত কৰা হৈছে, য’ত তেওঁ শিষ্যসকলৰ সৈতে যোগমুদ্ৰাত বহি আছে। মূল মন্দিৰৰ সম্মুখভাগত তিনিটা পেনেল আছে য’ত শিৱই তেওঁৰ পত্নী পাৰ্বতী আৰু বাদ্যযন্ত্ৰ বজাই থকা পৰিচাৰকসকলৰ সৈতে নৃত্য কৰি থকা দেখা গৈছে। পশ্চিম দিশত শিৱ আৰু পাৰ্বতীৰ বিবাহৰ এক দৃশ্যও খোদিত আছে।^১২ প্ৰৱেশদ্বাৰত নাগ আৰু নাগিনীৰ মূৰ্তি থকাৰ বাবে স্থানীয় লোকৰ মাজত বিশ্বাস আছিল যে এই মন্দিৰটো এজন ৰজা আৰু এগৰাকী ৰাণীৰ সৈতে জড়িত, যাৰ বাবে ইয়াৰ নাম 'ৰাজাৰাণী' হ’ল; অৱশ্যে ইতিহাসবিদসকলে এই লোকবিশ্বাস গ্ৰহণ নকৰে।^৭

অনুষ্ঠান

ওড়িশা চৰকাৰৰ পৰ্যটন বিভাগে প্ৰতি বছৰে ১৮ৰ পৰা ২০ জানুৱাৰীলৈকে মন্দিৰত ৰাজৰাণী সংগীত উৎসৱৰ আয়োজন কৰে।^১৩ এই মন্দিৰটোৱে শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে, আৰু শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ তিনিওটা শৈলী – হিন্দুস্তানী, কৰ্ণাটিক, আৰু ওডিছী –ক সমান গুৰুত্ব দিয়া হয়। তিনিদিনীয়া এই উৎসৱত দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ সংগীতজ্ঞসকলে অনুষ্ঠান পৰিৱেশন কৰে।^১৪২০০৩ খ্ৰীষ্টাব্দত ভুৱনেশ্বৰ মিউজিক চাৰ্কল (বিএমচি)ৰ সহযোগত এই মহোৎসৱ আৰম্ভ হৈছিল।^১৫

জনপ্ৰিয় সংস্কৃতিত

• সত্যজিৎ ৰায়ৰ জনপ্ৰিয় ধাৰাবাহিক 'ফেলুদা'ৰ ৰহস্য উপন্যাস কৈলাশে কেলেংকাৰীত ৰাজাৰাণী মন্দিৰৰ উল্লেখ পোৱা যায়। এই উপন্যাসখনৰ কাহিনীত ভুৱনেশ্বৰৰ এই ঐতিহাসিক মন্দিৰটোৱে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।

বাহ্যিক সংযোগ

www.lingaraj-temple.com/rajarani-temple/