ৰাজস্থানৰ সংস্কৃতি

ৰাজস্থানৰ সংস্কৃতি ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ ৰাজ্য ৰাজস্থান ইয়াৰ সমৃদ্ধ সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য, জীৱন্ত পৰম্পৰা আৰু ঐতিহাসিক গুৰুত্বৰ বাবে জনাজাত। বিগত সহস্ৰাব্দত বিকশিত হোৱা ৰাজস্থানৰ সংস্কৃতি হৈছে সংগীত, নৃত্য, ৰন্ধনপ্ৰণালী, উৎসৱ, কলা আৰু স্থাপত্যকে ধৰি বিভিন্ন সাংস্কৃতিক উপাদানেৰে ভৰপূৰ।

ৰাজস্থানৰ জনসংখ্যাৰ ৭৪.৯% ৰো অধিক নিৰামিষভোজী যাৰ ফলত নিৰামিষভোজীৰ সৰ্বাধিক শতাংশ থকা ভাৰতীয় ৰাজ্য।^১

সংগীত আৰু নৃত্য

ৰাজস্থানী লোক সংগীত ৰাজ্যখনৰ সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ। ইয়াৰ বিশেষত্ব হৈছে ইয়াৰ প্ৰাণৱন্ত সুৰ আৰু পৰম্পৰাগত বাদ্যযন্ত্ৰ যেনে ঢোলক, চিতাৰ, সাৰংগী, আৰু হাৰমনিয়াম। লোকগীতবোৰে প্ৰায়ে বীৰত্ব, প্ৰেম আৰু ভক্তিৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। মংগনিয়াৰ আৰু লাংগা দুটা বিশিষ্ট সম্প্ৰদায় যি তেওঁলোকৰ সংগীত পৰম্পৰাৰ বাবে জনাজাত। তেওঁলোকৰ প্ৰদৰ্শন, যাৰ ভিতৰত আছে ৰাগ আৰু ভক্তিমূলক গীত ৰাজস্থানী সংস্কৃতিৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ।^২

বাদ্যযন্ত্ৰ

• চাৰংগী অতীতত চাৰংগী যাযাবৰ জাতিৰ বাদ্যযন্ত্ৰ আছিল। ইয়াৰ প্ৰাচীন নাম আছিল চাৰিন্দা, যি পিছলৈ চাৰংগী হৈ পৰে। লগতে এটা বিশ্বাস আছে যে এই নামটো হিন্দীৰ আৰু এশটা ৰঙৰ শব্দৰে গঠিত, যাৰ অৰ্থ হৈছে এশ ৰং। চাৰংগী হৈছে এক বাদ্যযন্ত্ৰ যি ভাৰতীয় শাস্ত্ৰীয় সংগীতৰ বাদ্যযন্ত্ৰত এশ প্ৰকাৰৰ সুৰ আহৰণ কৰে।^৩
• ঢোলক: এটা দুমূৰীয়া ঢোল, ঢোলক ৰাজস্থানী লোক সংগীতৰ এক মুখ্য অংশ, যি ছন্দময় অনুষঙ্গ প্ৰদান কৰে।
• আলগোজা: এটা দ্বৈত-বাঁহীবাদ্য। আলগোজা একেলগে দুয়োটা বাঁহীত ফুটাই বজোৱা হয়, যাৰ ফলত এক সুন্দৰ শব্দ সৃষ্টি হয়।^৪

লোকনৃত্য

• ঘুমাৰ: মাৰৱাৰ অঞ্চলৰ পৰা উদ্ভৱ হোৱা ঘুমাৰ হৈছে মহিলাসকলে পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত নৃত্য। ইয়াত সুন্দৰ চলাচল আৰু ৰঙীন ঘাগ্ৰা বা স্কাৰ্ট পিন্ধি ঘূৰি ঘূৰি নচা দেখা যায়।^৫
• কালবেলিয়া: কালবেলিয়া সম্প্ৰদায়ৰ দ্বাৰা পৰিৱেশন কৰা এই নৃত্য‌ও উদ্যমী আৰু আকৰ্ষণীয় নৃত্যৰ বাবে জনাজাত। ইয়াৰ অনন্য শৈলীৰ বাবে আন্তৰ্জাতিক স্বীকৃতি লাভ কৰিছে। ^৬
• ভৱাই: এই নৃত্যত জটিল পদক্ষেপ প্ৰদৰ্শন কৰোঁতে মূৰত একাধিক পাত্ৰৰ ভাৰসাম্য ৰখা অন্তৰ্ভুক্ত থাকে। ই প্ৰদৰ্শনকাৰীসকলে দক্ষতা আৰু ভাৰসাম্য প্ৰদৰ্শন কৰে।^৭
• চাৰি: এই নৃত্যত মহিলাসকলে পিতলৰ পাত্ৰবোৰত মূৰত জ্বলা চাকিৰ সৈতে ভাৰসাম্য ৰাখে, যাৰ ফলত এক মন্ত্ৰমুগ্ধ দৃশ্যৰ সৃষ্টি হয়।^৮

কাথপুতলী বা পুতলা শিল্প

কাঠপুতলি হৈছে এক পৰম্পৰাগত তাঁৰেৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰা পুতলা প্ৰদৰ্শন যাৰদ্বাৰা ৰাজস্থানৰ স্থানীয়, আৰু ৰাজস্থানৰ গাওঁ মেলা, ধৰ্মীয় উৎসৱ আৰু সামাজিক সমাৱেশৰ এক মুখ্য বৈশিষ্ট্য। কিছুমান পণ্ডিতে বিশ্বাস কৰে যে কাঠপুতলী কলা হাজাৰ হাজাৰ বছৰ পুৰণি।^৯ ৰাজস্থানী লোককাহিনী, গান আৰু আনকি লোকগীততো কাঠপুতলিৰ উল্লেখ পোৱা গৈছে। পশ্চিম বংগতো একে ধৰণৰ পুতলা পোৱা যায়।

এয়া বিশ্বাস কৰা হয় যে কাথপুতলী ১,৫০০ বছৰৰ আগতে ৰাজস্থানী জনজাতীয় ভাট সম্প্ৰদায়ৰ দ্বাৰা ব্যৱহাৰ কৰা এবিধ কলা হিচাপে আৰম্ভ হৈছিল। কাঠপুতলী শিল্পৰ উৎপত্তি হয়তো বৰ্তমানৰ নাগাউৰ জিলা আৰু ইয়াৰ আশে-পাশে থকা অঞ্চলৰ পৰা আহিছিল। ^১০.ৰাজস্থানী ৰজা আৰু অভিজাত সকলে ৫০০ বছৰৰ আগতে কাঠপুতলি কলাক উৎসাহিত কৰিছিল আৰু পৃষ্ঠপোষকতা কৰিছিল। পৃষ্ঠপোষকসকলে পূৰ্বপুৰুষৰ প্ৰশংসা গাই থকা শিল্পীসকলৰ বিনিময়ত কাঠপুতলী শিল্পীসকলক উৎসাহিত কৰিছিল। ভাট সম্প্ৰদায়ে দাবী কৰে যে তেওঁলোকৰ পূৰ্বপুৰুষসকলে ৰাজপৰিয়ালৰ বাবে কাথপুতলী প্ৰদৰ্শন কৰিছিল আৰু ৰাজস্থানৰ শাসকসকলৰ পৰা সন্মান লাভ কৰিছিল।

ৰাজস্থানী ৰন্ধনশৈলী

ৰাজস্থানী ৰন্ধনপ্ৰণালী ইয়াৰ অধিবাসীসকলৰ যুদ্ধসদৃশ জীৱনশৈলী, শুকান অঞ্চলত সহজে উপলব্ধ উপাদান লগতে পুষ্টিমাৰ্গ আৰু ৰামানন্দীৰ দৰে সম্প্ৰদায়ৰ হিন্দু মন্দিৰৰ পৰম্পৰাৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈছে। কেইবাদিনো সংৰক্ষণ কৰি থোৱাকৈ আৰু গৰম নোহোৱাকৈ খোৱা খাদ্যপছন্দ কৰা হয়। পানীৰ অভাৱ আৰু সতেজ সেউজীয়া পাচলি সকলোৱে ৰন্ধনৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলাইছে। ইতিহাসেও আহাৰৰ ওপৰতো প্ৰভাৱ পেলায় কিয়নো ৰাজপুতসকলে মুখ্যতঃ আমিষ আহাৰ পছন্দ কৰিছিল আনহাতে ব্ৰাহ্মণ, জৈন, বিষ্ণোই আৰু অন্যান্যসকলে নিৰামিষ আহাৰ পছন্দ কৰিছিল। সেয়েহে ৰাজ্যখনত এই দুয়ো প্ৰকাৰৰ সুস্বাদু খাদ্যৰ প্ৰাচুৰ্য আছে।

সামাজিক জীৱন

ৰাজস্থানৰ সামাজিক ব্যৱস্থা মুখ্যতঃ জাতি ব্যৱস্থাৰ ওপৰত আধাৰিত। ৰাজপুত (শাসক শ্ৰেণী), ব্ৰাহ্মণ (পুৰোহিত শ্ৰেণী), জাট (কৃষক জাতি), আৰু মীনা, ভিল আৰু সাহাৰিয়াৰ দৰে বিভিন্ন জনজাতীয় সম্প্ৰদায়কে ধৰি প্ৰভাৱশালী জাতিবোৰৰ সৈতে ৰাজ্যৰ ভিতৰৰ অঞ্চলৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰতম্য আছে। উচ্চ বৰ্ণৰ লোকসকলে সাধাৰণতে নিম্ন বৰ্ণৰ তুলনাত উচ্চ সামাজিক মৰ্যাদা লাভ কৰে আৰু পৰম্পৰাগত বৃত্তিবোৰ প্ৰায়ে জাতি পৰিচয়ৰ সৈতে সম্পৰ্কিত।

জনজাতি

যদিও সমগ্ৰ ৰাজস্থানত জনজাতীয় লোক বাস কৰে, কিন্তু আৰাৱলী পাহাৰীয়া অঞ্চলক ৰাজস্থানৰ জনজাতীয় সম্প্ৰদায়ৰ আশ্ৰয়স্থল বুলি কোৱা হয় কিয়নো ৰাজস্থানৰ আৰাৱলী পাহাৰীয়া অঞ্চল হৈছে সৰ্বাধিক বন সম্পদ, বন্যপ্ৰাণী, জৈৱ বৈচিত্ৰ্যথকা ভৌগোলিক অঞ্চল। কেৱল দুটা জনজাতি সংসী আৰু সাহাৰিয়া বেছিভাগেই আৰাৱলীত বাস নকৰে। ^{১১১২১৩১৪}ভিল ৰাজস্থানৰ আটাইতকৈ পুৰণি লোক। জনসংখ্যাৰ ক্ষেত্ৰত মিনা হৈছে ৰাজ্যখনৰ সৰ্ববৃহৎ জনজাতি।^১৫১৬

ভাষা আৰু উপভাষা

মাৰোৱাৰী হৈছে ইন্দো-আৰ্য ভাষাৰ ৰাজস্থানী ভাষা শাখাৰ ভিতৰত এটা ভাষা। মাৰোৱাৰী আৰু ইয়াৰ নিকট সম্পৰ্কীয় প্ৰকাৰ যেনে ধুন্ধাৰী, শ্বেখাৱতী আৰু মেৱাৰী বহল ৰাজস্থানী ভাষা পৰিয়ালৰ এটা অংশ।

মেৱাৰী ৰাজস্থানী ভাষাৰ এটা উপভাষা। ৰাজচামান্দ, ভিলৱাৰা, উদয়পুৰ, চিতোৰগড় আৰু ৰাজস্থান ৰাজ্যৰ প্ৰতাপগড় জিলা আৰু ভাৰতৰ মধ্য প্ৰদেশ ৰাজ্যৰ নীমুচ জিলাৰ মান্দসৌৰত প্ৰায় পাঁচ নিযুত লোক এই ভাষাৰে কথা পাতে।

কলা আৰু কাৰুশিল্প

ৰাজস্থান বস্ত্ৰ, অৰ্ধ-মূল্যৱান শিল আৰু হস্তশিল্পৰ লগতে ইয়াৰ পৰম্পৰাগত আৰু ৰঙীন কলাৰ বাবে বিখ্যাত য'ত প্ৰায়ে‌ একোটা পুৰণি মালিতা জড়িত হৈ থাকে। ৰাজস্থানী আচবাব ইয়াৰ জটিল কাৰুকাৰ্য আৰু উজ্জ্বল ৰঙৰ বাবে জনাজাত। ব্লক প্ৰিণ্ট, টাই-ডাই প্ৰিণ্ট, বাগৰু প্ৰিণ্ট, চাংগানেৰ প্ৰিণ্ট আৰু জাৰী এম্ব্ৰইডাৰী বিখ্যাত।

স্থাপত্য

ৰাজস্থান ইয়াৰ ঐতিহাসিক দূৰ্গ, মন্দিৰ আৰু প্ৰাসাদ (হাভেলি)ৰ বাবে বিখ্যাত, এই সকলোবোৰ ৰাজ্যখনৰ পৰ্যটনৰ এক মুখ্য আকৰ্ষণ।

মন্দিৰৰ স্থাপত্য

যদিও ৰাজস্থানত বহুতো গুপ্তযুগৰ আৰু পৰৱৰ্তী গুপ্তযুগৰ মন্দিৰ আছে, সপ্তম শতিকাৰ পিছত ৰাজস্থানৰ স্থাপত্যত গুৰ্জৰ-প্ৰতিহাৰা শৈলী নামৰ এক নতুন ৰূপলৈ বিকশিত হৈছিল। এই শৈলীৰ কিছুমান বিখ্যাত মন্দিৰ হৈছে ওচিয়ানৰ মন্দিৰ, চিতোৰৰ কুম্ভ শ্যাম মন্দিৰ, বাৰোলীৰ মন্দিৰ, কিৰাডুৰ সোমচভাৰা মন্দিৰ, চিকাৰৰ হৰ্ষনাথ মন্দিৰ আৰু নাগদাৰ সহস্ৰা বাহু মন্দিৰ। দশম শতিকাৰ পৰা ত্ৰয়োদশ শতিকাৰ ভিতৰত মন্দিৰ স্থাপত্যৰ এক নতুন শৈলী বিকশিত হৈছিল, যাক চোলাঙ্কি শৈলী বা মাৰু-গুৰ্জৰ শৈলী বুলি কোৱা হয়। চিতোৰৰ সমাধিেশ্বৰ মন্দিৰ আৰু চন্দ্ৰৱতীৰ ধ্বংসপ্ৰাপ্ত মন্দিৰ এই শৈলীৰ উদাহৰণ। ৰাজস্থানৰ জৈন মন্দিৰসমূহৰ বাবেও এই সময়ছোৱা এটা সোণালী যুগ আছিল। এই সময়ৰ কিছুমান বিখ্যাত মন্দিৰ হৈছে দিলৱাৰা মন্দিৰ আৰু চিৰোহীৰ মিৰপুৰ মন্দিৰ। ইয়াৰ উপৰিও এই সময়ৰ বহুতো জৈন মন্দিৰ আছে পালি জিলাত চেৱাৰী, নাডোল, ঘানেৰাও আদিত।

চতুৰ্দশ শতিকাৰ পৰা আৰু তাৰ পিছৰ পৰা বহুতো নতুন মন্দিৰ নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল, যাৰ ভিতৰত আছে উদয়পুৰৰ মহাকালেশ্বৰ মন্দিৰ, উদয়পুৰৰ জগদীশ মন্দিৰ, একলিংজী মন্দিৰ, আমৰৰ জগত শিৰোমণি মন্দিৰ, আৰু ৰাণাকপুৰ জৈন মন্দিৰ।

ৰাজস্থানৰ দূৰ্গসমূহ

• আমৰ দূৰ্গ, আমৰ, জয়পুৰ
• আলৱাৰ দূৰ্গ বা বালা কিলা, আলৱাৰ
• বাৰ্মাৰ দূৰ্গ, ৰাজস্থান
• চিতোৰ দূৰ্গ, [চিতোৰগড়
• গাগ্ৰন দূৰ্গ, ঝালাৱাৰ
• গুগৰ দূৰ্গ, বাৰণ
• জয়গড় কিউট,জয়পুৰ
• জয়সলমেৰ দূৰ্গ, জয়সলমেৰ
• জালোৰ ফোৰ্ট, জালোৰ
• ঝালাৱাৰ দূৰ্গ, ঝালাৱাৰ
• জুনা ফৰ্ট এণ্ড টেম্পল, বাৰ্মা জিলা
• জুনাগড় দূৰ্গ, বিকানেৰ
• খান্ধৰ দূৰ্গ, চৱাই মাধোপুৰ
• খেজাৰলা দূৰ্গ, খেজাৰলা, যোধপুৰ
• খিমচাৰ দূৰ্গ, নাগাউৰ
• কুম্ভলগড় কিল্লা, ৰাজসমন্দ
• লোহগড় কিল্লা, ভৰতপুৰ
• মেহৰানগড় কিলা, যোধপুৰ
• নাগাউৰ দূৰ্গ, নাগাউৰ
• নাহৰগড় কিলা, জয়পুৰ
• নাহৰগড় কিলা, বাৰণ
• নীমৰানা দূৰ্গ পেলেচ, নীমৰানা, আলৱাৰ
• ৰণথম্বোৰ দূৰ্গ, চৱাই মাধোপুৰ
• ভাংগাৰহ দূৰ্গ, আলৱাৰ
• তাৰাগড় দূৰ্গ, আজমেৰ
• তাৰাগড় দূৰ্গ, বুন্দি
• শ্বেৰগড় কিলা, বাৰণ
• সূৰজগড় দূৰ্গ, সূৰজগড়
• ভাটনাৰ দূৰ্গ, হনুমানগড়

ৰাজস্থানৰ ৰাজপ্ৰসাদসমূহ

• আলৱাৰ চিটি পেলেচ, আলৱাৰ
• এম্বাৰ পেলচ,আমেৰ,জয়পুৰ
• বাদল মহল,ডুংগৰপুৰ
• ঢোলপুৰ প্ৰাসাদ,ঢোলপুৰ
• ফতেহ প্ৰকাশ পেলেচ, চিতোৰগড়
• গজান প্ৰাসাদ আৰু হ্ৰদ, বিকানেৰ
• জগ মন্দিৰ, উদয়পুৰ
• জগমন্দিৰ প্ৰাসাদ, কোটা, ৰাজস্থান
• মহানগৰ প্ৰাসাদ, জয়পুৰ
• জল মহল, জয়পুৰ
• জুনা মহল,ডুংগৰপুৰ
• লেক পেলেচ, উদয়পুৰ, ত্ৰিপুৰা
• লালগড় প্ৰাসাদ আৰু সংগ্ৰহালয়, বিকানেৰ
• লক্ষ্মী নিৱাস প্ৰাসাদ, বিকানেৰ
• মন মহল, পুষ্কৰ
• মন্দিৰ প্ৰাসাদ, জয়সলমেৰ
• মনচুন প্ৰাসাদ, উদয়পুৰ, ত্ৰিপুৰা
• মতি ডুংগ্ৰী, আলৱাৰ
• মতি দুংৰি, জয়পুৰ
• মতি মহল, যোধপুৰ
• নাথমল জী কি হাভেলি, জয়সলমেৰ
• পাটন কি হাভেলি, জয়সলমেৰ
• ফুল মহল, যোধপুৰ
• ৰাজ মন্দিৰ, বনেশ্বৰ
• ৰামপুৰিয়া হাভেলি, বিকানেৰ
• ৰাণা কুম্ভ প্ৰাসাদ, চিতোৰগড়
• ৰাণী পদ্মিনীৰ প্ৰাসাদ, চিতোৰগড়
• ৰাণীছাৰ পাডামচাৰ, যোধপুৰ
• ৰতন সিং প্ৰাসাদ, চিতোৰগড়
• চেলিম সিঙৰ হাভেলি, জয়সলমেৰ
• চৰ্দাৰ চামান্দ লেক এণ্ড পেলেচ, যোধপুৰ
• শীষ মহল, যোধপুৰ
• চিছোদিয়া ৰাণী প্ৰাসাদ আৰু বাগিচা, জয়পুৰ
• সুখ মহল, বুন্দি
• সুনেহৰি কোঠী, চৱাই মাধোপুৰ
• উদয় বিলাস পেলেচ, ডুংগৰপুৰ
• চিটি পেলেচ, উদয়পুৰ
• উমেদ ভৱন প্ৰাসাদ, যোধপুৰ

ধৰ্ম

ৰাজস্থান ভাৰতৰ সকলো প্ৰধান ধৰ্মৰ লোক বাস কৰে যদিও হিন্দু ধৰ্মাৱলম্বী লোকৰ সংখ্যাই সৰহ। জনসংখ্যাৰ ৯০.৬৩% হিন্দু; মুছলমান (৭.১০%), শিখ (১.২৭%) আৰু বাকী জনসংখ্যাৰ জৈন (১%) ধৰ্মাৱলম্বীৰ লোক।^১৭

উৎসৱ

মুখ্য হিন্দু ধৰ্মীয় উৎসৱবোৰ হৈছে দীপাৱলী, হোলী, গংগাউৰ, তীজ, গোগাজী, মকৰ সংক্ৰান্তি আৰু জন্মাষ্টমী। যিহেতু ৰাজস্থানৰ সৰহসংখ্যক লোকৰ মুখ্য ধৰ্ম হৈছে হিন্দু ধৰ্ম।

জয়সলমেৰত ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি উৎসৱ শীতকালত বছৰত এবাৰ কৈ উদযাপন কৰা হয়। মৰুভূমিৰ লোকসকলে বীৰত্ব, ৰোমাঞ্চ আৰু ট্ৰেজেডীৰ গীত গাই নৃত্য কৰে। সৰ্প আকৰ্ষণকাৰী, পুতলা, এক্ৰোবেট আৰু লোক প্ৰদৰ্শনকাৰীসকল মেলালৈ আহে। এই উৎসৱত উটবোৰে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ৰাজস্থানক উৎসৱ পৰ্যটনৰ এটা মুখ্য কেন্দ্ৰ বুলি কোৱাটো অতিৰঞ্জিত নহ'ব। পুষ্কৰ মেলা দেশৰ অন্যতম বৃহৎ আকৰ্ষণ। প্ৰতি বছৰে লাখ লাখ ভক্ত পুষ্কৰ লৈ আহে আৰু পবিত্ৰ হ্ৰদত ডুব দিয়ে। ইয়াত পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ উট মেলাও আয়োজন কৰা হয় য'ত ৫০,০০০ উটে অংশগ্ৰহণ কৰে। মেলাখনে ২০১০ চনৰ জানুৱাৰীত বৃহৎ সংখ্যক বিদেশী পৰ্যটকক আকৰ্ষিত কৰিছিল।

ধৰ্মীয় সংমিশ্ৰণবাদ

ৰাজস্থানৰ আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় হিন্দু দেৱতাসকল হৈছে সূৰ্য, কৃষ্ণ আৰু ৰাম। ৰাজস্থানত হিন্দু আৰু মুছলমানসকলক একত্ৰিত কৰি ঈশ্বৰক একেলগে উপাসনা কৰিবলৈ এক বৃহৎ আন্দোলন হৈছিল। সন্ত বাবা ৰামদেৱজীক মুছলমানসকলে আদৰ কৰিছিল, একেদৰে হিন্দুসকলো সমানেই ভক্ত আছিল।